http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Senasinghe 2026-05-13T17:53:34Z පරිශීලකගේ දායකත්ව MediaWiki 1.27.1 http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%BA%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B7%9D_%E0%B7%83%E0%B6%82%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA&diff=10969 2026-05-08T04:07:46Z

<p>Senasinghe: 'එක්සත් ජාතීන්ගේ ආධ්‍යාපනික විද්‍යාත්මක හා ස...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[එක්සත් ජාතීන්ගේ ආධ්‍යාපනික විද්‍යාත්මක හා සංස්කෘතික සංවිධානය]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A_%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%9A_%E0%B6%86%E0%B6%B0%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B4%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%9A_%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B6%9A_%E0%B7%84%E0%B7%8F_%E0%B7%83%E0%B6%82%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B7%98%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A_%E0%B7%83%E0%B6%82%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA&diff=10968 2026-05-08T04:06:50Z

<p>Senasinghe: '(එ.ජා.ආ.වි.සං.ස.) (UNESCO). එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ය...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(එ.ජා.ආ.වි.සං.ස.) (UNESCO). එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ යුනෙස්කෝව විශේෂිත ආයතන තෙළෙසින් පෘථුලතම ආයතනයයි. සාමාජික රටවල් එකසිය තිස්හතරකින් (1974) සැදුම් ලත් අන්තර් රාජ්‍ය ආයතනයක් වූ 'එජාආවිසංස'ය අන් විශේෂිත ආයතන මෙන් එක් කාර්‍ය්‍යක්ෂේත්‍රයකට පමණක් සීමා නොවේ. ජාති, භාෂා, ආගම් හෝ ස්ත්‍රී පුරුෂාදී භේදයක් නොමැතිව, සාධාරණත්වයත් නීතියේ මහිමයත් මානව අයිතිවාසිකම් හා මූලික නිදහසත් සම්බන්ධයෙන් ලෝකයා තුළ ගරු සැලකිල්ල වර්ධනය කිරීම අරභයා අධ්‍යාපනය, විද්‍යාව හා සංස්කෘතිය මාධ්‍යය කොටගෙන ජාතීන් අතර සහයෝගය වැඩි දියුණු කිරීමෙන් ලෝකයේ සාමය හා ආරක්ෂාව විෂයෙහි සේවයක් ඉටු කිරීම මෙම සංවිධානයේ පරමාර්ථයයි. අන්තර්ජාතික වශයෙන් බුද්ධි විෂයක සහයෝගය වැඩි දියුණු කිරීම, සාමාජික රටවලට ආධාර සැපයීම හා ජනතාවන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධයක් ලබා දී මානව අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කොට සාමය උදාකිරීම සම්බන්ධයෙන් මේ ආයතනය පානා අවධාරණයත් ඒ සඳහා අනුගමනය කරන ක්‍රියා මාර්ගයත් ව්‍යවස්ථා මාලාවෙහි එන &quot;යුද ගැටුම් ඇරඹෙන්නේ මිනිසාගේ සිත්සතන් තුළින් බැවින් සාමයේ රැකවරණ ගොඩනැගිය යුත්තේ ද මිනිසාගේ සිත් සතන් තුළය&quot; යන ආරම්භ වාක්‍යයෙන් මොනවට පැහැදිලි වෙයි. <br /> <br /> == ආරම්භය ==<br /> ඒ ඒ රටවල අධ්‍යාපනය නඟාලීමට විශේෂයෙන් දෙවෙනි ලෝක සංග්‍රාමයෙන් විනාශයට පත් රටවල අධ්‍යාපන ක්‍රමය පුනරුත්ථාපනය කිරීමට අන්තර්ජාතික වශයෙන් ගත යුතු පියවර කවරේද යන්න ගැන සලකා බැලීම සඳහා 1942-45 කාලය මුළුල්ලේ පැවැත්වුණු, මිත්‍ර රටවල අධ්‍යාපන අමාත්‍යවරුන්ගේ රැස්වීම්වල දී ජාතීන්ගේ සංගමය (League of Nations ) බුද්ධි විෂයක සහයෝගතා ආයතනය (Institute of Intellectual Co-operation) විස්තාරිත ජාත්‍යන්තර සංවිධානයක් බවට පමුණුවාලීමේ අදහස ඉදිරිපත් විය. එජාආවිසංසයේ ආරම්භය පිළිබඳ මූල බීජය ලෙස සැලකිය හැක්කේ එම අදහසයි. ඊට අනතුරුව රටවල් හතලිස් හතරක නියෝජිතයන් ලන්ඩනයේ දී රැස් වී සකස් කරගන්නා ලද ව්‍යවස්ථා මාලාව රාජ්‍ය විස්සක් විසින් පිළිගනු ලැබ 1946 නොවැම්බර් 4 වැනි දා පැරිසියේ දී මෙම සංවිධානය නිල වශයෙන් ඇරඹිණි. <br /> <br /> == පරිපාලනය හා කාර්යමණ්ඩලය ==<br /> එජාආවිසංසයේ ප්‍රධාන බලමණ්ඩලය වූකලි සාමාජික රටවල් එකසිය තිස්හතරට එක ඡන්දය බැගින් ඇති මහා සම්මේලනයයි. විධායක මණ්ඩලය තෝරනු ලබන්නේත් අධ්‍යක්ෂ ජනරාල්වරයා පත්කරනු ලබන්නේත් දෑවුරුදු කාලසීමාවක් සඳහා වැඩ සටහන් හා අයවැය ලේඛනය නිශ්චය කරනු ලබන්නේත් එම සම්මේලනය මගිනි. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය පිළිගෙන ඇති පරිද්දෙන් එක් එක් සාමාජික රට අයවැය ලේඛනයට මුදල් සපයයි. 1971-72 වර්ෂය සඳහා පිළියෙල කරන ලද එජාආවිසංසයේ අයවැය ලේඛනයෙහි මුදල් ප්‍රමාණය ඩොලර් 89,898,560කි. පැරිසියේ පිහිටා ඇති, එජාආවිසංසයේ විධායක ආයතනය වූ මහා ලේකම් කාර්යාලය අධ්‍යක්ෂවරුන්, විශේෂඥයන්, පරිපාලන නිලධාරීන් ආදීන්ගෙන් යුත් වෘත්තීය මාණ්ඩලික සාමාජිකයන් 1,660 දෙනකුන්ගෙන් සමන්විත වෙයි. ලිපිකරු හා කාර්මික කාර්ය මණ්ඩලය 1,400 දෙනකුන්ගෙන් යුක්තය. එජාආවිසංසයේ ලෝකව්‍යාප්ත වැඩ පිළිවෙළවල් ක්‍රියාවේ යෙදවීමේ පහසුව උදෙසා බොහෝ සාමාජික රටවල් ජාතික කොමිසම් පිහිටුවා ඇත. මේ හැරුණු විට මෙම සංවිධානය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ අනිකුත් ආයතන හා සමඟ මෙන් ම අන්තර්රාජ්‍ය සංවිධාන හා වෙනත් සංවිධාන හා සමඟ ද සමීප සම්බන්ධතාවකින් යුතුව ක්‍රියා කරයි. <br /> <br /> == කාර්යාවලිය ==<br /> එජාආවිසංසයේ හැම කාර්යයක ම පදනම වනුයේ දැනුම, අත්දැකීම් හා අදහස් හුවමාරුව මගින් අන්තර්ජාතික වශයෙන් බුද්ධිවිෂයක සහයෝගය වැඩිදියුණු කිරීමයි. මෙම සංවිධානයේ නිත්‍ය සම්බන්ධකම් පවත්වන ජාතික සංවිධානවලට හා ජාත්‍යන්තර සංවිධානවලට අයත් අධ්‍යාපනඥයන්, විද්‍යාඥයන්, කලාකරුවන්, ලේඛකයන් සමාජ විද්‍යාඥයන් ඇතුළු විශේෂඥයන් විශාල පිරිසක සහයෝගය මේ කාර්යයෙහි ලා නොඅඩුව ලැබේ. ලෝකයේ නොයෙක් රටවල විශේෂඥ සාකච්ඡා සම්මේලන හා රැස්වීම් සංවිධානය කිරීම, ජාත්‍යන්තර විද්‍යාප්‍රයත්න සමායෝජනය කිරීම, විවිධ සංවිධානවලට ආධාර සැපයීම, මූලාශ්‍රය ග්‍රන්ථ හා ආශ්‍රය ග්‍රන්ථ ඇතුළු ප්‍රකාශන සමූහයක් ප්‍රසිද්ධ කිරීම, ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් ඇති කිරීම ආදී කටයුතු එජාආවිසංසයේ කාර්යාවලියට ඇතුළති. සාමය, මානව අයිතිවාසිකම් හා අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය තරකිරීමේ විශේෂ වැඩසටහන් ද මේ මගින් ක්‍රියාත්මක වෙයි. ජාතිභේද ප්‍රශ්න සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කිරීම, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ පැවැත්වීම, එක්සත් ජාතීන් පිළිබඳ දැනුමක් ලබාදීම ජාත්‍යන්තර අවබෝධය ඇති කිරීම මේ වැඩසටහන්වලින් කීපයකි. 1948 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩලය විසින් පිළිගන්නා ලද මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශනය එජාආවිසංසයේ සහයෝගය ඇතුව කෙටුම්පත් කරන ලද්දකි. එජාආවිසංසයේ සෑම කාර්යයක දී ම දැනුම පුළුල් කිරීමත් එම දැනුම මිනිසාගේ යහපත උදෙසා උපයෝගී කරගැනීමත් විශේෂයෙන් එය ලෝකයේ ජනතාවන් අතර අවබෝධයේ හා සහයෝගයේ පදනම කරගැනීමත් කෙරෙහි විශේෂ අවධානය යොමු වෙයි. එහි ප්‍රධාන කාර්යක්ෂේත්‍රයන් පිළිබඳ සංක්ෂේප විස්තරයක් පහත දැක්වේ. <br /> <br /> == අධ්‍යාපනය ==<br /> අධ්‍යාපනය මූලික මානව අයිතිවාසිකමක් පමණක් නොව සංවර්ධනයට අත්‍යාවශ්‍යක ආයෝජනයක් වශයෙන් ද දැන් සලකනු ලැබේ. එහෙත් දැනට ලෝකයේ ප්‍රාථමික හා ද්විතීයක පාසැල් වියෙහි පසුවන ළමා ජනගහනයෙන් පාසැල් අධ්‍යාපනය ලබනුයේ සියයට හැටදෙනෙකි. වැඩිහිටි ජනගහනයෙන් තුනෙන් කොටසකට කියවීමට හෝ ලිවීමට නුපුළුවන. ජනගහනයේ වැඩිවීම නිසා මේ තත්ත්වය ක්‍රමයෙන් උග්‍ර අතට හැරෙයි. එසේ වුවද එජාආවිසංසය මගින් ඒ ඒ රටවල ක්‍රියාත්මක කෙරෙන නොයෙකුත් අධ්‍යාපන යෝජනා හේතුකොටගෙන එම සංඛ්‍යාව වර්ෂයෙන් වර්ෂය අඩු වෙමින් පවතී. ගුරුවරුන් පුහුණු කිරීම (ලොව පුරා ගුරු අභ්‍යාස යෝජනා ක්‍රම තිහකටත් වැඩි සංඛ්‍යාවක් පවත්වාගෙන යනු ලැබේ), පාසැල් ඉදිකිරීම, පාසැල්වලට මුදල් සැපයීම හා පරිපාලනය, මැනැවින් සකස් කළ විෂයමාලා සම්පාදනය කිරීම, පාඨග්‍රන්ථ හා වෙනත් අධ්‍යාපන උපකරණ සැපයීම යන කටයුතු අතින් එජාආවිසංසය තම සාමාජික රටවලට ආධාර සපයයි. <br /> <br /> == විද්‍යාව ==<br /> මෑත වර්ෂවල දී එජාආවිසංසයේ කාර්ය මාලාවේ ඉතා ශීඝ්‍ර ලෙස පුළුල් වෙමින් පවත්නා අංශය වනුයේ විද්‍යාවිෂයයෙහි වූ යෝජනා ක්‍රම ක්‍රියාත්මක කිරීමයි. විද්‍යා ප්‍රතිපත්තිය, විද්‍යාතොරතුරු සැපයීම හා මූලික පර්යේෂණ, විද්‍යා අධ්‍යාපනය, තාක්ෂණික විද්‍යා පුහුණුව හා පර්යේෂණ, පරිසර විද්‍යාව හා ස්වාභාවික සම්පත් සම්බන්ධයෙන් පර්යේෂණ පැවැත්වීම යනුවෙන් අංශ තුනකින් විද්‍යා වැඩසටහන ක්‍රියාත්මක කරනු ලැබේ. විශේෂයෙන් එජාආවිසංසය මූලික පාසැලේ පටන් විශ්වවිද්‍යාලය දක්වා මූලික විද්‍යා අධ්‍යාපනය දියුණු කිරීමට සාමාජික රටවලට ආධාර සපයයි. ජාත්‍යන්තර සහයෝගය වර්ධනය කිරීමෙහි ලා එජාආවිසංසය ආරම්භ කොට ඇති ඉතා සාර්ථක කර්තව්‍යයක් නම් සාගර විද්‍යාව හැදෑරීමට - ලෝකයේ සාගර සම්බන්ධයෙන් අධ්‍යයනය කිරීමට - ආධාර දීමයි. ලෝකයේ ස්වාභාවික සම්පත් අපතේ යෑම හා විනාශ කිරීම පිළිබඳව පර්යේෂණ පැවැත්වීම එජාආවිසංසයේ නව පර්යේෂණ ක්ෂේත්‍රයකි. විද්‍යාවත් තාක්ෂණික විද්‍යාවත් සංවර්ධන කටයුතු උදෙසා යොදාගැනීම විද්‍යා වැඩසටහනේ තවද අංගයකි. මීට අමතර වශයෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහනේ ආධාරය ඇතිව උපදේශක දූත ගමන් මගින් හා ප්‍රාදේශික සම්මේලන මගින් ද විද්‍යාඥයන්, කාර්මිකයන් හා තාක්ෂණික විද්‍යාඥයන් පුහුණු කිරීමෙහි හා කාර්මික පර්යේෂණ වැඩිදියුණු කිරීමෙහි ලා සංවර්ධනය වෙමින් පවත්නා රටවල අවශ්‍යතාවන් සපුරාලීමට මේ සංවිධානය ආධාර සපයයි. <br /> <br /> == සමාජවිද්‍යාව මානවවිද්‍යාව හා සංස්කෘතිය ==<br /> මානව සංහතියට සේවය කිරීමේ බුද්ධිවිෂයක හා ප්‍රායෝගික මාධ්‍යයක් වශයෙනුත් මානව සංහතිය මුහුණපා සිටින උග්‍ර සමාජ ප්‍රශ්න තේරුම්ගෙන ඒවා හැකි පමණින් විසඳනු පිණිස මිනිසුන්ගේ සිතුම් පැතුම් අදහස් උදහස් හා ජීවන ක්‍රම උපයෝගි කර ගැනීම උදෙසාත් සමාජ විද්‍යා වැඩසටහන මෙහෙයවනු ලැබේ. ජාති ප්‍රශ්න, මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ වෙනත් ප්‍රශ්න හා සාමය පිළිබඳ ප්‍රශ්න කෙරෙහි එජාආවිසංසය සෑහෙන තරමින් අවධානය යොමු කොට තිබේ. ප්‍රායෝගික සමාජවිද්‍යා වැඩසටහන එම විෂයයන්ගෙන් සමාජයට ඉටුවන සේවය සම්බන්ධයෙන් අධ්‍යයන පැවැත්වීමට කැප වී ඇත. මිනිසාගේ නාගරික හා ග්‍රාමීය පරිසරය විද්‍යාවේ හා තාක්ෂණික විද්‍යාවේ විශ්වසාධාරණත්වයට එරෙහිව පවත්නා සංස්කෘතික විෂමතා, තනි පුද්ගලයන් හා ජනතාවන් අතර අදහස් හුවමාරුවේ පදනම හා ස්වභාව යනු එම අධ්‍යයන ක්ෂේත්‍ර අතුරෙන් කීපයකි. එජාආවිසංසය මේ ක්ෂේත්‍රයන් යටතෙහි පර්යේෂණ පවත්වනු පමණක් නොව, ඒ සඳහා අනිකුත් ආයතනවලට ආධාර ද කරයි. විශේෂඥ සාකච්ඡා ද සංවිධාන කරයි; පර්යේෂණ වාර්තා ද ප්‍රකාශයට පමුණුවයි. සංස්කෘතිය වූ කලි වර්තමානයේ ප්‍රතිබිම්බයක් මෙන් ම අතීතයේ උරුමයක් ද වන්නේය. මේ ද්වන්ද්ව ලක්ෂණය එජාආවිසංසයේ සංස්කෘතික වැඩසටහන්වලින් මොනොවට පැහැදිලි වෙයි. එය ස්වායත්ත කලානිර්මාණයන්ට ධෛර්ය දෙන අතර ම සංස්කෘතික උරුමයන් රැකගැනීමට ද විශේෂ ආයාසයක් ගන්නා බැවිනි. අබු සිම්බල් ඇතුළු සිද්ධස්ථාන විසිදෙකක් අස්වාන් වේල්ලේ ජලාශයෙන් රැකගැනීමට ගෙන ගිය ව්‍යාපාරය නිදසුනක් වශයෙන් දැක්විය හැකිය. <br /> <br /> == අදහස් හුවමාරුව හා ප්‍රවෘත්ති සේවය ==<br /> තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිවාසිකම සෑම මානව අයිතිවාසිකමකට ම වඩා ප්‍රධාන වෙයි. එහෙත් ලෝක ජනගහනයෙන් රටවල් සියයකටත් වැඩි සංඛ්‍යාවක ජීවත්වන සියයට හැත්තෑවක් පමණ දෙනා පහසුකම් නොමැතිකමින් ලෝක සිද්ධි තබා තම රටේ සිදුවීම් වත් දැනගත නොහැකිව සිටිති. එජාආවිසංසයේ අදහස් හුවමාරු හා ප්‍රවෘත්ති සේවා වැඩ සටහනේ මුඛ්‍ය අදහස වනුයේ මේ තත්ත්වයට පිළියම් යෙදීමයි. ලේඛන හා චිත්‍ර මගින් ප්‍රවෘත්ති ප්‍රචාරය කිරීමටත් අදහස් හුවමාරු කිරීමේ මාර්ග හා ඒවා ආධ්‍යාපනික, විද්‍යාත්මක හා සංස්කෘතික අරමුණු උදෙසා උපයෝගී කරගැනීමේ විධි දියුණු කිරීමටත් එජාආවිසංසය විශේෂ පරිශ්‍රමයක් දරයි. මේ අතර පතපොත සුලභ කිරීමේ දීර්ඝකාලීන වැඩසටහනක් අරඹා ඇතුවා පමණක් නොව 1972 වර්ෂය ජාත්‍යන්තර පොත් වර්ෂය වශයෙන් ප්‍රකාශයට පමුණුවන ලදි. සංවර්ධනය වෙමින් පවත්නා රටවල තොරතුරු සැපයීමේ පහසුකම් වඩාලන අටියෙන් පත්‍රකලාවේදීන් පුහුණු කිරීමට ද ජාතික ප්‍රවෘත්ති ආයතන හා පුවත්පත් බිහි කිරීමට ද විධිවිධාන යොදනු ලැබේ. එජාආවිසංසය ඇතුළු එක්සත් ජාතීන්ගේ අනෙකුත් ආයතන මානව සංහතියේ සුභසිද්ධිය උදෙසා මෙහෙයවන කාර්යයන් දැනුම් දීමෙන් ජාත්‍යන්තර අවබෝධය වැඩි දියුණු කිරීමේ පරමාභිප්‍රායයෙන් අරඹා ඇති තොරතුරු සැපයීමේ කටයුතුවලට ගුවන් විදුලිය, රූපවාහිනිය, චිත්‍රපට, සඟරා හා වෙනත් ප්‍රකාශන උපයෝගී කරගනු ලැබේ. <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ජාත්‍යන්තර සංවිධාන]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%82%E0%B6%9C%E0%B6%BD%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%AD_%E0%B7%83%E0%B6%B7%E0%B7%8F%E0%B7%80&diff=10967 2026-05-06T10:01:08Z

<p>Senasinghe: 'එංගලන්තයේ රජය මගින් ප්‍රතිෂ්ඨාපිත ක්‍රිස්ති...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>එංගලන්තයේ රජය මගින් ප්‍රතිෂ්ඨාපිත ක්‍රිස්තියානි සභාව මෙනමින් හැඳින්වේ. බ්‍රිතාන්‍ය දේශයට මුලින් ම ක්‍රිස්තියානිය පැමිණියේ කවර අයුරින් දැයි ඉඳුරා කිව නොහැකියි. ශුද්ධ වූ පාවුලු ස්පාඤ්ඤයෙන් ඔබ්බට ගිය බව කියැවෙන පුරාවෘත්තයක් වෙයි. සමහරු අරිමතියාවේ යෝසෙප් බ්‍රිතාන්‍යයට ගිය බව පවසති. එහෙත් ප්‍රමාණවත් ඓතිහාසික සාක්ෂි මත පිහිටා බ්‍රිතාන්‍යයේ ක්‍රිස්තියානිය පිළිබඳව ආදිතම සීමාව හැටියට ගත හැක්කේ තුන්වැනි ශතවර්ෂයේ ආරම්භක අවධියයි. ක්‍රි.ව. 208 දී ටර්ටලියන් (Tertullian) ද 230 දී ඔරිජන් (Origen) ද බ්‍රිතාන්‍යයේ සමහර ප්‍රදේශවල කෙල්ටික් වැසියන් අතර පදිංචිව සිටි ක්‍රිස්තියානි පිරිසක් ගැන සඳහන් කරත්. ක්‍රි.ව. 304 දී පමණ එවකට බ්‍රිතාන්‍ය දේශය රෝම අධිරාජ්‍යයේ කොටසක්ව තුබුණු හෙයින් එහි වුසූ ක්‍රිස්තියානිකාරයන් වධහිංසාවට භාජන කරන ලද බව වාර්තාගතය. මේ පීඩාකාරී අවධියේ දී ඕල්බන් (Alban) නමැත්තා ක්‍රිස්තියානි පූජකයකුට රහසේ ආරක්ෂාව සැලැසීය. රෝම අධිරාජ්‍යයේ හේවායන් ක්‍රිස්තියානිකාරයන් සොයා ආ අවස්ථාවේ දී ඕල්බන් පූජකකබායෙන් සැරැසී තමා විසින් රැකවරණය කරන ලද පූජකයා වෙනුවට ඔවුන් අතින් මරුමුවට පත් විය. ශුද්ධවරයකු ලෙස සිහිපත් කරනු ලබන, ආගම නිසා ජීවිත පරිත්‍යාගයෙන් ක්‍රියා කළ ප්‍රථම බ්‍රිතාන්‍ය ජාතික ක්‍රිස්තියානිකාරයා ඕල්බන් වේ. මීට අවුරුදු අටකට පමණ පසු - එනම් 312 දී - කොන්ස්ටන්ටයින් අධිරාජයා ක්‍රිස්තියානිකාරයනට නිදහසේ සිය ආගම ඇදහීමට අවසර දීමෙන් පසු බ්‍රිතාන්‍යයේ ක්‍රිස්තියානි සභාව ද ඉක්මනින් දියුණු වන්නට විය. මීට ආසන්න සමයේ එරටේ බිෂොප්වරුන් කිහිපදෙනකු වූ බවට සාක්ෂි හමු වීමෙන් පෙනී යන්නේ එවකට ක්‍රිස්තියානි සභාව එහි මනාව පිහිටා තුබුණු බවයි. <br /> <br /> පස්වැනි සියවසේ දී පෙලේගියස් (Pelagius) නම් උගත් වෙල්ෂ් ජාතික පුජකවරයෙක් යුරෝපයේ සැරිසරමින් සදාචාර ශක්තිය හා මානව අභිමානය ගැන නව උගැන්වීමක් පතළ කළේය. හෙතෙමේ සිය නව උගැන්වීම මගින් සාන්ත ඔගස්ටීන්ගේ දේව ධර්මය විචාරයට ලක් කළේය. ස්කොට්ලන්තයෙන් පිටත්ව දකුණට සම්ප්‍රාප්ත වූ නිනියන් (Ninian) පූජකාරාමයක් පිහිටුවීය. අයර්ලන්තයට වහලකු ලෙස ගෙන යන ලද පූජකයකුගේ පුත්‍රයා වූ පැට්රික් ප්‍රංසයට බේරී පලා ගිය නමුදු පසු කලෙක අයර්ලන්තයේ බිෂොප්වරයා ලෙස ආපසු එහි යවන ලද්දේය. එහි දී හේ අයර්ලන්තවාසීන් ක්‍රිස්තියානි ආගමට හරවාගනිමින් දහස් ගණන් පූජකයන්ගෙන් හෙබි පූජකාරාම ගොඩනංවාලීය. මෙසේ අයර්ලන්තයේ ක්‍රිස්තියානි සභාව ශීඝ්‍රයෙන් උන්නතියට යෙමින් පැවති අවදියේ දීය, බ්‍රිතාන්‍යයේ රෝම ආධිපත්‍යය කෙළවර වූයේ. පසු කාලයේ දී ඉංග්‍රීසි ජාතිකයන් නමින් තමන් හඳුන්වා ගත් ඇන්ගල් හා සැක්සන් වර්ගයා බ්‍රිතාන්‍යය ආක්‍රමණය කළෝය. මොව්හු ක්‍රිස්තියානිකාරයෝ නොවූහ. මේ සමයේ දී ශතක එකහමාරක් පමණ කාලයක් බ්‍රිතාන්‍යයේ කෙල්ටික් වැසියන් අතර පැවති 'කෙල්ටික් සභාව' අක්‍රියව අවිද්‍යමානව වාගේ පැවැතිණි. භවැනි සියවසෙහි දී සගයන් දොළොස් දෙනකු ද සමග අයර්ලන්තය හැර ගිය සාන්ත කොලම්බා (Columba) අයෝනා දූපත තමාගේ වාසභූමිය කරගනිමින් එහි තනාගත් පූජකාරාමය ක්‍රිස්තියානි සභාවේ ඉතා වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් විය. <br /> <br /> == රෝමානු කතෝලික සම්බන්ධය ==<br /> ක්‍රි.ව. 597 දී කොලම්බා ශුද්ධවරයාගේ දිවි කෙළවර විය. මේ එංගලන්ත සභා ඉතිහාසයේ වැදගත් අවුරුද්දකි. ඔගස්ටීන් ශුද්ධවරයා රෝමයේ සිට කැන්ටබරියට පැමිණ ඉංග්‍රීසි ජාතිකයන් අතර ධර්මදූත කටයුතු ඇරැඹුයේ මේ අවුරුද්දේ දී ය. උතුරු ප්‍රදේශයේ අයෝනාවේ මධ්‍යස්ථානයෙන් ආ කෙල්ටික් පූජකවරු ඉංග්‍රීසීන් අතර ධර්මප්‍රචාරයෙහි යෙදුණහ. මේ අයුරින් මේ අවධිය වන විට බ්‍රිතාන්‍යයේ පැරැණි කෙල්ටික් සභාව ද අලුතින් එහි පැමිණි රෝම සභාව ද යන සංවිධාන දෙකක් විය. ඔවුනතර කැපී පෙනුණු වෙනස්කම් වූයේ සභා දෙකට අයත් වූවන් වෙන වෙන දින දෙකක දී පාස්කු මංගල්‍යය පැවැත්වීමට පුරුදුව සිටීමයි. 663 දී හ්විට්බි (Whitby) නම් ස්ථානයේ දී පවත්වන ලද සම්මේලන වාරයේ දී රෝම සම්ප්‍රදාය පොදුවේ පිළිගන්නට එකඟ වීමෙන් පාස්කු දිනය ගැන සම්මුතියක් ඇති විය. ක්‍රමයෙන් කෙල්ටික් සභාවේ ආගමික චාරිත්‍ර විධි රෝම සභාවේ බලපෑම්වලට ද භාජන වෙමින් වෙනස් වන්නට පටන් ගති. රෝම හා කෙල්ටික් සම්ප්‍රදායයන්ගේ මේ සම්මිශ්‍රණය නිසා එවක යුරෝපයේ අන් කිසි ම රටක ක්‍රිස්තියානි සභාවකට නොදෙවැනි වන තරමේ උන්නතියක් ලබමිනි, සිය ඉතිහාසයේ ස්වර්ණමය යුගයකට පිවිසීමේ භාග්‍යය එංගලන්ත සභාවට අත් වූයේ. මේ හත්වැනි ශත වර්ෂයේ දීය. මේ උන්නති අවස්ථාවේ තමන් ක්‍රිස්තියානි රටක් බවට පත්වීමෙන් අනතුරුව ඔවුහු 732 දී ජර්මනියටත් 995 දී ස්කැන්ඩිනේවියාවටත් ධර්මදූත කණ්ඩායම් පිටත් කර යැවූහ. <br /> <br /> දෙවැනි සහස්‍රකය ආරම්භ වන විට එංගලන්තය පුරා බිෂොප්වරු දහ අට දෙනෙක් වූහ. මෙකල පූජකවරු විවාහ ජීවිත ගත කළෝය. 1009 දී ඔවුන් අවිවාහක ජීවිත ගෙවිය යුතු යැයි පැනවීමක් ඇති කරන ලද නමුත් එය ක්‍රියාත්මක වශයෙන් පිළිගැනුණු බවක් නොපෙනේ. පළමුවැනි විලියම් යටතේ 1966 දී මේ දේශයට නෝර්මන්වරුන්ගේ පැමිණීම සිදු විය. ඒ සමඟ ම එංගලන්තයෙහි සභාව ද නව ප්‍රබෝධයකින් නැගී සිටිනු දක්නට ලැබිණි. විලියම් රජ තෙමේ තමා දේශයේ ද ක්‍රිස්තියානි සභාවේ ද නායකයා හා ප්‍රමුඛයා ලෙස සලකා ගනිමින් එරට සහා සංවිධානයේ කටයුතුවල දී මැදිහත් වීමට පාප්තුමාට ඉඩකඩ නොතැබීය. මේ සමඟ ම ඉංග්‍රීසින්ගේ ආවේණික සංස්කෘතිය, කලාව හා වාස්තුවිද්‍යාව ද කෙමෙන් අතුරුදහන් වී යද්දී මහාද්වීපයේ ජනප්‍රිය සැලැසුම්වලට අනුව සුවිසල් දෙව් මැදුරු ගොඩනංවා සැරැසීම ද ඇරැඹිණි. <br /> <br /> පූජකාරාමයන්ගේ සංවර්ධනයත් සමඟ ම බුද්ධිමය පුනර්ජීවන ව්‍යාපාරයකට ද මඟ පෑදිණි. 1167 දී ඔක්ස්ෆඩ්හි ද 1209 දී කේම්බ්‍රිජ්හි ද විශ්වවිද්‍යාල පිහිටුවන ලදි. මේ ස්ථාන බුද්ධිමතුන්ගේ හා උගතුන්ගේ මධ්‍යස්ථාන බවට පත්වීමත් සමඟ ම, පුහුණුව හා උසස් අධ්‍යාපන සුදුසුකම් ඇති දේශකයෝ විශාල ගණනින් පිට වී රට පුරා යන්නට වූහ. ඔවුන්ගේ කාර්ය සිද්ධීන් නිසා ආගම සමාජයේ වඩා පෞද්ගලික ජීවමාන බලවේගයක් බවට පත් විය. <br /> <br /> == ආගමික ප්‍රතිසංස්කරණ යුගය ==<br /> ජෝන් වික්ලිෆ් (John Wycliffe) 1378 දී පාප් තනතුර හා සභා සංවිධානයේ දූෂණ ක්‍රියාවන් සිය විවේචනයට ලක් කළේය. බයිබලය ඉංග්‍රීසි බසට පෙරැළීම ඔහුගේ විශිෂ්ටතම සේවාව විය. මේ අවදියේ බයිබලයක මිල අධිකව පැවැතියෙන් ඉන් පිටපතක් ලබාගත නොහැකිකමේ අඩුව පිරිමැසීමට ඉංග්‍රීසි භාෂා මාධ්‍යයෙන් ආගමික නාට්‍ය සම්ප්‍රදායයක් බිහි විය. රට පුරා පාසැල් ද ඇති විය. 1500 වන විට එංගලන්තයේ ශ්‍රේෂ්ඨ මානවහිතවාදීහු තිදෙනෙක් වූහ. ඒ ජෝන් කොලට් (Colet), ඉරැස්මස් (Erasmus) හා තෝමස් මෝර් (More) ය. මේ වන විට පූජකයන් තරමට ම උගත් ගිහියෝ ද විශාල ගණනක් පහළ වී සිටියහ. මුද්‍රණ ශිල්පය ප්‍රචලිතව යාමෙන් දහස් ගණනින් පොතපත පළ වන්නට ද විය. හැම අතින් ම වෙනස්කම් හා ප්‍රතිසංස්කරණයන් ඇති කිරීමේ අවශ්‍යතාව කාටත් පෙනී යන්නට විය. මාටින් ලූතර්ගේ අදහස් 1520 දී කේම්බ්‍රිජ් අධ්‍යයන මාතෘකා ලෙස සලකනු ලැබිණි; ඒ කෙරෙහි උගතුන්ගේ ද අවධානය යොමු විය. එකල රජ කළ අටවැනි හෙන්රි රජ පාප්තුමාගේ හිතවතකුව මේ ප්‍රතිසංස්කරණ අදහස්වලට විරුද්ධව ක්‍රියා කළේය. 1530 දී තමාගේ දෙවැනි විවාහයට වුල්සි කාඩිනල්වරයා විරුද්ධ වන බැව් දැනගත් විට රජ තෙමේ තෝමස් ක්‍රොම්වෙල් චාන්සලර් ධුරයට පත් කළේය. ඉන් දෑවුරුද්දකට පසු තෝමස් ක්රැන්මර් කැන්ටබරියේ ආච්බිෂොප් තනතුරට පත් විය. වැඩිකල් යෑමට පෙර රජතුමා විසින් ම සභාවට නව්‍ය මුහුණුවරක් ලැබෙන අයුරින් ප්‍රතිසංස්කරණ පියවර කිහිපයක් ම ගන්නා ලදි. මේවා සභාව විසින් ම ඇති කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණයන් නොව පාර්ලිමේන්තුවේ උපකාරයෙන් රජු විසින් කරන ලද ඒවායි. පාප් විරෝධී හැඟීම් හා ප්‍රොතෙස්තන්ත අදහස් පිළිබඳ උද්යෝගය මේ වන විට හොඳ හැටි පැතිර තුබුණු හෙයින් ජනතා විරෝධයක් මේ ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රයත්නයන් නිසා උද්ගත නොවීය. පොදු ජන චින්තනයේ අරමුණ හා අධිෂ්ඨානය වූයේ කවර ආකාරයකින් හෝ රෝමයෙන් වෙන්වීමයි. <br /> <br /> තමා විසින් කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගෙන් පාප්තුමන්ගේ බලය ඉවත ලන ලද නමුත් තමා ද රෝමානු කතෝලික සභාවේ මූලික ඉගැන්වීම් හයක් පිළිගන්නා බව 1539 දී හෙන්රි රජතුමා ප්‍රකාශ කළේය. මේ පිළිගැනීම්වලින් එකක් නම් පූජකයන් අවිවාහකයන් වශයෙන් ජීවත් වීමේ ඇති අවශ්‍යතාවයි. කෙසේ වුව ද හෙන්රි රජුගේ මේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු හුදු ව්‍යවස්ථා ප්‍රඥප්ති මාත්‍ර බවට පත් විය. එදිනෙදා කටයුතුවල දී සභාව සම්බන්ධයෙන් වෙනසක් විද්‍යමාන නොවූ අතර දේව මෙහෙය ද පෙර පුරුදු ආකාරයෙන් ම සිදු විය. නියම වශයෙන් ක්රැන්මර්ගේ නායකත්වයෙන් සිදු කරන ලද මේ පෙරැළිය ක්‍රියාත්මක වූයේ හෙන්රි රජුගේ පුත්‍ර එඩ්වර්ඩ් VI රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ දී බව පෙනේ. <br /> <br /> මෙකල දේවස්ථාන සැරැසිලි ක්‍රමයන්හි හා දේව මෙහෙයයන්හි සැලැකිය යුතු විපර්යාස ඇති වීය. 1549 දී ප්‍රථම වරටත් ඊට තෙවසරකට පසුව දෙවන වරටත් ප්‍රකාශයට පත් අලුත් යාච්ඤා පොත්වල එංගලන්ත සභාව පිළිගත් ඉගැන්වීම් අන්තර්ගත විය. 1554 දී රෝමානු කතෝලික කාන්තාවක වූ මේරි රැජින සිහසුනට පත් වී 1558 දී ඇගේ මරණය සිදුවන තෙක් සියල්ල වියවුල් ස්වරූපයක් ගත්තේය. එහෙත් ඇගෙන් පසුව බලයට පත් වූ පළමුවැනි එලිසබත් රැජින මැදුම් පිළිවෙතක් අනුගමනය කළාය. ප්‍රශ්නය ගැන ඇගේ විරෝධය කෙතරම් දැඩි වුව ද ඇගේ රාජ්‍ය කාලය තුළ දී ද පූජක සමාජයෙන් අඩක් ම විවාහක ජීවිත ගත කළ බව පෙනේ. දහඅටවන සියවසේ දී ජෝන් වෙස්ලි හා ඔහුගේ සගයන් විසින් එංගලන්ත සභාව පිළිබඳ විශිෂ්ට පුනර්ජීවයකට මඟ පාදන ලදි. 1791 දී නායකයාගේ මරණින් පසු ඔහුගේ අනුගාමිකයෝ ඇංග්ලිකානු සභාවෙන් බිඳී ගියහ. සභාව ඇතුළත ම නව ප්‍රබෝධයකින් ශුභාරංචි ප්‍රකාශ කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් ඇති වූයේ මේ සමයේ දීය. චාර්ල්ස් සිමියන්, විලියම් විල්බර්ෆෝස් වැන්නෝ ඒ ව්‍යාපාරයේ මුල් තැන් ගෙන ක්‍රියා කළහ. වහල් සේවය සමාජයෙන් බැහැර කිරීම හා ධර්ම දූත කටයුතු පිළිබඳව උත්සුකව ක්‍රියා කළේ මේ ව්‍යාපාරයට අයත් වූවන්ය. <br /> <br /> == ලෝක ව්‍යාප්තිය ==<br /> මීළඟ ශතකයේ දී එංගලන්ත සභාව විදේශයන්හි ද පැතිර ගියේය. ශතකය ඇරැඹෙන විට ම කැනඩාවේ දියොකීසි දෙකක් විය. 1882 වන විට එංගලන්ත සභාවට අයත් දියොකීසි දෙසැත්තෑවක් අප්‍රිකාවේ, ඉන්දියාවේ, චීනයේ, ඕස්ට්‍රේලියාවේ හා නවසීලන්තයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටුවා තිබිණි. 1867 දී ප්‍රථම වරට ලැම්බත් සම්මේලන වාරයක් පවත්වන ලද අවස්ථාවේ දී ඊට බිෂොප්වරු හැත්තෑ දෙනෙක් සහභාගි වූහ. වර්තමානයේ ලැම්බත් සම්මේලනය දශවාර්ෂිකව රැස්වීම් වාර පවත්වයි. 1958 දී ඊට රටවල් හතලිහකින් බිෂොප්වරු තුන්සිය දහදෙනෙක් සහභාගි වූහ. අද එංගලන්ත සභාව පන්සියයකට අධික බිෂොප්වරුන් සංඛ්‍යාවකින් යුක්ත දියොකීසි හාර සියයකින් පමණ යුක්තය. ලෝකයේ ක්‍රිස්තු ලබ්ධිකයන්ගේ සංඛ්‍යාව ලක්ෂ 8000ක් පමණ වන අතර ඉන් ලක්ෂ 400ක් පමණ මේ සභාවට අයත් වූවෝ වෙති. එක එක දියෝකීසිය බිෂොප්වරයකුගේ ප්‍රධානත්වයෙන් පවත්නා අතර දියෝකීසි කිහිපයක් ඇතුළත් ප්‍රදේශයක් ආච්බිෂොප්වරයකුගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සංවිධානය වී ඇත. ඉන්දියාව, පකිස්ථානය, බුරුමය හා ලංකාව මෙට්‍රොපොලිටන් හෙවත් ආච්බිෂොප්වරයකු සහිත ප්‍රදේශයක් ලෙස සංවිධානය වී ඇත. ලැම්බත් සම්මේලන වාරවල මුලසුන කැන්ටබරියේ ආච්බිෂොප්වරයා විසින් හොබවනු ලැබෙන නමුදු ස්වකීය ප්‍රදේශවල කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ඒ ඒ ප්‍රදේශයේ ආච්බිෂොප්වරයා සම්පූර්ණ ස්වෛරීභාවයෙන් යුතුව ක්‍රියා කරයි. <br /> <br /> 1814 වර්ෂයේ දී කල්කටාවේ බිෂොප්වරයකු සහිතව එංගලන්ත සභාව ඉන්දියාවේ තහවුරු කරන ලද අවස්ථාවේ දී කොළඹ එංගලන්ත සභා භක්තිමතුන්ගේ සංවිධානයේ පරිපාලනය ද එතුමා යටතට ම පත් කැරිණි. 1930 දී, එතෙක් මේ රටේ පැවැති එංගලන්ත සභා සංවිධානය 'ලංකා සභාව' නමින් ස්වාධීනව සංවිධානය විය. 1845 දීය, ප්‍රථම වරට කොළඹට බිෂොප්වරයකු පත් කරන ලද්දේ. අවුරුදු සියයක් ගත වන තුරු ම ලංකාවේ එංගලන්ත සහා ශාඛාවේ පැවැති මේ උසස් ම තනතුර හෙබැවූවෝ ඉංග්‍රීසි ජාතිකයෝ වූහ. 1945 දී අතිගෞරවාර්හ ලක්දාස ද මැල් උතුමන් කොළඹ අතිරේක බිෂොප්වරයකු ලෙස පත් කරන ලද අතර පසුව එම දියෝකීසියට අයත් රට මැද ප්‍රදේශ එතුමන්ගේ පාලනය හා මාර්ගෝපදේශකත්වය යටතේ කුරුණෑගල දියෝකීසිය වශයෙන් වෙන්ව සංවිධානය කරන ලදි. 1962 අවුරුද්දේ දී ද මැල් බිෂොප්තුමන් ඉන්දියාව, පකිස්ථානය, බුරුමය හා ලංකාව ඇතුළත් ප්‍රදේශයේ මෙට්‍රොපොලිටන් තනතුරට තෝරා පත් කර ගන්නා ලදින් අතිගෞරවාර්හ ලක්ෂ්මන් වික්‍රමසිංහ උතුමා කුරුණෑගල දියෝකීසියේ දෙවැනි බිෂොප්වරයා ලෙස පත් කරනු ලැබීය. 1965 දී අතිගෞරවාර්හ හැරල්ඩ් ද සොයිසා උතුමා බිෂොප් තනතුරට පත් කරනු ලැබීමෙන් කොළඹ දියෝකීසියේ උසස් ම තනතුර ද ප්‍රථම වරට සිංහලයකු අතට පත් විය.<br /> <br /> (කර්තෘ: [[පූජ්‍ය හැරල්ඩ් ද මැල්]])<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇදහිලි හා විශ්වාස]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B7%8A-%E0%B6%BD%E0%B7%9A-%E0%B6%B6%E0%B7%90%E0%B6%82&diff=10966 2026-05-06T07:32:57Z

<p>Senasinghe: '(Aix-les-Bains). ප්‍රංසයේ සැවෝයි පළාතේ පෙදෙසක් හා නගරයක...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(Aix-les-Bains). ප්‍රංසයේ සැවෝයි පළාතේ පෙදෙසක් හා නගරයක් මෙනමින් හැඳින්වේ. ඇල්ප්ස් කඳු පාමුල වූ නිම්නයක පිහිටා ඇති එක්ස්-ලේ-බැං පෙදෙස සැපදායක දේශගුණයෙන් යුක්තය. මෙහි උණු දිය උල්පත් චිර ප්‍රසිද්ධය. ඩයනා නම් ග්‍රීක දෙවඟනට කැප කළ පැරණි කුඩා දේවස්ථානයක් අද ද මෙහි දක්නට තිබේ. මේ අවට පැරණි නටබුන් රැසකි. 19 වැනි සියවසේ දී එක්ස්-ලේ-බැං නගරය විවේක සුව පතා පැමිණෙන්නවුන් සඳහා වූ ප්‍රධාන පන්තියේ සුඛ ස්ථානයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙහි ජනගහනය (1959) 15,680කි.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය:]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය:]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=X-%E0%B6%9A%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B6%AB&diff=10965 2026-05-06T07:26:16Z

<p>Senasinghe: 'එක්ස් කිරණ බ.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[එක්ස් කිරණ]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B7%8A_%E0%B6%9A%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B6%AB&diff=10964 2026-05-06T07:25:50Z

<p>Senasinghe: '(X-කිරණ). වාතය ඉවත් කරන ලද නළයක් තුළ ඇති සුදුසු...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>([[X-කිරණ]]). වාතය ඉවත් කරන ලද නළයක් තුළ ඇති සුදුසු ඉලක්කයක් මත ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයක් පතිත වීමෙන් නිපැදෙන විද්‍යුත් චුම්බක කිරණ විශේෂයකි. අනෙක් විද්‍යුත් චුම්බක කිරණ මෙන් X-කිරණ ද ආලෝකයේ වේගය හා සමාන වේගයකින් රික්තයක ගමන් කරයි. X-කිරණවල විශේෂත්වය රඳා පවතින්නේ එහි කෙටි තරංග ආයාමය මතයි. මෙම තරංග ආයාමය අඟලකින් 250,000,000ක් තරම් වේ. කෙටි තරංග ආයාමය නිසා ද්‍රව්‍ය විනිවිද යාමේ ශක්තියක් මෙම කිරණවලට තිබේ.<br /> <br /> == ඉතිහාසය ==<br /> වර්ෂ්බූර්ග් විශ්ව විද්‍යාලයේ භෞතික විද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය විල්හෙල්ම් කොන්රාට් ර’න්ට්ගන් (Roentgen) විසින් 1895 නොවැම්බර් මස 8 වැනි දින X-කිරණ සොයාගන්නා ලදි. වාතය සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ හිස් කරන ලද නළයක් තුළ ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝඩ දෙකකට ඉහළ විද්‍යුත් විභව අන්තරයක් යෙදූ කල්හි කැතෝඩයෙන් නිකුත්වන කිරණ ([[කැතෝඩ කිරණ]] බ.) පිළිබඳව යූලියුස් ප්ලූකර්, විලියම් ක්රුක්ස්, හයින්රික් හෙර්ට්ස්, පිලිප් ලෙනාඩ් වැනි විද්‍යාඥයන් විසින් පවත්වන ලද පරීක්ෂණ නැවත වරක් කිරීමෙන් ර’න්ට්ගන්ට X-කිරණ සොයාගැනීමට අහම්බෙන් ම මඟ පෑදිණි. <br /> <br /> ප්‍රේරණ දඟරයකට සම්බන්ධ කොට ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝඩ දෙකකින් සමන්විත, වාතය හිස් කරන ලද නළයක් අසල බේරියම් ප්ලැටිනොසයනයිඩ් කඩතිරයක් තැබූ කල්හි කඩතිරය දිලිසෙන්නට පටන් ගනී. එසේ වන්නේ කැතෝඩ කිරණ නිසාය. මෙම කිරණවල විනිවිද යාමේ ශක්තිය පරීක්ෂා කිරීම සඳහා ර’න්ට්ගන් විසින් නළය කළු කඩදාසියකින් ආවරණය කොට ඉලෙක්ට්‍රෝඩ මත ප්‍රේරණ දඟරයෙන් විද්‍යුත් විභවයක් යොදවන ලදි. නළය ආවරණය කොට ඇති කළු කඩදාසියෙන් ආලෝකය පිටවන්නේ දැයි බලාගැනීම පිණිස කාමරය සම්පූර්ණයෙන් ම කළුවර කළ කල්හි නළයෙන් කිසිදු ආලෝකයක් පිට නොවන බව ඔහුට පෙනිණ. ඒ කළු කඩදාසි ආවරණය විනිවිද යාමට තරම් ශක්තියක් කැතෝඩ කිරණවලට නැති හෙයිනි. එහෙත් නළයට යාරයක් පමණ දුරින් පිහිටි බංකුවක් මත සුළු දීප්තියක් ඇති බව හදිසියේ ම ඔහුට පෙනිණ. මේ පිළිබඳව පුදුමයට පත් ඔහු සැක දුරු කරගනු වස් කීප විටක් ම ප්‍රේරණ දඟරය ක්‍රියා කරවන ලදි. ඒ හැම අවස්ථාවක දී ම නැවත නැවතත් බංකුව මත ආලෝක තිත දිස් විය. මෙයින් කුතුහලයට පත් ඔහු ගිනිකූරක් දල්වා බැලීමෙන් මේ පුදුම සහගත ආලෝකය ලැබුණේ බංකුව මත තුබුණු බේරියම් ප්ලැටිනොසයනයිඩ් කඩතිරයකින් බව සැක හැර වටහා ගන්නා ලදි. කැතෝඩ කිරණවලට වාතයේ ගමන් කළ හැක්කේ මඳ දුරක් හෙයින් මෙම සංසිද්ධිය අලුත් සොයා ගැනීමක් බව ර’න්ට්ගන්ට වැටහිණි. ඊළඟ සති කීපය තුළ මේ පිළිබඳ තවත් පරීක්ෂණ රාශියක් කළ ඔහු විසින් මේ කිරණවල ස්වභාවය හරියාකාර තමා නොදන්නා බව අඟවනු වස් එය X-කිරණ යනුවෙන් නම් කරන ලදි. මේ පිළිබඳව 1895 දෙසැම්බර් මස 28 වැනි දින වාර්තාවක් සපයමින් බොහෝ ද්‍රව්‍ය තුළින් X-කිරණ විනිවිද යතැයි ද, බේරියම් ප්ලැටිනොසයනයිඩ් හැර කැල්සියම් සංයෝග, යුරේනියම් වීදුරු (uranium glass), ආකර ලුණු (rock salt) වැනි ද්‍රව්‍ය ද X-කිරණ පතිත වීමෙන් ප්‍රතිදීපනය වෙතැයි ද, ඡායාරූප පටක X-කිරණ විෂයෙහි සංවේදී යයි ද, කාච උපයෝගී කොට ආලෝකය මෙන් X-කිරණ ගොමු කළ නොහැකි යයි ද, X-කිරණ සරල රේඛාවක් දිගේ ගමන් කරන අතර චුම්බක ක්ෂේත්‍ර මගින් උත්ක්‍රමය කළ නොහැකියයි ද, ආරෝපිත ද්‍රව්‍ය මත X-කිරණ පතිත වීමෙන් ආරෝපණය විසර්ජනය වේ යයි ද, කුමන ද්‍රව්‍යයක් ඉලක්කයක් වශයෙන් තුබුණ ද, කැතෝඩ කිරණ ඒ මත පතිත වීමෙන් X-කිරණ ඇති වේ යයි ද යනාදි වශයෙන් X-කිරණවල මූලික වැදගත් ගුණ රැසක් ර’න්ට්ගන් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලදි. X-කිරණ සොයා ගැනීමෙන් පසුව පැමිණි වර්ෂය තුළ දී X-කිරණ පිළිබඳව පොත් හා අතුරු ප්‍රකාශන 49ක් ද ලිපි 1,000කට අධික ප්‍රමාණයක් ද පළ වීමෙන් මෙම සොයා ගැනීම විද්‍යාඥයන් අතර කොතරම් උනන්දුවක් ඇති කෙළේ ද යන්න පැහැදිලිව පෙනේ. <br /> <br /> == මූලික න්‍යාය ==<br /> විද්‍යුත් චුම්බක විකිරණ වර්ණාවලිය කොටස් කිහිපයකට බෙදා තිබේ. තරංග ආයාමයේ අවරෝහණය අනුව සකස් කළ විට මෙම කොටස් ගුවන් විදුලි තරංග, විකිරණ තාපය, අධෝරක්ත විකිරණය, දෘශ්‍ය ආලෝකය, පාරජම්බූල ආලෝකය, විදුර පාරජම්බූල (the-far ultra violet) හෙවත් මිලිකන් පරාසය, X-කිරණ, ගැමා කිරණ යනාදි වශයෙන් දැක්විය හැකිය. මේ හැම කොටසක් ම එක ම මූලික ස්වභාවයෙන් යුක්තය. වෙනසකට ඇත්තේ තරංග ආයාමයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වීම පමණි. ගුවන් විදුලි තරංගවල තරංග ආයාමය මීටර් දහස් ගණනක් දක්වා විහිදේ. ගැමා කිරණවල තරංග ආයාමය සෙන්ටිමීටරයකින් 10-9ක් පමණ වේ. මෙම වර්ණාවලියෙහි පියවි ඇසට පෙනෙන කොටසේ තරංග ආයාමය සෙන්ටිමීටර 7,000×107-8 සිට 4,000×10-8 දක්වා විහිදෙන ඉතා කුඩා කොටසකි.<br /> <br /> ක්රුක්ස් නළයකට (1 රූප සටහන) අධිවෝල්ටීයතා විද්‍යුත් විභවයක් සන්ධි කොට නළය තුළ ඇති වාතය සීරුවෙන් ඉවත් කරන විට පහත සඳහන් දෑ නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ. වාතය දුර්වල විද්‍යුත් සන්නායකයක් නිසා සෑහෙන පමණ අඩු පීඩනයක් ලැබෙන තුරු නළය තුළින් විද්‍යුතය ගමන් නොකරයි. පීඩනය ක්‍රමයෙන් අඩු වී වායුගෝලීය පීඩන 0.0013ක් පමණ වන විට පළමුවෙන් ම නළය තුළ රෝස පැහැති ඒකාකාර ආලෝකයක් දක්නට ලැබේ. තවදුරටත් පීඩනය අඩු වන විට කැතෝඩය අසල අඳුරු පෙදෙසක් ඇති වේ. නළය තුළ පීඩනය වායුගෝලීය පීඩන 0.00013 හා 0.0000013 අතර වන විට නිල් පැහැති ආලෝක කදම්බයක් කැතෝඩයෙන් විහිදෙන්නට පටන් ගනී. මේ කැතෝඩ කිරණයි. නළය තුළ ඇති වාත අණු සමග ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාව ගැටීම නිසා විහිදෙන නිල් ආලෝකය මගින් මෙය දෘශ්‍යමාන වේ. තවදුරටත් පීඩනය අඩු වන විට කැතෝඩ කිරණ ධාරාව අඛණ්ඩව පැවතුණ ද නළය තුළ ඇති වායු අණු ප්‍රමාණය දීප්තියක් දීමට තරම් ප්‍රමාණවත් නොවන නිසා දීප්තිමත්ව නොපෙනේ. එහෙත් වීදුරු නළය මත කැතෝඩ කිරණ පතිත වීම නිසා ඇපල් ඵලයක දක්නට ලැබෙන කොළ පැහැය ඇති ආලෝකයක් විහිදේ. මේ අවස්ථාවේ දී බේරියම් ප්ලැටිනොසයනයිඩ් කඩතිරයක් නළය අසල තැබුවහොත් කඩතිරය ප්‍රතිදීපනය වීමෙන් වීදුරු නළයෙන් ඉවත් වන්නේ X-කිරණ බව කියාපායි.<br /> මෙහි දී ලැබෙනුයේ මෘදු X-කිරණයි. පීඩනය අඩු වන විට නළය තුළින් විද්‍යුත් ධාරාව පවත්වා ගැනීමට නළය මත යෙදෙන විද්‍යුත් විභවය ක්‍රමයෙන් ඉහළ නැංවීම අවශ්‍ය වේ. විද්‍යුත් විභවය වර්ධනය වන කල්හි X-කිරණවල විනිවිද යාමේ ශක්තිය ද ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වෙමින් නළයට යොදනු ලබන විද්‍යුත් විභවයේ විභව අන්තරය වෝල්ට් 100,000ක් පමණ වන විට ඉතා ඉහළ විනිවිද යාමේ ශක්තියකින් යුතු X-කිරණ හඳුන්වනු ලැබේ. මෙම X-කිරණ දැඩි X-කිරණ නමින් හඳුන්වනු ලැබේ. නළයෙන් දැඩි X-කිරණ විහිදුවන විට එය රත් වී උණු වී යාමට මාන බලයි. මේ නිසා X-කිරණ නළයන්හි කැතෝඩ කිරණ කදම්බය පතිත වන ස්ථානවල ලෝහ මතුපිටක් යෙදීම අවශ්‍ය වේ. ලෝහ මතුපිට වුව ද සුදුසු උපක්‍රමයක් යොදා සිසිල් කරනු නොලැබේ නම් ඉක්මනින් ම රක්තතප්ත වේ. නළය තුළ පීඩනය වායුගෝලීය පීඩන 4x10-7ක් පමණ වන විට සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රායෝගිකව යෙදිය හැකි ප්‍රමාණයේ විද්‍යුත් විභව මගින් නළය තුළින් විද්‍යුත් ධාරාව පවත්වා ගැනීමට නොහැකි වේ. එහෙයින් X-කිරණ නිකුත් වීම නවතී. කැතෝඩය වෙනුවට විද්‍යුත් ධාරාවකින් රත් කරනු ලබන සූත්‍රිකාවක් යෙදීමෙන් ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාව දිගට ම පවත්වා ගත හැකි නිසා මෙහි දී X-කිරණ ලබාගත හැකිය. <br /> <br /> == X-කිරණ උද්දීපනය කිරීම ==<br /> X-කිරණ නිකුත් කිරීම සඳහා පරමාණුවක් උද්දීපනය කිරීම ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයක් මගින් හෝ ප්‍රබල ශක්තියකින් යුතු විකිරණයක් උපයෝගී කොට හෝ කළ හැකිය. අධික වේගයකින් චලනය වන ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයක් මගින් පහර දීමේ ක්‍රමය පරමාණු උද්දීපනය කිරීම සඳහා බහුලව යොදාගනු ලැබේ. සියලු ම X-කිරණ නළවල උපයෝගී කරගනු ලබන ක්‍රමය මෙයයි. ඩබ්ලිව්. ඩ්‍යුඒන්, එෆ්.එල්. හන්ට් හා ඩී.ඇල්. වෙබ්ස්ටර් විසින් පෙන්වා දෙන ලද පරිදි යම් නිශ්චිත වර්ණාවලියකට අනුරූප X-කිරණ ලබාගැනීම සඳහා ඉවත් කළ යුතු පරමාණුවේ නිෂ්කර්ෂණ (extraction) ශක්තියට වඩා වැඩි ශක්තියකින් යුතු ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයක් ඒ සඳහා යොදාගැනීම අවශ්‍යය. ඉලෙක්ට්‍රෝන ත්වරණය කිරීම සඳහා ඉලෙක්ට්‍රෝඩ අතර යෙදෙන සරල විද්‍යුත් විභවය V නම් ද, ඉලෙක්ට්‍රෝනයේ ආරෝපණය e නම් ද, මෙම කදම්බය මගින් නිෂ්කර්ෂණ ශක්තිය We වූ ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් ඉවත් කිරීමට නම් ශක්තිය Ve&gt;We විය යුතුය. නිදසුනක් වශයෙන් ප්‍රතිකැතෝඩය ලෙස ක්‍රියා කරන රිදී ඉලක්කයක් මත ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බය පතිත වන්නේ යයි සිතමු. රිදී පරමාණුවක K කවචයේ ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනවල නිෂ්කර්ෂණ ශක්තිය ඉලෙක්ට්‍රෝන වෝල්ට් 25,600ක් පමණ වේ. එහෙයින් K ශ්‍රේණියේ වර්ණාවලී රේඛා නිකුත් කරන X-කිරණ ලබාගැනීම සඳහා X-කිරණ නළයට යෙදිය යුතු අඩු ම විද්‍යුත් විභවය වෝල්ට් 25,600ක් පමණ වේ. මීට අඩු විද්‍යුත් විභවයන් සඳහා නිකුත් වන X-කිරණවල L ශ්‍රේණියේ වර්ණාවලී රේඛා ප්‍රබල ලෙස දෘශ්‍යමාන වේ. එහෙත් විද්‍යුත් විභවය වෝල්ට් 25,600ට ආසන්න වන විට පමණක් එක්වර ම K ශ්‍රේණියේ වර්ණාවලී රේඛා විද්‍යමාන වේ. X-කිරණ නිකුත් වීමේ සංසිද්ධිය පැහැදිලි කිරීම සඳහා ඉදිරිපත් කොට ඇති න්‍යාය සනාථ කිරීම සඳහා මෙය ප්‍රබල සාධකයකි. <br /> <br /> පරමාණුවක අභ්‍යන්තර කවචයක ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් පලවා හැරීමට ප්‍රමාණවත් වන ශක්තියක් ඇති විකිරණ කදම්බයක් පරමාණුව මත පතිත වීමට හැරීමෙන් ද X-කිරණ නිපැදවිය හැකිය. මෙම ක්‍රමය සාර්ථක වීම සඳහා පතන X-කිරණ කදම්බයේ ශක්තිය hv, ඉලෙක්ට්‍රෝනයක නිෂ්කර්ෂණ ශක්තියට සමාන හෝ ඊට වැඩි විය යුතු වේ. නිදසුනක් වශයෙන් රිදී පරමාණුවක් උද්දීපනය කිරීම සඳහා ඒක වර්ණ X-කිරණ කදම්බයක් උපයෝගී කරගන්නේ යයි සිතමු. එවිට K ශ්‍රේණියේ වර්ණාවලී රේඛා ගෙනදෙන X-කිරණ නිකුත් කිරීම සඳහා, K ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් ඉවත් කිරීමට අවශ්‍ය වන ශක්තිය වූ ඉලෙක්ට්‍රෝන වෝල්ට් 25,600ක් හා සමාන ශක්තියක් අවශ්‍ය වන නිසා, පතිත වන X-කිරණ කදම්බයේ ශක්තිය ඉලෙක්ට්‍රෝන වෝල්ට් 25,600ක් හෝ ඊට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් හෝ විය යුතුය. විකිරණයක ශක්තිය ඉලෙක්ට්‍රෝන වෝල්ට් v නම් ඒ හා සමාන ශක්තියක් ඇති විකිරණයක සංඛ්‍යාතය v = 2.4181×1014 v සම්බන්ධතාවෙන් ලැබෙන නිසා, පතන X-කිරණ කදම්බයේ සංඛ්‍යාතය තත්පරයට චක්‍ර 6.2×1018ක් හෝ ඊට වඩා වැඩි විය යුතු හෝ වේ. <br /> <br /> ප්‍රායෝගික වශයෙන් මෙම ක්‍රමය යොදා පරමාණුවක් උද්දීපනය කිරීමේ දී X-කිරණ කදම්බයක් ස්ඵටිකයක් මගින් නිශ්චිත කෝණයක් ඔස්සේ පරාවර්තනය කිරීමෙන් හෝ අවශ්‍ය ප්‍රමාණයේ අවධි සංඛ්‍යාතයකින් යුතු ඒකවර්ණ X-කිරණ කදම්බයක් නිපදවා එය රිදී තහඩුවක් මත පතිත වීමට හෝ ඉඩ හරිනු ලැබේ. එවිට මෙම කදම්බය මගින් රිදීවල ලාක්ෂණික X-කිරණ නිකුත් කෙරේ. මේ ආකාරයට X-කිරණ නිකුත්වීම, පතිත වන කදම්බයේ තීව්‍රතාවෙන් ස්වායත්තය. ඉලක්කය මත පතිත වීමට පෙර ගමන් කරන මාධ්‍යයේ ඇති ද්‍රව්‍ය මගින් උරාගැනීම නිසා හෝ අන් බාධකයක් නිසා හෝ විකිරණ කදම්බයක තීව්‍රතාව අඩුවීමෙහි දී සිදුවන්නේ ෆෝටෝනයක (photon) ශක්තිය හීනවීම නොව පතිත වන ෆෝටෝන ගණන අඩුවීමයි. <br /> <br /> == X-කිරණ නිපදවීම ==<br /> වාතය සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ඉවත් කරන ලද විසර්ජක නළයක් මුල දී X-කිරණ නළයක් වශයෙන් යොදාගන්නා ලදි (2 රූප සටහන). විසර්ජක නළය තුළ පීඩනය රසදිය මිලිමීටර 10-2-10-3 අතර අගයක පවත්වා පාලනය කරනු ලැබේ. මෙම නළය තුළ ඉලෙක්ට්‍රෝන නිපදවනු ලබන්නේ ඝන ඇලුමිනියම් කැතෝඩයක් මගිනි. අඩු පීඩනය යටතේ ඉලෙක්ට්‍රෝඩ අතර ඇති කරනු ලබන ඉහළ විද්‍යුත් විභවය නිසා නිපැදවෙන ධන කිරණ ඇලුමිනියම් කැතෝඩය මත පතිතවීමෙන් කැතෝඩ කිරණ නමින් හඳුන්වනු ලබන ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාවක් ලැබේ. මෙම ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාව ප්‍රතිකැතෝඩය මත පතිත වීමෙන් X-කිරණ නිපැදේ. ප්‍රතිකැතෝඩය යනු ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාව පතිතවීම සඳහා, විසර්ජක නළයේ ඇනෝඩය මත තබා ඇති ද්‍රව්‍යයයි. ඇලුමිනියම් කැතෝඩයෙන් ඉලෙක්ට්‍රෝන මුක්ත කිරීම සඳහා මූලිකව ක්‍රියාකරන ධන කිරණ නොකඩවා ඇති කිරීම සඳහා නළය තුළ ඉතා අල්ප ප්‍රමාණයක් වායුව තිබිය යුතු වේ. නළය මෘදු කිරීමෙන් සෑහෙන පමණ වායුව නළය තුළට ඇතුළුවීමට හැකිවන පරිදි මෙවැනි නළයන්හි පුනර්වර්ධන උපක්‍රම (regenerating devices) යොදාගනු ලැබේ. <br /> <br /> නවීන X-කිරණ නළයන්හි ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයක් නිපැදවීම සඳහා ඝන ඇලුමිනියම් ඉලෙක්ට්‍රෝඩය වෙනුවට රත් සූත්‍රිකාවක් උපයෝගී කර ගනු ලැබේ. බොහෝවිට මෙම සූත්‍රිකාව ටංස්ටන්වලින් නිමවා තිබේ. [[ඉලෙක්ට්‍රෝනික නළය]]ක (බ.) මෙන්, වැඩිපුර ඉලෙක්ට්‍රෝඩ යෙදීමෙන් ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාවේ වේගය වෙනස් කළ හැකිය. මෙවැනි නළයක් තුළ පීඩනය රසදිය මිලිමීටර 10-6ක් පමණ වේ. සූත්‍රිකාව තුළින් ගලායන ධාරාව පාලනය කිරීමෙන් X-කිරණවල තීව්‍රතාව පාලනය කිරීමට හැකිවීම මෙහි ඇති තවත් වාසියකි. <br /> <br /> ප්‍රායෝගිකව යෙදිය හැකි ආකාරයේ මෙවැනි නළයක් 1913 දී ඩබ්ලිව්.ඩී. කූලිජ් (Coolidge) විසින් පළමු වරට නිපදවන ලදි (3 රූප සටහන). කාර්මිකයන් X-කිරණවලින් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා මෙවැනි නළ බාහිරව ආවරණය කිරීමට දැරිය යුතු වියදම අඩු කිරීම පිණිස පසු කලෙක නෙදර්ලන්තයේ අයින්ට්හෝවන්හි (Eindhoven) පිලිප්ස් පරීක්ෂණාගාරය මගින් විශේෂ X-කිරණ නළයක් නිපදවන ලදි. මෙටැලික්ස් (metalix) නළය යනුවෙන් මෙය හඳුන්වනු ලැබේ (4 රූප සටහන). මෙම නළයෙහි ඇති කුඩා විවරයක් තුළින් පමණක් X-කිරණ පිටතට විහිදේ.<br /> <br /> ප්‍රතිකැතෝඩය මත පතිත වන ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයේ ශක්තියෙන් 99%ක් ම තාපය වශයෙන් ඉවත් වේ. X-කිරණ නළ සැකසුම් කිරීමේ දී මෙම තාපය ඉවත් කිරීම පිණිස විශේෂ සැලකිල්ලක් දැක්විය යුතුය. තෙල් හෝ ජලධාරාවක් මගින් ප්‍රතිකැතෝඩය හා ඒ අවට සිසිල් කිරීම මේ සඳහා බහුලව යෙදෙන ක්‍රමයයි. <br /> <br /> X-කිරණ නළයක් ක්‍රියාකරවීමට අවශ්‍ය අතිශක්ම (high tension) විදුලිය සෘජුකාරක කපාට හා පරිනාමක පරිපථයක් උපයෝගී කොට නිපදවා ගනු ලැබේ. අතිශක්ම වෝල්ටීයතාව වැඩි කිරීමෙන් X-කිරණවල විනිවිදයාමේ ශක්තිය ද වැඩි වේ. X-කිරණ උපයෝගී කරගනු ලබන කාර්යයට සරිලන පරිදි, ප්‍රශස්ත විද්‍යුත් විභවයක් X-කිරණ නළවල යොදාගනු ලැබේ. වෛද්‍ය විද්‍යාවේ දී යොදාගනු ලබන X-කිරණ නළයන්හි කිලෝවෝල්ට් 45-85 දක්වා වූ ද, අනවරත වර්ණාවලියක් ලබාගැනීම සඳහා කිලෝවෝල්ට් 27ක් පමණ වූ ද විද්‍යුත් විභවයක් උපයෝගී කරගැනීම මීට නිදසුනි. විශේෂ අවශ්‍යතා හා පරීක්ෂණ කටයුතු විෂයෙහි අවශ්‍ය X-කිරණ ලබාගැනීම සඳහා කිලෝවෝල්ට් 2000ක පමණ විද්‍යුත් විභවයක් යෙදිය හැකි විශේෂ X-කිරණ නළ ද නිපදවා තිබේ. <br /> <br /> X-කිරණ උපකරණ භාවිතයේ දී දෙයාකාරයකින් අනතුරු සිදුවිය හැකිය. X-කිරණවලට භාජන වීමෙන් ශාරීරික වශයෙන් ඇති වන පීඩාය, X-කිරණ නළ ක්‍රියාකරවීම සඳහා යොදාගනු ලබන අතිශක්ම විද්‍යුතය නිසා ඇති විය හැකි අනතුරුය යනුවෙනි. එහෙයින් නියම වශයෙන් ම ඒ සඳහා පුහුණුවූවන් හැර අන් අය X-කිරණ උපකරණ ක්‍රියාකරවීම අන්තරායදායකය. <br /> <br /> == X-කිරණ වර්ණාවලිය ==<br /> ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාවක් ඉලක්කගත ද්‍රව්‍යය මත පතිතවීමේ දී දෙයාකාරයක X-කිරණ නිපැදෙයි. මින් පළමු වර්ගය සන්තති වර්ණාවලියක් ගෙන දෙන X-කිරණයි. දෙවන වර්ගය ලාක්ෂණික රේඛා වර්ණාවලියක් ගෙන දෙන X-කිරණයි. විද්‍යුත් චුම්බක ක්ෂේත්‍රයක් විෂයෙහි මූලික නියමය අනුව විද්‍යුත් ආරෝපණයක් ත්වරණයකට හෝ මන්දනයකට භාජනය වූ විට එම ආරෝපණය මගින් විද්‍යුත් චුම්බක කිරණ වශයෙන් ශක්තිය විකිරණය කරයි. ඉතා වේගයෙන් ගමන් කරන ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාවක් ඉලක්කගත ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවල න්‍යෂ්ටීන්ට ආසන්න වන විට යෙදෙන බලය නිසා එම ඉලෙක්ට්‍රෝනවල වේගය අඩු වේ. වේගයෙහි මෙම අඩුවීම හේතු කොටගෙන ඉහත දැක්වූ මූලික නියමය අනුව විද්‍යුත් චුම්බක කිරණ වශයෙන් ඉවත් වන ශක්තියෙන් X-කිරණ ලැබේ. X-කිරණවල සන්තති වර්ණාවලිය ලැබෙන්නේ මේ හේතුකොටගෙනය. X-කිරණවල ශක්තියෙන් බහුතර ප්‍රමාණය අන්තර්ගත වී ඇත්තේ මේ සන්තති වර්ණාවලිය ගෙනදෙන X-කිරණවලය. ඉහළ අනුක භාරයක් ඇති ද්‍රව්‍යයකින් නිමැවුණු ඉලක්කවලින් වඩා කාර්යක්ෂමව මෙම වර්ගයේ X-කිරණ ලැබේ. <br /> <br /> X-කිරණ මගින් ලැබෙන සන්තති වර්ණාවලියෙහි ඉහළ සීමාව දක්වන සංඛ්‍යාතයක් තිබේ. මෙම සංඛ්‍යාතයට වඩා වැඩි සංඛ්‍යාතයක් සහිත X-කිරණවලින් සන්තති වර්ණ වලියක් නොලැබේ. X-කිරණ නළය ක්‍රියා කරවීම සඳහා යොදනු ලබන අතිශක්ම විද්‍යුත්විභවය V නම් ද, ඉලෙක්ට්‍රෝනයේ ආරෝපණය e නම් ද, පතිත වන ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයේ ශක්තිය eVවලින් ලැබේ. ප්‍රතිකැතෝඩයෙහි ඇති ඉලක්කගත ද්‍රව්‍යය මත ඒකාකාර ශක්ති ප්‍රමාණයක් විහිදුවමින් නොකඩවා මෙම ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාව පතිතවීම නිසා, විමෝචනය කරන X-කිරණවල උපරිම සංඛ්‍යාතයෙහි v උපරිම අගය hv උපරිම = eV යන සම්බන්ධතාවෙන් ලැබේ. 1915 දී පමණ ඩී.ඇල්. වෙබ්ස්ටර් විසින් සොයාගනු ලැබූ මෙම සම්බන්ධතාව ඩ්‍යුඒන්-හන්ට් (Duane-Hunt) නියමය යනුවෙන් හැඳින්වේ. h/eවල අගය නිවැරදිව සොයාගැනීම සඳහා මේ නියමය උපයෝගී කරගනු ලැබේ. මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ විද්‍යුත් විභවයන් සඳහා සන්තති වර්ණාවලියක් ගෙනදෙන X-කිරණ පතන ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයේ දිසාවට ලම්බකව ගමන් කරයි. එහෙත් ඉහළ විද්‍යුත් විභවයන් සඳහා මෙම X-කිරණ විහිදුවන දිසාව පතන ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයට ආනතව පිහිටයි. <br /> <br /> අධික වේගයෙන් ගමන් කරන ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයේ ඉලෙක්ට්‍රෝනවල ශක්තිය ඉතා ඉහළ නම් ඉලක්කගත ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවල අභ්‍යන්තර කවචයන්හි ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝන පලවා හැරීමට ද මෙම ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බය සමත් වේ. මෙහි දී පරමාණුවල අභ්‍යන්තර කවචවල ඇති වන අඩුව පුරවාලීම සඳහා බාහිර කවචවලින් අභ්‍යන්තර කවචවලට ඉලෙක්ට්‍රෝන මාරුවීමේ දී ඉවත් වන ශක්තිය නිසා X-කිරණ ලැබේ. මේවා ලාක්ෂණික රේඛා වර්ණාවලියක් ගෙන දෙන X-කිරණයි. <br /> <br /> == ප්‍රකාශ වර්ණාවලිය හා X-කිරණ වර්ණාවලිය ==<br /> පරමාණුවක එක් ස්ථායී අවස්ථාවක සිට තවත් ස්ථායී අවස්ථාවකට ඉලෙක්ට්‍රෝන පැනීම හේතු කොටගෙන විහිදුවන විද්‍යුත් චුම්බක විකිරණ නිසා ලාක්ෂණික වර්ණාවලී රේඛා ලැබේ. ප්‍රකාශ රේඛා (optical lines) ඇතිවීමේ දී පරමාණුවක බාහිර කවචයේ වූ ඉලෙක්ට්‍රෝන බාහිරව ලැබෙන ශක්තිය හේතුකොටගෙන උද්දීපනය වීමෙන් එක් ස්ථායී අවස්ථාවක සිට තවත් ස්ථායී අවස්ථාවකට පනී. ඉන්පසු මෙම අවස්ථාවේ සිට පළමු අවස්ථාවට ඉලෙක්ට්‍රෝන නැවත වැටීම නිසා විකිරණ කිරණ නිකුත් වේ. පළමු ස්ථායී අවස්ථාවේ ශක්තිය W2 ද, ඉලෙක්ට්‍රෝනය උද්දීපනය වීමෙන් පනින ලද ස්ථායී අවස්ථාවේ ශක්තිය W1ද නම් ආපසු පැනීමේ දී නිකුත් වන විකිරණයේ සංඛ්‍යාතය W1-W2 = hv යන සම්බන්ධතාවෙන් ලැබේ. එහෙත් X-කිරණ විෂයෙහි බලන කල බාහිරව යොදන ලද ශක්තිය හේතුකොටගෙන පරමාණුවක අභ්‍යන්තර කවචයක ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් සම්පූර්ණයෙන් ම පරමාණුවෙන් ඉවතට පන්නා දැමීම හේතුකොටගෙන අභ්‍යන්තර කවචයක ඇති වන අඩුව පුරවාලීම සඳහා බාහිර කවචවල ස්ථායී අවස්ථාවන්හි ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝන පැනීම හේතුකොටගෙන නිකුත් වන විකිරණ නිසා ලාක්ෂණික X-කිරණ වර්ණාවලිය ලැබේ. බාහිර කවචයේ ඉලෙක්ට්‍රෝන සහභාගීවීමට ප්‍රථම මෙම අඩුව පුරවාලීමේ ක්‍රියාවලිය පියවර කිහිපයකින් සිදුවිය හැකිය. අවසානයේ යම් බාහිර ප්‍රභවයකින් ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් අහුලා ගැනීමෙන් පසු පරමාණුව නැවත සාමාන්‍ය තත්වයට පත් වේ. මෙම ක්‍රියාවලියේ දී නිකුත් වූ විකිරණයේ වර්ණාවලී රේඛාවල සංඛ්‍යාතය නිර්ණය කරනු ලබන්නේ W1-V2=hv ආකාරයේ ම සම්බන්ධතාවකිනි. මෙසේ ලැබෙන වර්ණාවලියෙහි දක්නට ලැබෙන ඉතා ම ඉහළ ශක්තියක් ඇති රේඛාව - එනම් ඉහළ සංඛ්‍යාතයක් ඇති රේඛාව - අනුරූප වන්නේ බාහිර කවච අතුරෙන් පිටතින් ම ඇති කවචයක සිට පනින ලද ඉලෙක්ට්‍රෝන හේතුකොටගෙනය. පළමු ඉලෙක්ට්‍රෝනය ඉවත් වූ කවචයට පිටතින් ම ඇති කවචවල සිට පැමිණි ඉලෙක්ට්‍රෝන හේතුකොටගෙන ඇති වන වර්ණාවලී රේඛා සියල්ල හඳුන්වනු ලබන්නේ එම පළමු කවචය හඳුන්වනු ලබන ආකාරයෙනි. නිදසුනක් වශයෙන්, මුලින් ම K කවචයේ ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් පරමාණුවෙන් පිටතට පැනීම නිසා L, M, N ආදි කවචවලින් එම අඩුව පුරවාලීම සඳහා පනින ලද ඉලෙක්ට්‍රෝනවලින් නිකුත් කරනු ලබන විකිරණ හේතුකොට ගෙන සෑදුණු වර්ණාවලී රේඛා පද්ධතිය හඳුන්වනු ලබන්නේ K ශ්‍රේණියේ රේඛා වශයෙනි. ප්‍රකාශ වර්ණාවලියෙහි මීට හාත්පසින් ම විරුද්ධ වූ ආකාරයට වර්ණාවලීන්හි ඇති රේඛා ශ්‍රේණි හඳුන්වනු ලැබේ ([[වර්ණාවලිය]] බ.) එනම් ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් එහි මූලික අවස්ථාවට යම් ස්ථායී අවස්ථාවක සිට ආපසු පැමිණියේ ද එම ස්ථායී අවස්ථාවට අනුරූපව මෙහි දී රේඛා ශ්‍රේණිය හඳුන්වනු ලැබේ. K කවචයේ සිට L කවචයට පනින ලද ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් ආපසු K කවචයට පැනීමේ දී ඇති වන වර්ණාවලී රේඛා ශ්‍රේණිය හඳුන්වනු ලබන්නේ L ශ්‍රේණිය යනුවෙනි. මෙම ගුණයෙන් X-කිරණ රේඛාවර්ණාවලිය හා ප්‍රකාශ වර්ණාවලිය එකිනෙකට වෙනස් වේ. <br /> <br /> == තරංග ආයාමය හා වර්ණාවලිය ==<br /> දික් සිදුරක් තුළින් ගමන් කිරීමේ දී ඇති වන ආකාරයේ විවර්තන වාටි මගින් දෘශ්‍ය ආලෝකයේ තරංග ආයාමය සොයාගන්නාක් මෙන් X-කිරණ ද විවර්තනය කිරීමෙන් තරංග ආයාමය සෙවීමට පුළුවන් විය යුතු බව විද්‍යාඥයන් මුල දී ම වටහාගෙන තිබිණි. එහෙත් X-කිරණවල ඉතා කුඩා තරංග ආයාමය නිසා මෙය මහත් අපහසු කාරියක් විය. කෙසේ නමුදු 1912 දී ඒ. සොමර්ෆෙල්ඩ් විසින් මේ ආකාරයේ විවර්තනය කිරීමකින් X-කිරණවල තරංග ආයාමය සෙන්ටිමීටර් 0.4×10-8ක් පමණ වන බව සොයාගන්නා ලදි. <br /> <br /> වඩා නිවැරදිව X-කිරණවල තරංග ආයාමය නිර්ණය කිරීම සඳහා ආශාවක් දැක්වූ විද්‍යාඥයන් අතර මැක්ස් ෆොන් ලව්ව (von Laue) ද විය. දෘශ්‍ය ආලෝකය සඳහා විවර්තන වාටි ලබාගැනීමට යොදනු ලබන විවර්තන ග්‍රේටිමක රේඛා අතර දුර මිලිමීටරයකින් 1/1000ක් පමණ වන හෙයින් එවැනි ග්‍රේටිමක් උපයෝගී කොට X-කිරණ විවර්තනය කිරීමට නොහැකි බව ද, රේඛා අතර දුර සෙමී. 10-8ක් තරම් වන සියුම් විවර්තන ග්‍රේටිමක් මේ සඳහා අවශ්‍ය බව ද මොහු වටහාගෙන තිබිණි. මෙවැනි සියුම් විවර්තන ග්‍රේටිමක් කෘත්‍රිමව තනාගැනීම අපහසු කාරියකි.<br /> <br /> පරමාණු දැලිසක් තුළින් ආලෝකය ගමන් කිරීම පිළිබඳව පී.පී. ඒවාල්ට් (Ewald) විසින් කරනු ලබන පරීක්ෂණ පිළිබඳව ඇසූ ෆොන් ලව්ව X-කිරණ විවර්තනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය විවර්තන ග්‍රේටිම ස්වභාව ධර්මයා විසින් ම සපයා දී ඇති බව වටහා ගන්නා ලදි. සාමාන්‍ය ස්ඵටිකයක ඇති පරමාණු ඒකාකාර ව්‍යූහයකින් යුතු පරමාණු දැලිසකින් සමන්විත වේ. මෙම පරමාණු අතර දුර සෙමි. 10-8ක් පමණ වේ. එහෙයින් X-කිරණ විවර්තනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය විවර්තන ග්‍රේටිම වශයෙන් ස්ඵටික උපයෝගී කරගත හැකිය.<br /> <br /> X-කිරණවල තරංග ආයාමය සෙවීම සඳහා වර්ණාවලීමාන පරීක්ෂණ උපයෝගී කරගැනීම බ්රැග් (Bragg) මූලධර්මය මත රඳා පවතී (5 රූප සටහන). X-කිරණයක තරංග ආයාමය λ ද පතන කිරණය ස්ඵටිකයේ තලය සමග සාදන කෝණය θ ද ස්ඵටිකයේ පරමාණු තල දෙකක් අතර දුර d ද නම් nλ = 2d සයින් θ වූ සම්බන්ධතාව බ්රැග්ගේ නියමයෙන් පැවසේ. n යනු පූර්ණ සංඛ්‍යාවකි. <br /> <br /> X-කිරණ කදම්බයක් වර්ණාවලීක්ෂ විශ්ලේෂණයට භාජනය කිරීම සඳහා සකස් කරන ආකාරය 6 රූප සටහනේ දැක්වේ. ස්ඵටිකය මත පතිත වන X-කිරණ බ්රැග්ගේ නියමයට අනුකූලව පරාවර්තනය වේ. ස්ඵටිකයේ තලය සමග පතන X-කිරණය සාදන සීමාගත කෝණ ѱ1 හා ѱ2 මගින් හඳුන්වන ලද නම් ඒවාට අනුරූප තරංග ආයාම λ1 හා λ2 සඳහා බ්රැග්ගේ නියමය යෙදීමෙන් nλ1=2d සයින් ѱ1, nλ2=2d සයින් ѱ2 ලැබේ. මේ නිසා λ1 හා λ2 අතර පිහිටන තරංග ආයාම සියල්ල වර්ණාවලියට ඇතුළත් වේ. පරාවර්තනය වූ X-කිරණවලට ඡායාරූප තහඩුවක් නිරාවරණය කිරීමෙන් වර්ණාවලිය ඡායාරූප ගත කළ හැකිය. X-කිරණ තරංග ආයාම පරාසයේ විවිධ කොටස්, ස්ඵටිකය හැරවීමෙන් ඡායාරූප ගත කළ හැකි වේ. ඡායාරූපයෙහි පිහිටි, අගය දන්නා වර්ණාවලී රේඛාවක පිහිටීම අනුව අනෙක් තරංග ආයාම ගණනය කළ හැකිය. <br /> <br /> දෙන ලද ද්‍රව්‍යයක X-කිරණ වර්ණාවලිය උද්දීපනය කිරීම දෙයාකාරයකින් කළ හැකිය. එක් ක්‍රමයක දී ද්‍රව්‍යයේ කුඩා කැබැල්ලක් X-කිරණ නළයක ප්‍රතිකැතෝඩය මත තබා ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාව ඒ මත පතිත වීමට සලස්වනු ලැබේ. මෙවැනි පරීක්ෂණ සඳහා උපයෝගී කරගනු ලබන X-කිරණ නළවල ප්‍රතිකැතෝඩය ගලවා වෙන්කර ගත හැකි අයුරු විශේෂ සන්ධියකින් නිමකොට තිබේ. අනෙක් ක්‍රමයේ දී වේගවත් X-කිරණ කදම්බයක් ද්‍රව්‍යය මත පතිත වීමට සලස්වනු ලැබේ. මෙහි දී ද්‍රව්‍යය මගින් නිපැදවෙන ද්විතීයික X-කිරණ, ස්ඵටික තලයක් මගින් පරාවර්තනය කිරීමෙන් වර්ණාවලිය නිපදවා ගනු ලැබේ. <br /> <br /> අභිමත ද්‍රව්‍යයෙන් නිකුත් වන X-කිරණවල විමෝචන වර්ණාවලිය දෙවර්ගයක විකිරණවලින් සමන්විත වේ. එක් වර්ගයක විකිරණ තරංග ආයාම පරාසයක් සඳහා ඒකාකාර ව්‍යාප්තියකින් යුක්ත වේ. ගුණාත්මකව බලන කල්හි මෙම කොටස X-කිරණ විහිදුවන ද්‍රව්‍යයේ ගුණ මත රඳා නොපවතී. විකිරණයේ ශක්තියෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වන මෙම විකිරණ වෛද්‍ය විද්‍යාවේ දී ද වෙනත් X-කිරණ ප්‍රයෝජන රාශියක් සඳහා ද යොදා ගනු ලැබේ. අනෙක් වර්ගයේ විකිරණ වූකලි පළමු විකිරණ මත අතිච්ඡාදනය (overlap) වන ඒකවර්ණ කිරණ කිහිපයකින් යුක්ත වේ (7 රූප සටහන). රේඛාවර්ණාවලිය ලැබෙන්නේ මෙම කිරණ හේතුකොටගෙනය. මෙය, විකිරණ විහිදුවන ද්‍රව්‍යයට ලාක්ෂණික වූවකි. බාර්ක්ලා (Barkla) ගේ K හා L විකිරණ සමග අනුරූප වන මේවා ඒකවර්ණ වර්ණාවලී රේඛා සමූහයකින් සමන්විත වේ. <br /> <br /> X-කිරණ උපයෝගී කොට විමෝචන වර්ණාවලියට අමතරව අවශෝෂණ වර්ණාවලියක් ද ලබා ගත හැකිය. අවශෝෂණ වර්ණාවලිය ලබාගැනීමට අවශ්‍ය ද්‍රව්‍යයේ තුනී තහඩුවක් තුළින් X-කිරණ විනිවිද යෑමට හැරීමෙන් පසු ඡායාරූපගත කිරීමෙන් අවශෝෂණ වර්ණාවලිය ලැබේ. මෙම වර්ණාවලියෙහි ඒකාකාර අඳුර මැඩගෙන, අවශෝෂණ කලාප විද්‍යමාන වේ. මෙම අවශෝෂණ කලාපයන්හි තරංග ආයාමය අවශෝෂණය සඳහා යොදාගන්නා ලද ද්‍රව්‍යයේ රේඛීය වර්ණාවලියට අනුරූප වන තරංග ආයාම හා සම වේ. අවශෝෂණ වර්ණාවලියක් පළමු වරට ලබාගන්නා ලද්දේ ඩියුක් මොරිස් ද බ්‍රෝග්ලි (de Broglie) විසිනි. <br /> <br /> මූලද්‍රව්‍යයන්හි පරමාණුවල ඉලෙක්ට්‍රෝන ව්‍යූහය හා සම්බන්ධ වැදගත් කරුණු රාශියක් X-කිරණ වර්ණාවලිය උපයෝගී කොට ලබාගත හැකිය. බෝර්-රදෆර්ඩ් (Bohr-Rutherford) කල්පිතයට අනුව ධන ආරෝපිත කුඩා න්‍යෂ්ටියකින් ද, ඒ වටා භ්‍රමණය වන ඉලෙක්ට්‍රෝනවලින් ද, පරමාණුවක් සමන්විත වේ. න්‍යෂ්ටියට සාපේක්ෂව විවිධ ශක්ති මට්ටම්වල පිහිටි කවචයන්හි මෙම ඉලෙක්ට්‍රෝන චලනය වේ. න්‍යෂ්ටිය අසල පිහිටි කවචවලට වඩා න්‍යෂ්ටියෙන් ඈත පිහිටි කවච ශක්තියෙන් වැඩිය. X-කිරණ වර්ණාවලියෙහි K, L, M යනාදි වශයෙන් ප්‍රබල රේඛා වර්ණාවලියක් ලැබීමෙන් න්‍යෂ්ටිය හාත්පසින් විවිධ ශක්ති මට්ටම්වල පිහිටි ඉලෙක්ට්‍රෝන කවච පිළිබඳ සංකල්පය තහවුරු වේ. ඉලෙක්ට්‍රෝනය කවච නැවතත් උපකවචවලට බෙදී ඇති බව වර්ණාවලියෙහි සමූහ කලාප ලැබීමෙන් ද, වර්ණාවලී රේඛා සමූහ වශයෙන් පිහිටීමෙන් ද පෙනී යයි. සියලු ම මූලද්‍රව්‍යවල X-කිරණ වර්ණාවලී එකිනෙකට බොහෝ සෙයින් සමානකම් දැක්වීම ද, පරමාණුක භාරය වැඩි වන විට අඩු තරංග ආයාමයක් ඇති දෙසට වර්ණාවලිය විහිදී යාම ද වැනි කරුණුවලින් මූලද්‍රව්‍ය සියල්ලේ ම ඉලෙක්ට්‍රෝන ව්‍යූහ බොහෝ සෙයින් එක හා සමාන බව පැහැදිලි කෙරේ.<br /> <br /> == පදාර්ථ මත X-කිරණ ඇති කරන අන්‍යෝන්‍ය ක්‍රියාව ==<br /> තහඩුවක් මත X-කිරණ කදම්බයක් පතිත වූ විට ඉන් කොටසක් තහඩුව උරාගනී. තවත් කොටසක් ප්‍රකිරණය වේ. තවත් කොටසක් තහඩුව විනිවිදගෙන පළමු ගමන් මාර්ගය ඔස්සේ ම ගමන් කරයි. මේ නිසා තහඩුව විනිවිද යාමේ දී පතන කිරණයේ තීව්‍රතාව අඩු වේ. තහඩුව මත පතිත වීමට ප්‍රථම X-කිරණවල තීව්‍රතාව Io ද, විනිවිද ගමන් කරන X-කිරණවල තීව්‍රතාව I ද නම්, තීව්‍රතා අතර සම්බන්ධතාව I = Ioe-µt වලින් ලැබේ. t යනු තහඩුවේ ඝනකමයි. µ යනු ද්‍රව්‍යයේ රේඛීය අවශෝෂණ සංගුණකය නමින් හඳුන්වනු ලබන නියතයකි. X-කිරණ අවශෝෂණය පිළිබඳව වඩා වැදගත් වන්නේ රේඛීය අවශෝෂණ සංගුණකය හා ද්‍රව්‍යයේ ඝනත්වය (p) අතර අනුපාතය මගින් දැක්වෙන සංගුණකයයි. මෙය ස්කන්ධ අවශෝෂණ සංගුණකය µm නමින් හඳුන්වනු ලැබේ. µm=µ/p. <br /> <br /> ඒකවර්ණ X-කිරණ කදම්බයක තරංග ආයාමයට (λ) විරුද්ධව, දෙන ලද අවශෝෂණ ආවරකයක ස්කන්ධ අවශෝෂණ සංගුණකය (µm) ප්‍රස්තාර ගත කළ කල්හි එම ද්‍රව්‍යයට ම විශේෂ වූ නිශ්චිත තරංග ආයාම සඳහා අසන්තත වන ප්‍රස්තාරයක් ලැබේ (8 රූප සටහන). තරංග ආයාමය λK වූ පළමු අසන්තත අවස්ථාව අනුරූප වන්නේ ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවලින් K ඉලෙක්ට්‍රෝන ඉවත් කිරීමට තරම් ශක්තියක් පතිත වන X-කිරණවලට ඇති විටයි. පතිත වන X-කිරණ මගින් ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවලින් L ඉලෙක්ට්‍රෝන ඉවත් කිරීමට තරම් ශක්ති සම්පන්න වූ විට ඊ ළඟ අසන්තති අවස්ථාව ලැබේ. මෙවැනි අසන්තති අවස්ථාවක් පසු කරන විට ම ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවලින් ශීඝ්‍රයෙන් X-කිරණ අවශෝෂණය කරනු ලැබේ. මීට හේතු වන්නේ ඉලක්කගත ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවලින් ඉලෙක්ට්‍රෝන රාශියක් එකවර මුක්තවීම නිසා ඒ සඳහා අවශ්‍ය ශක්තිය X-කිරණ කදම්බයෙන් ලබාගැනීමයි. පරමාණුවක ව්‍යූහය පිළිබඳව ප්‍රචලිත සංකල්පය සනාථ කිරීමෙහි ලා මෙය උපයෝගී වේ. <br /> <br /> ද්‍රව්‍යයක් මගින් දෙයාකාරයකින් X-කිරණ ප්‍රකිරණය කරනු ලැබේ. පළමු ආකාරයේ දී X-කිරණවල තරංග ආයාමයේ වෙනසක් ඇති නොවේ. දෙවැනි ආකාරයේ දී X-කිරණවල තරංග ආයාමයේ වෙනස්වීමක් ඇති වේ. මේ දෙයාකාරයේ ම ප්‍රකිරණය සඳහා මූලිකව ක්‍රියා කරන්නේ එම ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවල ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනයි. පරමාණුවක ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනවල අනුගම්‍ය බලය (binding force) අධික වන විට ප්‍රකිරණය වන X-කිරණයන්හි තරංග ආයාමය වෙනස් නොවේ. එනම් පතන X-කිරණවල තරංග ආයාමය ප්‍රකිරණය නිසා වෙනස් නොවේ. එහි දී වන්නේ පතන X-කිරණවල දිසාව වෙනස් වීම පමණි. පරමාණුවලින් ඉවතට ඉලෙක්ට්‍රෝන පැන්නීමක් හෝ ඉලෙක්ට්‍රෝන ව්‍යූහයට බාධා කිරීමක් හෝ මෙයින් සිදු නොවේ. පරමාණුවක් මගින් උරා ගනු ලබන X-කිරණවල ශක්තිය නැවත වරක් එම ප්‍රමාණයෙන් ම විකිරණය කෙරේ.<br /> <br /> X-කිරණවල ප්‍රකිරණය කරන ද්‍රව්‍ය ස්ඵටික රූප නම් හෝ එම ද්‍රව්‍යයේ පරමාණු අතර ඒකාකාර ව්‍යූහයක් ඇත් නම් හෝ මෙලෙස ප්‍රකිරණය වන X-කිරණ නිරෝධනය (interference) වීමෙන් යම් නිශ්චිත ආකාරයක රටාවක් ගෙන දේ. මෙම රටාව ඡායාරූපයට නැඟීමට පිළිවන. පළමු X-කිරණ කදම්බය පතිත වූ ස්ථානයට සමමිතිකව පිහිටි වළලුවලින්, තිත්වලින් හෝ රේඛාවලින් මේ රටාව සමන්විත වේ. මෙම රටාව උපයෝගී කොට ප්‍රකිරණය සඳහා යොදන ලද ද්‍රව්‍යයේ පරමාණු සැකසී ඇති ආකාරය, පරමාණුවල කම්පනය, පරමාණු අතර ඇති බන්ධනවල ස්වභාව හා පරමාණු අතර ඇති දුර වැනි ඉතා වැදගත් කරුණු රාශියක් අධ්‍යයනය කළ හැකිය. මෙය කාර්මික විද්‍යාවෙහි ලා බොහෝ ප්‍රායෝගික ප්‍රයෝජන ලබාගත හැකි සංසිද්ධියකි. <br /> <br /> පරමාණුවක ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනවල අනුගම්‍ය බලය අඩු විට, X-කිරණ පතිත වීම නිසා එම ඉලෙක්ට්‍රෝන පරමාණුවලින් පලවා හැරිය හැකිය. මෙලෙස පලවා හරිනු ලබන ඉලෙක්ට්‍රෝන නැවතත් ද්‍රව්‍යයේ පරමාණු මත ගැටීමෙන් ද්විතීයික X-කිරණ නිකුත් කෙරේ. මේවා ඉලක්කගත ද්‍රව්‍යයට විශේෂ වූ ඒවායි. මෙම කිරණවල ශක්තිය පළමු කිරණවල ශක්තියට වඩා අඩුය. තරංග ආයාමයෙන් වැඩිය. <br /> <br /> අවශෝෂණය කරනු ලබන X-කිරණවල ශක්තියෙන් කොටසක් පරමාණුවල කම්පනය වැඩි කිරීම සඳහා වැය වේ. එනම්, ද්‍රව්‍යය රත් කිරීම සඳහා යෙදේ. තවත් කොටසක් පරමාණු අයනීකරණය කිරීමෙන් ප්‍රකාශ ඉලෙක්ට්‍රෝන නිපැදවීම සඳහා වැය වේ. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් අයනීකරණය වීම සිදු වී සන්නායකතාව වර්ධනය වේ. <br /> <br /> ඕනෑ ම මූල ද්‍රව්‍යයක් ඒ මූල ද්‍රව්‍යයේ K ශ්‍රේණියේ X-කිරණ සඳහා පාරදෘශ්‍යය. එහෙත් එම මූල ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුක ක්‍රමාංකය Z නම් Z+2 හා Z+3 පරමාණුක ක්‍රමාංක ඇති මූලද්‍රව්‍යවල K ශ්‍රේණියේ කිරණ අවශෝෂණය වෙයි. තීව්‍රතාව සෑහෙන ප්‍රමාණයකින් අඩු නොවී ඒකවර්ණ X-කිරණ ලබාගැනීම සඳහා මෙම ගුණය යොදා ගනු ලැබේ. X-කිරණ විෂයෙහි ද්‍රව්‍යවල එකිනෙකට වෙනස් අවශෝෂණ බලය කාර්මික විද්‍යාවේ දී හා වෛද්‍ය විද්‍යාවේ දී බහුලව යොදා ගනු ලබන සාධකයකි. පුරාවිද්‍යාවේ දී ඇසින් පැහැදිලි ලෙස බලාගැනීමට නොහැකි හා මල බැඳී ඇති ද්‍රව්‍යවල යථාතත්වය පැහැදිලි කර ගැනීමට ද පැරණි බිතුසිතුවම් මත කරන ලද සංස්කරණ කටයුතු අඳුනාගැනීමට ද ලෝහ විද්‍යාවේ දී ලෝහ මිශ්‍රණ පිළිබඳ අධ්‍යයනය සඳහා ද යනාදි නොයෙක් කටයුතු සඳහා මෙම ගුණය උපයෝගී කරගනු ලැබේ.<br /> <br /> == X-කිරණවල තීව්‍රතාව මැනීම ==<br /> X-කිරණ කදම්බයක තීව්‍රතාව මැනීම සඳහා ර’න්ට්ගන් නමින් හඳුන්වනු ලබන ඒකකය යොදාගනු ලැබේ. 1928 දී පවත්වන්නට යෙදුණ දෙවන ජාත්‍යන්තර විකිරණවේද (radiology) සම්මේලනයේ දී සම්මත කර ගන්නා ලද පරිදි සෙ.0ºහි දී රසදිය මිලිමීටර 760ක පීඩනයක් යටතේ ඇති වාතය ඝන සෙන්ටිමීටර එකක් මත පතිත වන X-කිරණ මගින්, ස්ථිති විද්‍යුත් ඒකක එකක විද්‍යුතය එක ඉලෙක්ට්‍රෝඩයක සිට අනෙක් ඉලෙක්ට්‍රෝඩයට ගලා යෑමට සලස්වන්නේ නම් එම පතිත X-කිරණ කදම්බයේ තීව්‍රතාව ර'න්ට්ගන් එකකි. අයනීකරණය වීමේ දී ලැබෙන ද්විතීය ඉලෙක්ට්‍රෝන සියල්ල ම ධාරාව ගෙනයාම සඳහා සහභාගි වන්නේ යයි මෙහි දී සලකනු ලැබේ. X-කිරණවල සාපේක්ෂ තීව්‍රතාව ඡායාරූප පිටපත් උපයෝගී කොට සොයාගැනීම රඳා පවතින්නේ බන්සන්ගේ අන්‍යෝන්‍යතා නියමය (Bunsen's Reciprocity Law) මතය. මෙම නියමය අනුව ඡායාරූප පටකයක් කළු වීමේ ප්‍රමාණය කාලය මත හා X-කිරණවල තීව්‍රතාව මත රඳා පවතී. ඡායාරූප පටකයේ නිරාවරණ කාලය අඩු කිරීම පිණිස තීව්‍රකාරකයක් වශයෙන් ප්‍රතිදීපන කඩතිරයක් උපයෝගී කරගනු ලබන අවස්ථාවල දී මෙම නියමය යෙදිය නොහැකිය. ගයිගර්-මුලර් ගණකයක් උපයෝගී කොටගෙන ද X-කිරණයක තීව්‍රතාව මැනීමට පිළිවන. X-කිරණ පතිත වීමෙන් වස්තුවක උෂ්ණත්වය වැඩිවීම, ඝන ද්‍රව්‍ය X-කිරණවලට නිරාවරණය කිරීමේ දී ඝන ද්‍රව්‍යයේ සන්නායකතාව වැඩිවීම, ප්‍රති දීප්තිය, X-කිරණ මගින් ඇති කළ හැකි ජෛවීය හා රසායනික ප්‍රතික්‍රියා යනාදිය ද උපයෝගී කොට දළ වශයෙන් X-කිරණ කදම්බයක තීව්‍රතාව මැනගැනීමට පුළුවන.<br /> <br /> == රසායනික හා ජෛවීය ප්‍රතික්‍රියා ==<br /> ද්‍රව්‍යවල පරමාණු අයනීකරණය කිරීමට X-කිරණවලට ඇති හැකියාව මත X-කිරණවල ජෛවීය හා රසායනික ප්‍රතික්‍රියා සියල්ල ම පාහේ රඳා පවතී. පරමාණු මත X-කිරණ ගැටීමේ දී නිකුත් වන ප්‍රකාශ ඉලෙක්ට්‍රෝන තව තවත් පරමාණු අයනීකරණය කිරීම නිසා ඉතා ඉක්මනින් බොහෝ පරමාණු සක්‍රිය වේ. ඡායාරූප පටකයක් මත X-කිරණ පතිතවීමේ දී ඉවත් වන ද්විතීයික ඉලෙක්ට්‍රෝන මගින් ඡායාරූප තෛලෝදවල ඇති රිදී අයන හා බ්රෝමයිඩ් අයන උදාසීන කෙරේ. ක්ලෝරොෆෝම් මත X-කිරණ පතිතවීමේ දී හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය මුක්තවීම ද මෙම ද්විතීයික ඉලෙක්ට්‍රෝනවල කාර්යය නිසා සිදුවන්නකි. ෆෝමික් අම්ලය, ඔක්සලික් අම්ලය වැනි කාබනික සංයෝගවල ද්‍රාවණයන් X-කිරණවලට නිරාවරණය කිරීමෙන් කාබන්ඩයොක්සයිඩ් හා හයිඩ්රජන් ලැබේ. ජලය මත X-කිරණ පතිතවීමෙන් හයිඩ්රජන් පෙරොක්සයිඩ් සෑදීම සහ බිඳීම යන දෙක ම සිදු වේ. ජෛවීය සෛල මත X-කිරණවල පොදු බලපෑම අනර්ථකරය. මුල දී X-කිරණ උපයෝගී කොට පරීක්ෂණ කටයුතු කළ විද්‍යාඥයන්ට චර්මරෝග වැලඳීමෙන් මේ බව මුල්වරට ප්‍රත්‍යක්ෂ විය. යීස්ට් වර්ග මත X-කිරණ ක්‍රියා කිරීමෙන් ඒවා නොනසා බිඳහෙලිය හැකිය. කුරුවීම, ශරීර ලක්ෂණයන්ගේ විකෘතවීම, ආරෙට යා හැකි වඳ බව වැනි දෑ X-කිරණවලට බොහෝසෙයින් නිරාවරණය වීමෙන් සිදු විය හැකි භයානක ආබාධ කිහිපයකි. ප්‍රජනන සෛල මත X-කිරණවල බලපෑම වඩාත් භයානක ප්‍රතිඵල ගෙන දේ. <br /> <br /> == ප්‍රයෝජන ==<br /> X-කිරණ උපයෝගී කොට ගුණාත්මක හා ප්‍රමාණාත්මක විශ්ලේෂණයන්ට ද්‍රව්‍ය භාජන කිරීමට හැකිවීම මත එහි ප්‍රයෝජන රාශියක් රඳා පවතී. විමෝචන වර්ණාවලිය, අවශෝෂණ දීප්තිමිතිය හා විවර්තන රටා මුල් කොට ගත් විශ්ලේෂණ ක්‍රම අද බහුලව භාවිතා කෙරේ. විමෝචන වර්ණාවලිය උපයෝගී කොට ද්‍රව්‍ය විශ්ලේෂණය කිරීම සඳහා යොදාගනු ලබන ක්‍රමය ප්‍රකාශ වර්ණාවලිය උපයෝගී කොට ද්‍රව්‍ය විශ්ලේෂණය කිරීමේ ක්‍රමයට බොහෝ සෙයින් සමානය. මේ ක්‍රමයෙහි දී X-කිරණ උත්පාදකයකින් ලබා ගන්නා අධිතීව්‍රතාවකින් යුතු ප්‍රාථමික X-කිරණ කදම්බයක් විශ්ලේෂණය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ද්‍රව්‍යය මත පතිත වීමට හරිනු ලැබේ. ද්‍රව්‍යය මත මෙම X-කිරණ පතිතවීමෙන් නිකුත් වන ද්විතීයික X-කිරණවල තරංග ආයාමය එම ද්‍රව්‍යයේ සංඝටක මූලද්‍රව්‍ය මත රඳා පවතී. ද්විතීයික X-කිරණවලින් වර්ණාවලියක් ලබාගෙන එය විශ්ලේෂණය කිරීමෙන් ඒ ඒ වර්ණාවලී රේඛාවලට අනුරූප තරංග ආයාම ගණනය කරගනු ලැබේ. තරංග ආයාම චක්‍ර සඳහන් ආශ්‍රේය ග්‍රන්ථ උපයෝගී කොට එම තරංග ආයාමවලට අනුරූප මූලද්‍රව්‍යය සොයාගත හැකිය. එසේත් නැත්නම් පරමාණුක ක්‍රමාංකය හා තරංග ආයාමය අතර ඇති මෝස්ලිගේ සම්බන්ධතාව උපයෝගි කොට මූලද්‍රව්‍යය සොයාගත හැකිය. වරණාවලි රේඛාවල තීව්‍රතාව උපයෝගී කොට එම මූලද්‍රව්‍යයේ බහුලතාව සොයාගැනීමට ද පිළිවන. ඝන, ද්‍රව හෝ වායු සඳහා යොදාගැනීමට හැකි වීම ද මෙම ක්‍රමයේ ඇති වාසියි. තවද විශ්ලේෂණය සඳහා භාජන කරනු ලබන ද්‍රව්‍යයේ වැය වීමක් ද සිදු නොවේ. ග්රෑමයකින් 10-9-10-10 අතර පමණ වූ ඉතා කුඩා ප්‍රමාණයන්ගෙන් යම් මූලද්‍රව්‍යයක් ඇත්නම් එය ද අඳුනාගැනීමට තරම් මෙම ක්‍රමය දියුණු කොට තිබේ. මෙම ක්‍රමයෙහි ඇති ප්‍රධාන අවාසිය නම් ඉතා අඩු පරමාණුක ක්‍රමාංක සහිත මූලද්‍රව්‍ය මගින් හටගන්නා ද්විතියික X-කිරණවල තරංග ආයාමය සැලකිය යුතු තරම් ප්‍රමාණයකින් විශාල නිසා ඒවා වාතය මගින් උරා ගැනීමයි. මෙය මගහරවා ගැනීම සඳහා රික්තයක දී මෙම කිරණ විශ්ලේෂණය කිරීමට හැකි වන අයුරු උපකරණ නිපදවා තිබේ. එපමණක් නොව කාර්මික අවශ්‍යතාවන්ට සරිලන පරිදි ඉතා කුඩා ක්ෂේත්‍රයෙන් ක්ෂේත්‍රයට වුව ද ද්‍රව්‍ය විශ්ලේෂණය කිරීමට හැකි වන අයුරු උපකරණ ද නිපදවා තිබේ. ලෝහ මිශ්‍රණ, ඛනිජ ද්‍රව්‍ය හා ලෝපස් විශ්ලේෂණයට විශේෂයෙන් ම වෙනත් ක්‍රම මගින් කරතොත් ඉතා අපහසු යුරේනියම් හා තෝරියම් වැනි මූලද්‍රව්‍ය අඩංගු ලෝපස් විශ්ලේෂණයට ද මෙම ක්‍රමය නිරන්තරයෙන් ම යොදා ගනු ලැබේ. <br /> <br /> ද්‍රව්‍ය තුළින් X-කිරණ ගමන් කිරීමේ දී X-කිරණයේ විකිරණ ශක්තිය ද්‍රව්‍යය මගින් අවශෝෂණය කිරීම හේතුකොටගෙන අවශෝෂණ වර්ණාවලිය ලැබේ. මෙම වර්ණාවලිය උපයෝගී කොට ඝන, ද්‍රව හා වායු විශ්ලේෂණය කිරීමට හැකි වන අයුරු නිපදවන ලද උපකරණ රැසක් වෙළඳපොළෙහි තිබේ. X-කිරණ උත්පාදකයකින් නිපදවනු ලබන ඒකවර්ණ X-කිරණ කදම්බයක් දෙකට බෙදා ඉන් කොටසක් සම්මත ද්‍රව්‍යයක් තුළින් (නි. ද්‍රාවකයක්) ගමන් කරවීමෙන් පසු ගුණක ප්‍රකාශ නළයක් (multiplier phototube) මත ද අනෙක් කොටස පරීක්ෂා කරනු ලබන ද්‍රව්‍යය (නි. ද්‍රාවණය) තුළින් ගමන් කරවීමෙන් අනතුරුව ගුණක ප්‍රකාශ නළය මත ද පතිතවීමට මෙම උපකරණය මගින් සලස්වනු ලැබේ. සම්මත ද්‍රව්‍යය තුළින් ගමන් කිරීමේ දී විකිරණ ශක්තිය අවශෝෂණය කරන ප්‍රමාණයට වැඩි ප්‍රමාණයක් විකිරණ ශක්තිය, පරීක්ෂා කරනු ලබන ද්‍රව්‍යය තුළින් ගමන් කිරීමේ දී අවශෝෂණය වන නිසා ගුණක ප්‍රකාශ නළය මත පතිත වන කිරණවල තීව්‍රතාව එක සමාන නොවේ. එහෙයින් එක් කදම්බයක් හරහා ක්‍රමාංකිත කූඤ්ඤයක් (calibrated wedge) යොදා කිරණ දෙකින් ම ලැබෙන ප්‍රදීපනයේ තීව්‍රතාව එක හා සමාන වන අයුරු සැකසීමෙන් පරීක්ෂණය යටතේ ඇති ද්‍රව්‍යය මගින් X-කිරණ අවශෝෂණය කරනු ලබන ප්‍රමාණය මැනගත හැකිය. මෙම අවශෝෂණ ප්‍රමාණය උපයෝගී කොට එම ද්‍රව්‍යය විශ්ලේෂණය කළ හැකි වේ. ගැසොලීනවල ඇති ඊතයිල් ද්‍රාවණ ප්‍රමාණය හා ගෙන්දගම් ප්‍රමාණය නිර්ණය කිරීම සඳහා මෙම ක්‍රමය බෙහෙවින් යොදනු ලැබේ. යුරේනියම් ද්‍රාවණවල සාන්ද්‍රත්වය මැනීම ද සක්‍රිය කාබන් මගින් ද්‍රව්‍යවල ඇති අපද්‍රව්‍ය අවශෝෂණය අධ්‍යයනය කිරීම ද මෙවැනි උපකරණ යොදාගනු ලබන තවත් අවස්ථා දෙකකි. කාර්මික නිෂ්පාදනයක් වශයෙන් ස්වයංක්‍රියව පාලනය කිරීම සඳහා නිපදවා ඇති උපකරණවල ද මෙම ක්‍රමය යොදාගනු ලැබේ.<br /> <br /> විවර්තන රටාව උපයෝගී කොටගෙන ද්‍රව්‍ය විශ්ලේෂණය කිරීමේ දී කුඩු විවර්තන විශ්ලේෂණ ක්‍රමය (powder diffraction method) කාර්මික වශයෙන් වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. ක්‍රමයේ දී ද්‍රව්‍යයේ කුඩු X-කිරණවලට භාජන කිරීමෙන් අනතුරුව ඡායාරූපගත කරනු ලැබේ. ස්වාභාවික හා කෘත්‍රිම නිෂ්පාදනවල සැම්පල් උපයෝගී කොට ලබා ගන්නා ලද විවර්තන රටා ඇතුළත් කොට ඇති ග්‍රන්ථ ආශ්‍රය කොටගෙන බොහෝ ද්‍රව්‍ය හඳුනාගැනීමට ද කෙඳිවල වියමන පිළිබඳව වැදගත් කරුණු හැදෑරීමට ද පිළිවන. මේ ක්‍රමයේ දී ඒ ඒ ද්‍රව්‍යවල නියම ව්‍යූහය ස්ථිර වශයෙන් ම දැනගැනීමට නොහැකි නමුත් කාර්මික වශයෙන් මෙම ක්‍රමය විපුල ප්‍රයෝජන ගෙන දේ. පැට්‍රෝලියම් සොයාගැනීම හා නිපැදවීම, තීන්ත හා සායම් වර්ග නිපැදවීම, රසායනික පෝර කර්මාන්තය, සංචායක බැටරි හා වියළි බැටරි නිෂ්පාදනය, රසායනික ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය, පිඟන් කර්මාන්තය, සිමෙන්ති කර්මාන්තය, විද්‍යුත්ලෝහාලේපය, කඩදාසි, ප්ලාස්ටික් වර්ග හා කෘත්‍රිම රෙදිපිළි නිෂ්පාදනය යනාදියෙහි ලා මෙම ක්‍රමය කාර්මික වශයෙන් ප්‍රයෝජනයට ගැනේ. <br /> <br /> ද්‍රව්‍යවල ව්‍යූහය හා අණුක වින්‍යාසය ඉතා නිවැරදිව සොයාගැනීම සඳහා විවර්තන රටා උපයෝගී කොට තනි ස්ඵටික (single crystal) විශ්ලේෂණය කිරීමේ ක්‍රමය උපයෝගී කරගනු ලැබේ. මුල දී පර්යේෂණාත්මක කාර්යයන්හි පමණක් යොදා ගනු ලැබූ මෙම ක්‍රමය දැන් කාර්මික ව්‍යාපාරයන්හි අංගයක් වී තිබේ. තනි ස්ඵටික විවර්තන විශ්ලේෂණ ක්‍රමය දියුණු වූයේ දෙවන ලෝක සංග්‍රාම සමයේ දීය. යුද්ධයෙන් තුවාළ ලද්දවුනට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා ද රෝග පැතිරීම වළක්වාලීමට ද පෙනිසිලින් විශාල වශයෙන් යොදාගැනීම හේතු කොටගෙන කෘත්‍රිම වශයෙන් පෙනිසිලින් නිපදවීම අවශ්‍ය විය. කෘත්‍රිමව පෙනිසිලින් නිපදවීමට ප්‍රථම එහි ව්‍යූහය තත්වාකාරයෙන් නිර්ණය කිරීම අවශ්‍ය වූයෙන් තනි ස්ඵටික විවර්තන ක්‍රමය දියුණු කරන ලදි. මේ නිසා අද සීනි වර්ග, ඇමිනෝ අම්ල හා ප්‍රතිජීවක ද්‍රව්‍ය කාර්මික වශයෙන් නිපැදවීමේ හැකියාව ඇති වී තිබේ. ගුවන් විදුලි, දූර සේයා හා රේඩා උපකරණවල දෝලන සංඛ්‍යාතය පාලනය කිරීමට අවශ්‍ය ක්වෝට්ස් ස්ඵටික නිපදවීමේ දී ද තනි ස්ඵටික විවර්තන විශ්ලේෂණ ක්‍රමය යොදා ගනිත්. <br /> <br /> == X-කිරණ ඡායාරූප ශිල්පය මත රඳාපවතින කාර්මික උපයෝගතා ==<br /> කාර්මික අවශ්‍යතා සඳහා X-කිරණ ඡායාරූප ගැනීමේ දී පරීක්ෂා කළ යුතු ද්‍රව්‍යය තුළින් X-කිරණ කදම්බයක් ගමන් කිරීමෙන් අනතුරුව කදම්බය ඡායාරූප පටකයක් මත පතිත වීමට ඉඩහරිනු ලැබේ. ඒ ඒ ද්‍රව්‍යය මගින් එකිනෙකට වෙනස් ප්‍රමාණවලින් X-කිරණවල විකිරණ ශක්තිය අවශෝෂණය කිරීම නිසා ඡායාරූප පටකයේ ඇතිවන ඡායාවෙන් ඒ ඒ ද්‍රව්‍යවල අභ්‍යන්තර තත්වය පරීක්ෂා කළ හැකිය. ලෝහ සැකිලිවල ඇති පැළුම්, වාත්තුවල ඇති වාසිදුරු, ලෝහ තහඩු වෙල්ඩිං කිරීමෙන් ලැබෙන සන්ධිවල තත්වය සබ්මැරීන් හා අහස්යානා නිපදවීමට ගනු ලබන ලෝහ තහඩුවල ඇති දුර්වල තැන් යනාදිය සොයාගැනීම සහ යන්ත්‍ර සූත්‍රවල මුරිච්චි සහ ඇන නිසියාකාර පොට වැටී ඇද්දැයි බැලීම සඳහා X-කිරණ ඡායාරූප ශිල්පය උපයෝගී කරගනු ලැබේ. <br /> <br /> රේගුවේ දී බඩුබාහිරාදිය පරීක්ෂා කිරීම සඳහා ද X-කිරණ උපකරණ අතිශයින් ප්‍රයෝජනවත්ය. පෙට්ටගම්වල ඇති ද්‍රව්‍ය එම පෙට්ටගම් නෑර පරීක්ෂා කිරීම සඳහා ඒවායේ X-කිරණ ඡායාරූපයක් ගනු ලැබේ. පරීක්ෂා කිරීමට අවශ්‍ය භාණ්ඩය තුළින් X-කිරණ ගමන් කරවීමෙන් පසුව ප්‍රතිදීපන කඩතිරයක් මත වැටීමට සැලැස්වීමෙන් පරීක්ෂා කිරීමේ කටයුතු ඉතා ඉක්මනින් කළ හැකිය. එහෙත් මුල දී ප්‍රතිදීපන කඩතිරය නිරීක්ෂණය කරන කාර්මිකයන් X-කිරණවලින් ආරක්ෂා කිරීම අපහසු වීම නිසා, මෙම ක්‍රමය යටපත් වී තිබුණ ද ඉලෙක්ට්‍රෝනික විද්‍යාවේ දියුණුවීමත් සමග ම නැවතත් මෙය කලඑළිබැස තිබේ. ඉතා දුර්වල X-කිරණ කදම්බයක් පරීක්ෂා කළ යුතු වස්තුව විනිවිද යාමෙන් අනතුරුව ප්‍රතිදීපන කඩතිරයක් මත පතිත වීමෙන් ඇති වන මඳ දීප්තිය ඉලෙක්ට්‍රෝනික උපක්‍රම යොදා වර්ධනය කිරීමෙන් පසුව ඈතින් තබා ඇති දූර සේයා උපකරණ ක්‍රියා කරවීම සඳහා යොදාගත හැකි වන පරිදි නවීන උපකරණ නිපදවා තිබේ. කාර්මික නිෂ්පාදනාගාරයන්හි ද්‍රව්‍ය මිශ්‍රවීම, අවක්ෂේපවීම හා රසායනික ප්‍රතික්‍රියා වැනිදෑ සිදුවන ආකාරය අවශ්‍යතාවට අනුව කාර්මිකයන් අතලොස්සක් මගින් පාලනය කිරීමට මේ නිසා හැකි වී තිබේ. දන්තාලේපවල හා සුවඳවිලවුන්වල දුස්ස්‍රාවිතාව මැනීම හා පාලනය කිරීම සඳහා බොහෝ විට මෙවැනි උපක්‍රම යොදාගනු ලැබේ. <br /> <br /> නොකඩවා ක්‍රියා කරමින් ස්වයංක්‍රිය ලෙස භාණ්ඩ නිපැදවීම සඳහා තනා ඇති යන්ත්‍රසූත්‍රවලින් නිපදවනු ලබන භාණ්ඩ සම්මත තත්ත්වයක පවත්වා ගැනීම සඳහා ඒ ඒ යන්ත්‍රවලට අවශ්‍ය උපදෙස් සපයාදීම පිණිස ද, ගුණ පාලනය කිරීම පිණිස ද X-කිරණ ඡායාරූප ශිල්පය උපයෝගී කරගනු ලැබේ. ලෝහ විද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවල දී ද මිශ්‍රලෝහ නිෂ්පාදනයේ දී ද X-කිරණ ඡායාරූප ශිල්පය පුළුල් වශයෙන් උපයෝගී වේ. <br /> <br /> ඉතා මෘදු X-කිරණ උපයෝගී කොට බිතුසිතුවම් පරීක්ෂා කළ හැකිය. පැරණි බිතුසිතුවම් මත කරනු ලබන සංස්කරණ කටයුතු හඳුනාගැනීම පිණිස X-කිරණවලින් ලැබෙන සහාය විශාලය. සාමාන්‍යයෙන් මෙවැනි කටයුතු සඳහා කිලෝවෝල්ට් 10-20 අතර අගයක දී ක්‍රියා කරන X-කිරණ නළ උපයෝගී කරගනු ලැබේ. පැරණි ශිල්පීන් විසින් බිතුසිතුවම් ඇඳීමේ දී උපයෝගී කරගන්නා ලද වර්ණක, ඛණිජ ද්‍රව්‍යවලින් නිපදවන ලද ඒවාය. එහෙයින් නවීන සායම් වර්ගවලට වඩා මෙම පැරණි සායම් වර්ගවලින් X-කිරණ අවශෝෂණය කරනු ලැබේ. ඇම්ස්ටර්ඩෑම්හි ආචාර්ය හෛල්බ්‍රෝන් (Heilbron) විසින් 1920 දී පමණ මේ පිළිබඳව ප්‍රාරම්භක කටයුතු ආරම්භ කරන ලදි. 'කුරුසියේ ඇණ ගැසීම' නමැති චිත්‍රය මොහුගේ සැලකිල්ලට භාජන වූ පැරණි චිත්‍රවලින් එකකි. මෙය කොර්නේලස් එංගල්බ්‍රෙඃට්සන් (Engelbrechtsen) විසින් 16 වැනි ශතවර්ෂයේ දී අඳින ලද්දකි. එහි පෙරතලයෙහි ස්ත්‍රියකගේ රූපයක් සායම් කොට තිබිණි. X-කිරණ ඡායාරූප මගින් මෙය නව නිර්මාණයක් බව පැහැදිලිව ම ඔප්පු කරන ලදි. මේ නිසා මෙය යථාතත්වයට පත් කිරීම සඳහා මතුපිට ඇඳ තිබුණු ස්ත්‍රී රූපය ඉතා සීරුවෙන් ඉවත් කිරීමේ දී ඒ යට සැඟවී තුබූ පූජකයකුගේ පිළිරුවක් අනාවරණය කරගැනීමට හැකි විය. <br /> <br /> X-කිරණ මගින් ඇති කළ හැකි රසායනික ප්‍රතික්‍රියා මත ඒ මගින් ගත හැකි සමහර ප්‍රයෝජන රඳා පවතී. කෘත්‍රිමව නිපදවන ලද බහු අවයවික ද්‍රව්‍ය (polymers) විකෘත කිරීම සඳහා X-කිරණ උපයෝගී කරගැනීම මීට නිදසුනකි. මේ නිසා ද්‍රව්‍යවල ද්‍රාව්‍යතාව අඩුවීම හා ද්‍රව්‍යවල ශක්තිමත්බව වැඩිවීම සිදු වේ. විද්‍යුත් පරිවාරක ද්‍රව්‍යවල පරිවාරක ශක්තිය වැඩි කිරීම සඳහා ද බෙන්සීන් ක්ලෝරිනීකරණය කිරීමේ දී ද රබර් වල්කනයිස් කිරීමේ දී ද X-කිරණ උපයෝගී කරගැනීම යනාදිය මීට තවත් නිදසුන් කිහිපයකි. පොලි-එතිලීන් හෝ පොලිවයනයිල් තහඩුවක් මත X-කිරණ පතිතවීමෙන් නිරාවරණය වූ කාලයට අනුරූපව ඒ ඒ කොටස් කාබනික ද්‍රාවකයන්හි ද්‍රවණය වීම වෙනස් වේ. කුඩා වස්තුවල X-කිරණ ඡායාරූපයක් පොලි-එතිලින් හෝ පොලිවයනයිල් තහඩුවක් මතට ගැනීමෙන් ඇතිවන ගුප්ත ඡායාරූපය විවිධ කාබනික ද්‍රව්‍ය මගින් විකාසනය කිරීමට ඒ නිසා පිළිවන. [[ඉලෙක්ට්‍රෝන අන්වීක්ෂය]]ක් (බ.) මගින් මෙම ඡායාරූප දෙලක්ෂ වාරයක් පමණ විශාල කිරීමෙන් අන්වීක්ෂ වස්තු පිළිබඳව අධ්‍යයනය කිරීමට ඇති හැකියාව වඩාත් පුළුල් වේ. කාබන් ස්ඵටික මත අධිවේගී X-කිරණ පතිත වීමෙන් ඒවායේ පරමාණු ස්ඵටික දැලිසෙන් වෙන් වී අසාමාන්‍ය ස්ථානවලට පිවිසේ. මෙම ස්ඵටික රත් කිරීමේ දී පරමාණු යථාතත්වයට පත්වන හෙයින් මෙම ස්ඵටික සංචායක බැටරි වශයෙන් ප්‍රයෝජනයට ගත හැකිය. මෙම අංශයෙන් X-කිරණ ප්‍රයෝජනයට ගැනීම පර්යේෂණ අවස්ථාවෙන් ඔබ්බට පැමිණ නොමැත. එහෙත් අනාගතයේ දී විපුල ප්‍රයෝජන ලබාගැනීමට මාර්ග ඉන් සැලසෙනු නොඅනුමානයි. <br /> <br /> වෛද්‍ය විද්‍යාවේ දී X-කිරණ උපයෝගී කර ගැනීම පිළිබඳව [[රශ්මි විද්‍යාව]] බලන්න.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: නව සොයාගැනීම්]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B7%86%E0%B7%8A%E0%B6%9D%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%AE%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA&diff=10963 2026-05-05T07:03:47Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>([[අවකන් රට]]). නිරිත දිග ආසියාවේ රටකි. මෙහි විශාලත්වය වර්ග සැතපුම් 250,000ක් පමණ වේ. 1895 දී පාමීර් කොමිසම ද 1903 දී හා 1905 දී පර්සියාවත් 1946 දී සෝවියට් සංගමයත් අතර ඇති කර ගත් ගිවිසුම් කීපයක් ද අනුව මෙහි දේශසීමා ලකුණු වී ඇත්තේය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයට උතුරින් සෝවියට් දේශය ද නැගෙනහිරින් හා දකුණින් පකිස්ථානය ද බටහිරින් ඉරානය ද වෙයි. <br /> <br /> == භූමි ලක්ෂණ ==<br /> කුඩා පාමීර් සානුවෙන් (24,000') නිරිත දිගට විහිදෙන හින්දුකුෂ් කඳුවැටිය හා ඒ ආශ්‍රිත කඳුහෙල් නිම්න ආදිය ඇඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන භූමි ලක්ෂණයෝය. හින්දුකුෂ් වැටියෙහි සාමාන්‍ය උස අඩි 15,000ක් වුවත් එහි ඊසාන දිග කොටස අඩි 24,000කට වඩා උසය. රට මැද දී මෙම වැටියෙන් දකුණු දෙසට විහිදෙන පග්මන් කඳු අඩි 16,000ක් ද බටහිරට විහිදෙන කොහ්-ඉ-බාබා අඩි 15,000ක් ද බන්ඩ්-ඉ-බාබා අඩි 12,000ක් ද උසය. මුළු ඇෆ්ඝනිස්ථාන දේශය ම මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 4,000ක් පමණ උස ඇත. <br /> <br /> උතුරේ ඔක්සස් ගඟ, වයඹ මුර්ගාබ් ගඟ, බටහිර හාරි-රූඩ් ගඟ, නිරිතෙහි හෙල්මාන්ඩ් ගඟ සහ නැගෙනහිර කාබුල් ගඟ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ගංගාවෝයි. සින්ධු ගඟේ ශාඛාවක් වන කාබුල් ගඟට පඤ්ජ්හීර් සහ කුනාර් නම් වූ අතු ගංගා ගලා බසී. සැතැපුම් 600ක් වන හෙල්මාන්ඩ් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉතා ම දිග ගංගාවයි. හින්දුකුෂ් කඳුවලින් පටන් ගන්නා එය හාසරා නම් වූ සානුව ඔස්සේ ගලා හෙල්මන්ඩ් කාන්තාර මධ්‍යයෙහි පිහිටි හෙල්මන්ඩ් විලට වැටේ. වයඹ දිග ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ මුර්ගාබි ගඟ හා බටහිර දෙසට ගලන හාරි-රූඩ් ගඟ තුර්කිස්ථානයේ දී වැල්ලෙහි අතුරුදහන් වේ.<br /> <br /> හින්දුකුෂ් වැටියට උතුරින් ද ඔක්සස් ගඟට දකුණින් ද පිහිටි ප්‍රදේශයෙහි නැගෙනහිර කොටස බඩක්ෂාන් නම් වූ සානුවයි. බටහිර කොටස ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථාන තැනිතලාවයි. කොක්වා හා කුන්දුස් යන ගංගා බඩක්ෂාන් සානුව ඔස්සේ ගලා ගොස් ඔක්සස් ගඟට එක් වන අතර හින්දුකුෂ් කඳු බෑවුම්වලින් ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානයට ගලා යන ගංගා එහි වැලි සහිත පොළවට උරා බසී. බඩක්ෂාන් සානුව හා ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථාන තැනිතලාව වියළි වුව ද ඉතා සාරවත්ය. <br /> <br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දකුණු කෙළවර පිහිටි කාන්තාරයෙන් රටේ මුළු විශාලත්වයෙන් 1/4ක් පමණ වූ ප්‍රදේශයක් වැසී ඇත. ඝන වැලි තට්ටුවකින් යුත් උෂ්ණ කාන්තාරයක් වන මෙහි ජනාවාස දුලබය. හාමූන්-ඉ-හෙල්මාන්ඩ් සහ ගවුඩ්-ඉ-සරේ නම් වූ විල් දෙකක් මෙහි ඇතත් මේවා ද ක්‍රමයෙන් සිඳී යෙමින් පවතී. මෙම කාන්තාර ප්‍රදේශය හා හින්දුකුෂ් කඳු අතර පිහිටි හාසාරා නම් වියළි සානුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ මධ්‍ය ප්‍රදේශයයි. කඳුවැටිවලින් සහ ගංගා නිම්නවලින් මෙය කැපී බෙදී ඇත.<br /> <br /> හින්දුකුෂ් කඳුවැටියට නැගෙනහිරින් කාබුල් ගංගාධාරය ආශ්‍රිත 'පහත්බිම්' (5,000'-6,000') ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉතා ම සාරවත් වූ ද අධික ජනගහනයකින් යුත් වූ ද ප්‍රදේශයයි. දියළු පසින් යුත් මේ පෙදෙස්වලට ජල පහසුව ඇති හෙයින් මෙහි කෘෂිකර්මය ඉතා දියුණුය. <br /> <br /> == දේශගුණය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය සාමාන්‍යයෙන් වියළි රටකි. එක් එක් භූමි ප්‍රදේශයෙහි උස අනුව දෛනික හා ආර්තව (seasonal) උෂ්ණත්ව අන්තයන් ද සුළං හා වියළි බව ද ඇති වේ. හින්දුකුෂ් වැටියෙන් ආවරණය වී ඇති උතුරුදිග නිම්න මධ්‍ය හා දකුණු දිග කඳු ප්‍රදේශයන්ට වඩා අධිකතර ශීතෝෂ්ණ අන්තරයන්ට භාජන වේ. සාමාන්‍යයෙන් ජූනි හා සැප්තැම්බර අතර කාලයේ පවත්නා ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ උෂ්ණත්වය පැ. 112°ක් පමණ විය හැකිය. මෙම ඍතුවේ දී [[කාරා කුම්]] (බ.) ආදි කාන්තාර හරහා පැයට සැතපුම් 110ක පමණ වේගයෙන් හමා එන දැඩි වියළි උෂ්ණ සුළං ද මෙම අධික උෂ්ණයට හේතු වේ. මධ්‍ය කඳු ප්‍රදේශයෙහි හා ඊට නැගෙනහිරින් හා දකුණින් වූ කාබුල් හා ඝාස්නි ආදි ප්‍රදේශයන්හි ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ උෂ්ණත්වය පැ. 100° ඉක්මවනුයේ කලාතුරකිනි. මෙකී පෙදෙස්වල ශීත ඍතුවේ උෂ්ණත්වය පැ. -15° දක්වා අඩු වේ. <br /> <br /> උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය අඟල් 7ක් පමණ වේ. මධ්‍යම කඳුකරයෙහි ද නැගෙනහිර හා දකුණු ප්‍රදේශයෙහි ද අඟල් 13ක පමණ සා.වා. වර්ෂාපතනයක් ඇත. ශීත ඍතුව වර්ෂාධික කාලයයි. මෙම ඍතුවේ දී බටහිරින් හමා එන හිම කුණාටුවලින් හිමපතනය ඇති වේ. <br /> <br /> == ශාක හා සත්තු ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වර්ෂාව වැඩි ඉතා උස් බෑවුම්වල හේසල්, ඈෂ්, වෝල්නට් ආදි ශාක ද අඩි 3,000ට වඩා උස් නුවූ බෑවුම්වල වල් ඔලීව, ඇකේෂා ආදිය ද වැඩේ. වර්ෂාව හිඟ බටහිර ප්‍රදේශයන් කරා පැමිණෙත් ම ස්වාභාවික වෘක්ෂලතාදියෙහි සරුසාර බව හීන වේ. කන්දහාර් හා හිරාත් අතර ප්‍රදේශයෙහි පෙරුම් කායම් ලබාගන්නා හිංගු (Ferula asafoetida) ශාකය බහුලව වැඩේ. කෑමට ගන්නා ඵල සහිත වෝල්නට්, පයින්, සන්ජිත් ආදි ශාකයන්ගෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයට තරමක ආදායමක් ලැබේ. සාලෙප් (salep), ඛින්ජුක් (khinjuk) යන නම්වලින් හැඳින්වෙන කායම් වර්ග ලබාගන්නා පැළෑටි විශේෂයෝ ද මෙරට බහුලය.<br /> <br /> වනාන්තරයන්හි වෘකයන්, සියලුන්, දිවියන් හා වලස්සු ද උතුරු දිග නිම්නයන්හි කොටි ද සධ්‍යම කඳුකරයෙහි එළුවන්, ගෝනුන් හා මුවෝ ද වෙසෙත්. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පක්ෂි වර්ග 124ක් පමණ සිටිතැයි ගණන් බලා ඇත. වලිකුකුළන්, තාරාවුන්, පාත්තයන් හා ලිහිණි ඉන් සමහරකි. <br /> <br /> == ඛනිජ ධනය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඛනිජ වර්ග කීපයක් ම ඇති බව භූවිද්‍යා පරීක්ෂණයන්ගෙන් හෙළි වී ඇතත් ඒවා හාරා ගැනීමට තරම් ආකර කර්මාන්තය දියුණු වී නැත. ගෝර්බාන්ඩ් හා ලටාබාන්ඩ් ප්‍රදේශයන්හි හා හින්දුකුෂ් වැටියෙහි ගල් අඟුරු නිධි ඇත. ප්‍රධාන ගල් අඟුරු ආකර පිහිටියේ ඉෂ්පුෂ්ටාහිය. හිරාත් හා උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථාන ප්‍රදේශයන්හි තිබෙන ඛනිජතෙල් නිධි කැණීම තව ම ආර්ථික වශයෙන් සංවිධානය වී නැත. බඩක්ෂාන්, අන්ධුකි හා හිරාත් යන පෙදෙස්වලින් ලබාගන්නා ගල්ලුණු රටේ අවශ්‍යතාවන්ට ප්‍රමාණවත්ය. ගෝර්බාන්ඩ් ප්‍රදේශයෙහි යකඩ, තඹ හා මැංගනීස් නිධි ඇත. කන්දහාර්හි රන් ආකර තිබේ. උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ගං රන් ලැබේ. බඩක්ෂාන් ප්‍රදේශයෙහි ඉතා උසස් වර්ගයේ නීලෝපල (ලපිස් ලසුලි) හා රතුකැට ඇත. රිදී, ක්‍රෝම්, ඇස්බෙස්ටොස්, ගෙන්දගම් ආදි ඛනිජ නිධි ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඇත. <br /> <br /> == කර්මාන්ත හා රැකීරක්ෂා ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි කඳු හා කාන්තාරවලින් වැසී ඇති බිම් පෙදෙස් හැරුණු විට කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා වෙන් වී ඇති බිම් ප්‍රමාණය වර්ග සැතපුම් 20,000ක් පමණ වේ. දියළු පසින් පිරි නිම්නයන්ට හා ලොවෙස් පසින් වැසී ගිය උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථාන තැනිතලාවන්ට සීමා වී ඇති මෙම ගොවිබිම් ඉතා සාරවත්ය. මේවායේ තිරිඟු, වී, බාර්ලි, ඉරිඟු, සීනි බීට්, උක්, කපු, දුම්කොළ, පලතුරු හා එළවළු ද එරඬු හා හිංගු වැනි බෙහෙත් පැළෑටි ද වගා කරනු ලැබේ. <br /> <br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි එඬේර වෘත්තියෙහි යෙදෙන්නෝ ද බොහෝය. සංචාරක එඬේරුන් විසින් ඇති කරනු ලබන බැටළුවෝ මෙහි ප්‍රධාන ධනයයි. මේ බැටළුවන්ගෙන් සමහරකු (ඩුම්බා බැටළුවන්) මස් පිණිස ගනු ලැබූවත් වැඩි වශයෙන් උන් ඇති කරනු ලබන්නේ ලොම් හා හම් පිණිසයි. අශ්ව, බූරු, ඔටු, එළු, ගව ආදි සත්තු ද ඇති කරනු ලබත්. <br /> <br /> ගොවිතැනට හා සතුන් ඇති කිරීමට සම්බන්ධ වූ කර්මාන්ත කීපයක් ම ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි තිබේ. කන්දහාර්හි හා කාබුල්හි ලොම් කර්මාන්තශාලා දෙකක් ද කුන්ඩුස්, ජබාල්-උස්-සෙරාජ් හා පුල්-ඉ-කුම්රි යන ස්ථානයන්හි කපු කම්හල් ද ගුල්බහාර්හි නවීන රෙදි කම්හලක් ද ඇත. බග්ලාන්හි බීට් සීනි කම්හලක් ද ජලාලාබාද්හි උක් සීනි කම්හලක් හා කන්දහාර්හි පලතුරු ටින්වල ඇහිරීමේ කම්හලක් ද තිබේ. සිමෙන්ති, ගිනිපෙට්ටි, බොත්තම්, සබන්, සපත්තු හා කෘෂිකාර්මික උපකරණ ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි නිපදවනු ලැබේ. කපු රෙදි, පට රෙදි, බුමුතුරුණු සහ සාළු විවීම හා සම් කර්මාන්තය සුළු කර්මාන්ත වශයෙන් දියුණු වී ඇත. තේ හා සීනි හැර රටේ ආහාර ද්‍රව්‍ය අතින් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ස්වයංපෝෂිතය. පලතුරු හා පාන් එරට වැසියන්ගේ ප්‍රධාන ආහාර වේ. කපු පිළී, සීනි, තේ, කඩදාසි, සිමෙන්ති, ඛනිජතෙල්, යන්ත්‍රෝපකරණ හා මෝටර් රථවාහන ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ආයාතයෝයි. ප්‍රධාන නිර්යාතය බැටළු සම්ය. ලොම්, කපු, අමු හා වියළි පලතුරු, සම්, බුමුතුරුණු, පෙරුම් කායම් හා දැව වෙනත් නිර්යාතයෝය. <br /> <br /> == නගර හා ජනගහන ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ අගනුවර [[කාබුල්]] (බ.) (206,208) ය. කන්දහාර් (77,186), හිරාත් (75,632), මසාර්-ඉ-ෂරීෆ් (41,960), ජලාලාබාද් (14,756) වෙනත් වැදගත් නගරය. (මෙහි දක්වා ඇති ජනගහන සංඛ්‍යා 1948 ගණන් බැලීම අනුවය.) <br /> <br /> == මංමාවත් ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය කරා ගොඩබිමින් යන මාර්ග බොහොමයක් දුර්ග මාර්ග ඔස්සේ වැටී ඇත. කාබුල් හා පකිස්ථානයේ පේශාවර් අතර පිහිටි කයිබර් දුර්ගය ද කන්දහාර් ප්‍රදේශයේ සිට දකුණු දෙසට මං පහසුව සැලසීමට උපයෝගී කරගෙන ඇති කොජක්, බෝලන් හා සිබි දුර්ග ද ඝාස්නි ප්‍රදේශයට මාර්ග යොමු කරවන ගොමල්, වෝෂි හා කුරාට් දුර්ග ද වඩා වැදගත් දුර්ගයෝය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි දුම්රිය මාර්ග නැත. ප්‍රධාන නගර අතර විහිදි මහා මාර්ග ඇත. යහපත් මංමාවත්වල බස්, ලොරි ආදි රථවාහන පහසුකම් ඇතත් බොහෝ පෙදෙස්වල ඔටුවන් හෝ බූරුවන් හෝ යෙදූ තවලම් බහුලය. තවලම් මෙහෙයවීම ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වැදගත් ජීවනෝපායකි. හිරාත්හි හා කුන්ඩුස්හි කුඩා ගුවන් තොටුපළවල් දෙකක් ද කාබුල්හි හා කන්දහාර්හි අන්තර්ජාතික ගුවන් තොටුපළවල් දෙකක් ද ඇත. අන්තර්ජාතික තැපැල් හා විදුලි පණිවුඩ සංගමයේ සාමාජික රටක් වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානය කාබුල්හි පිහිටා ඇත. පුෂ්ටු, පාර්සි, උර්දු, ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංස, රුසියන්, ජර්මන් හා අරාබි යන භාෂාවලින් මෙහි ගුවන් විදුලි වැඩසටහන් ප්‍රචාරය කරනු ලැබේ. <br /> <br /> ඉතා ම මෑත දී කරන ලද ගණන් බැලීම අනුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ජනගහනය 12,000,000ක් පමණ වේ යැයි සලකතත් වඩා පරීක්ෂ්‍යකාරී ගණන් බැලීම් අනුව එරට ජනගහනය අසූ ලක්ෂයකට වැඩි නැතැයි සිතනු ලැබේ. සංවිධානාත්මක සංගණනයක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කිසි කලෙක පවත්වා නැත. ඇෆ්ඝනිස්ථානය මුස්ලිම් රාජ්‍යයකි. මෙහි මුස්ලිම් ජනයාගෙන් ඉතා වැඩි කොටස සුන්නි නිකායට අයත්ය. පුෂ්ටු (පෂ්ටෝ) හා පාර්සි ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ රාජ්‍ය භාෂායි. <br /> <br /> == ආණ්ඩුව ==<br /> ව්‍යවස්ථානුකූල රාජාණ්ඩුවක් මගින් ඇෆ්ඝනිස්ථානය පාලනය වේ. එහි පරම ශ්‍රෙෂ්ඨ නීතිදායක බලය රජු, සෙනට් සභාව හා ජාතික මණ්ඩලය යන අංගයන්ගෙන් සැදි පාර්ලිමේන්තුව සතුය. සෙනට් සභාව රජු විසින් යාවජීව වශයෙන් පත් කරනු ලබන සභිකවරුන් 50 දෙනකුගෙන් ද ජාතික මණ්ඩලය මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වන මන්ත්‍රීවරුන් 171 දෙනකුගෙන් ද සමන්විතය. මේ හැර මහත් ජාතික වැදගත්කමක් ඇති ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ ප්‍රශ්න සලකා බැලීම උදෙසා කලාතුරකින් පමණක් රැස්වන මහා මණ්ඩලයක් (ලෝයි ජිර්ගේ) ද ඇත. එම මණ්ඩලය අන්තිමට රැස්වූයේ 1955 දීය. <br /> <br /> පාලන කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ප්‍රධාන පළාත් 7කට ද කුඩා පළාත් 11කට ද බෙදා තිබේ. ප්‍රධාන පළාත් හත නම් කාබුල්, මසාර්, කන්දහාර්, හිරාත්, කතාඝාන්, නින්ග්‍රාහර් හා පක්ත්‍යා යන මේයි.<br /> <br /> අවකන් දේශයේ වර්තමාන රජ මහමත් සහීර් ෂාය. <br /> <br /> == ඉතිහාසය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන දේශනාමය භාවිතයට පැමිණ වැඩි කලක් නොමැත. දැනට ඇෆ්ඝනිස්ථානය නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයෙන් විශාල කොටසක් පුරාණයේ දී බුරාසාන් නමින් හඳුන්වන ලදි. 1747 දී අහමද් ෂා දුරානි (අබ්දාලි) යටතේ ස්වාධීන ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය පහළ වන තෙක් ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන නමින් රටක් නොවීය. ඇෆ්ඝන් යන නමින් දන්නා ලද ජාතියක් මේ ප්‍රදේශයේ බහුල වශයෙන් පදිංචිව සිටීමත් එහි බලය ලබාගත් රජ පෙළපත ඇෆ්ඝන් රාජවංශයක් වීමත් නිසාය, අහමද් ෂාගේ කාලයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන නම ඇති වූයේ.<br /> <br /> ඊසාන දිගින් මොංගෝලියානු සානුවෙනුත් බටහිරින් පර්සියාවෙනුත් දකුණු දිගින් ඉන්දියාවෙනුත් වට වී ඇති ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආදි අතීතයේ සිට ම සංචාරක ගෝත්‍රිකයන්ගේ ආක්‍රමණවලට ගොදුරු වූ ප්‍රදේශයක් විය. ආර්‍ය්‍ය, සිතියන්, ටාටර්, මෝගල් සහ අරාබි යන ජාතීන් කලින් කල මේ ප්‍රදේශයට පැමිණ ඇති බවට සාධක ඇත. නොයෙක් සංස්කෘතීන්ට අයත් ජාතීන් මුණ ගැසුණ ස්ථානයක් වශයෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ඉතිහාසය අතින් වැදගත් වේ.<br /> <br /> ඇෆ්ඝන් ජාතිකයන් පැවතෙන්නේ හේබ්‍රෙව් ජාතිකයන්ගෙන් යයි විශ්වාසයක් ඔවුන් අතර පවතී. මෙය පිළිගැනීමට ඇති සාධක ප්‍රමාණවත් නොවේ. එහෙත් ඇෆ්ඝන් ජාතිකයන් හා සෙමිටික් වර්ගයා අතර සම්බන්ධකමක් පැවති බව පිළිගත හැක. දැනට ඇෆ්ඝන්වරු කන්දහාර්, ඝාස්නි සහ කාබුල් යන ප්‍රදේශවල ද ඝිල්සායිවරුන් හා පඨාන් ගෝත්‍රිකයෝ සුලෙයිමාන් පර්වත ප්‍රාන්තයෙහි ද වාසය කරති.<br /> <br /> ආර්‍ය්‍යයන් ඉන්දියාවට පැමිණෙන්නට ප්‍රථම ඔවුන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කලක් වාසය කළ බව ඍග්වේදයේ සඳහන් සමහර ස්ථාන නාමවලින් පැහැදිලි වේ. එයට පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය ඉතිහාසයේ සඳහන් වන්නේ ඩේරියස් නම් ඇකිමේනියානු අධිරාජයාගේ රාජ්‍යයේ කොටසක් වශයෙනි. ඔහුගේ අධිරාජ්‍යයට කාබුල්, කන්දහාර් සහ හිරාත් යන ප්‍රදේශ අයත්ව තිබිණ. හෙරොඩෝටස්ගේ වාර්තාවෙන් සහ ඇකිමේනියානු ශිලාලිපිවලින් පැහැදිලි වන ආකාරයට ඇෆ්ඝනිස්ථානය නමින් දැන් දන්නා ප්‍රදේශය ක්ෂත්‍රප හයකට බෙදී තිබිණ ([[ඇකිමේනියානු අධිරාජ්‍යය]] බ.) ඇකිමේනියානු අධිරාජ්‍යය බිඳ වැටීමෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ පාලනය යටතට පත් විය. ඇලෙක්සැන්ඩර් තමාගේ නමින් මේ ප්‍රදේශයේ නගරයක් ඉදි කළ බව ද සඳහන් වේ. ඇලෙක්සැන්ඩර්ට මේ ප්‍රදේශයේ දී බොහෝදුරට මුණ ගැසුණේ ඉන්දියානු සංස්කෘතික ආභාසය ලද මිනිසුන් යයි දැක්වේ. ඔහුගේ අකාල මරණයෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රදේශ අයත් වූයේ සෙලූකස් නිකේටර්ටය. ක්‍රි.පූ. 305 දී නිකේටර් සහ චන්ද්‍රගුප්ත මෞර්යයන් අතර වූ ගිවිසුමෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ක්ෂත්‍රප ප්‍රදේශ මෞර්යය අධිරාජ්‍යයේ කොටස් බවට පත්විය. අශෝක අධිරාජයාගේ සමයේ දී මේ ප්‍රදේශයට බුද්ධාගම් ප්‍රවිෂ්ට වන්නට ඇති බවට සාධක ඇත. අශෝකයන්ගෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථාන ප්‍රදේශ මෞර්යය අධිරාජ්‍යයෙන් ගිලිහී ගියේය. මෙයින් පසුව ඉන්දු-ග්‍රීකයන් බලයට පත් වන තෙක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දේශපාලන වශයෙන් අවුල් සහගත තත්වයක් පවතින්නට ඇති බව පිළිගත හැකිය. ක්‍රි.පූ. 208 දී පමණ මේ ප්‍රදේශය තුන්වැනි ඇන්ටියෝකස් විසින් ආක්‍රමණය කරන ලදි. එයට පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය බැක්ට්‍රියාවේ පාලක යුතිඩීමස් යටතට පත් විය ([[ඉන්දු-ග්‍රීකයෝ]] බ.). ඉන්දු-ග්‍රීකයන්ගෙන් පසුව මධ්‍ය ආසියානු සංචාරක ජාතීහු මේ ප්‍රදේශයට පැමිණියහ. ශක හා පාර්තියානු ගෝත්‍රිකයන්ගෙන් පසුව බලයට පත් කුෂාණ රාජවංශය මේ ප්‍රදේශයට දේශපාලන වශයෙන් ස්ථාවරත්වයක් ලබාදීමෙහි සමත් විය. කුෂාණ සමයේ දී, විශේෂයෙන් කනිෂ්ක අධිරාජයාගේ රාජ්‍ය සමයේ දී, ඇෆ්ඝනිස්ථානය ශ්‍රෙෂ්ඨ බෞද්ධ මධ්‍යස්ථානයක් විය. මධ්‍යම ආසියාවට හා ඈත පෙරදිගට බුදුදහම පැතිරවීමේ දී බාමියන් වැනි බෞද්ධ මධ්‍යස්ථාන වැදගත් තැනක් ගත්තේය ([[ඉන්දියාව]] - ඉතිහාසය බ.). ක්‍රි.ව. පස්වන සියවසෙහි මැදභාගයේ පමණ ඇෆ්ඝනිස්ථානය හූණ ආක්‍රමණිකයන් යටතට පත් විය. ඔවුහු නැගෙනහිර සහ උතුරු ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශවල බලය අල්ලාගෙන සිටියහ. සත්වන සියවසෙහි ඉන්දියාවට පැමිණි හියුං සාං නම් චීන සංචාරකයා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පැවති බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන පිළිබඳව තම වාර්තාවේ සඳහන් කොට ඇත.<br /> <br /> '''ඉස්ලාම් බලයට යටත් වීම'''<br /> <br /> මහමත්තුමාගෙන් පසු පළමුවන පරම්පරාවේ දී ම බුරාසාන් (ඇෆ්ඝන්) ප්‍රදේශය ඉස්ලාම් කඩුවට යටත් විණි. එම ප්‍රදේශවාසී බෞද්ධ හා හින්දු ආර්යය ජනයා ද බෞද්ධ හා ඉන්දු ආර්‍ය්‍ය ජනයා ද බෞද්ධ ටාටර්වරු ද අකැමැත්තෙන් වුව ද ඉස්ලාම් භක්තිය භක්තිය පිළිගත්හ. පසු කල බැග්ඩෑඩ්හි කාලිප් බලය බිඳවැටුණු පසු, ඛුරාසාන්හි අරාබි ආදිපත්‍යය ද වැටී ගියේය. කාබුල් හා කන්දහාර් වෙන ම රාජ්‍යයක් බවට පත් විය. හිරාත් අරාබි සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානයක් වශයෙන් පැවැත්තේය. <br /> <br /> 10 වන සියවසෙහි දී බුරාසාන් ප්‍රදේශය පළමුවෙන් පර්සියානු ජාතිකයන් යටතට පත් විය. පසුව එහි තුර්කි රාජවංශයක් බලයට පත් විය. සබුක්තිජින් නම් තුර්කි රජ ඝාස්නි නගරය මධ්‍යස්ථානය කොටගෙන කාබුල්හි සිට ඉන්දු නදිය දක්වා මුළු ප්‍රදේශය ම තමන් යටතට ගත්තේය. ඉන්දු නදිය පළමුවරට හින්දු ලබ්ධික ඉන්දියාව ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් වෙන් කරන මායිම බවට පත් විය.<br /> <br /> ක්‍රි.ව. 997 දී සබුක්තිජින්ගේ මරණින් පසු ඔහුගේ අවජාත පුත්‍ර මහමුද් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඝාස්නි ප්‍රදේශයේ බලයට පැමිණියේය. ඝාස්නිහි මහමුද් දොළොස් වතාවක් ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ බව පැවසේ. හෙතෙම බලුකිස්ථානය, පඤ්ජාබය, මූල්තාන් යන ප්‍රදේශවල ද බටහිර පර්සියාවේ ද තම අණසක පැතිරවීය. දිල්ලිය දක්වා ඉන්දියානු රජුන් යටත් කොට ඔවුන්ගෙන් කප්පම් ලැබුවේය. මේ තුර්කි පෙළපතේ (ඇෆ්ඝන්) රජවරු ඝාස්නි නුවර රාජධානිය වශයෙන් තබා ගෙන ක්‍රි.ව. 1140 දක්වා ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශයේ රජ කළහ. 1152 දී ඝෝර් රාජ්‍යයේ අලවුද්දීන් හුසේන් ඝාස්නි රාජධානිය විනාශ කොට දැමීය. ඔහුගේ බෑනා වූ ඝෝර්හි මහමුද් එපෙදෙසෙහි බලය අල්ලාගත්තේය. හෙතෙම පඤ්ජාබය යටත් කොට ඉන්දියාවට ඇතුළු වී එහි ද සිය අණසක පිහිටුවීය.<br /> <br /> මහමුද් (ඝෝරි) විසින් සිය ඉන්දියානු යටත් ප්‍රදේශ පාලනය පිණිස කුටුබ් උද්දීන් අයිබෙක් නම් සෙන්පතියා ඉන්දියාවේ නතර කරන ලදි. හෙතෙම 1193 දී දිල්ලිය අල්ලාගති. මෙසේ පළමු වරට දිල්ලිය ඉන්දියාවේ මුස්ලිම් බලය පිළිබඳ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය බවට පත් විය. 1205 දී ඝෝර්හි මහමුද් මරනු ලැබීමෙන් පසු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ හා දිල්ලියේ ඝෝරි පෙළපත අභාවයට ගියේය.<br /> <br /> '''ඉන්දියාවේ ඉස්ලාම් සමය'''<br /> <br /> [[කුටුබ් උද්දීන් අයිබෙක්]] (බ.) දිල්ලියේ වහල් රජ පෙළපත බලයෙහි පිහිටුවීය. ඔහුගේ කාලයේ දී ඇෆ්ඝන් ආණ්ඩුකාරවරු ඉන්දියාවේ නොයෙක් තැන්වලට පාලනය පිණිස යවනු ලැබූහ. බෙංගාලයේ ද ඇෆ්ඝන් පාලනයක් ඇති විය. කල්නොයාවා ම ගුජරාථ, මාල්වා, මුල්තාන්, ඛාන්දේශ්, සින්ධ් යන ප්‍රදේශවල ඇෆ්ඝන් බලය නිසා ඉස්ලාම් භක්තිය මුල් බැසගති. මෙසේ බලන කල ඉන්දියාවේ ඉස්ලාම් භක්තිය පැතිරීයාම එරට ඇෆ්ඝන් බලයේ ව්‍යාප්තිය හා කෙතෙක් දුරට සම්බන්ධ වී ඇද්දැයි පැහැදිලි ලෙස පෙනේ. <br /> <br /> 1217 දී මොංගෝලීය මහා ආක්‍රමණික [[ජෙංගිස් ඛාන්]] (බ.) මුළු ලොව ම තමන් යටතට ගැනීමේ ආශාවෙන් මඩනා ලදුව රටවල් ආක්‍රමණයෙහි යෙදුණේ ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශයට ද පැමිණියේය. ඔහු ඝාස්නි හරහා ඉන්දු නදී ප්‍රදේශය ද ආක්‍රමණය කොට වස්තුව පැහැර ගැනීමෙහි යෙදුණේය. [[ටිමූර්]] ([[ටැමර්ලේන්]]) (බ.) 14 වන ශත වර්ෂයේ දී එරට ආක්‍රමණය කරන තෙක් ඉහත කී ප්‍රදේශයෙහි වැඩි කොටසක මොංගෝලීය පාලනය පැවතිණ. ටිමූර් බටහිර ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ හරහා ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කිරීමෙහි යෙදුණේ දිල්ලියේ තුග්ලක් පරපුරෙහි පාලනය ඉතා දුර්වලව පැවති සමයකය. ටිමූර්ගේ ආක්‍රමණයෙන් පසු දිල්ලියේ ඇෆ්ඝන් රජ පරපුර අභාවයට ගිය අතර ඇෆ්ඝන් ආණ්ඩුකාරවරුන් යටතේ පැවති ඉන්දියානු ප්‍රදේශ වූ බෙංගාලය, අවුද්, මාල්වා, ගුජරාථ, ඛාන්දේශ්, මූල්තාන් ආදිය ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත් විය. ටිමූර් වෙනුවෙන් සෙයියද්වරුන් සිව් දෙනෙක් 1478 දක්වා ලාහෝර්හි බලය ඉසුලූහ. පසුව වෙනත් ඇෆ්ඝන් වංශයක් වූ ලෝදි පෙළපතට දිල්ලියේ පාලනය අයත් විය.<br /> <br /> '''බාබර් රජ'''<br /> <br /> 1526 දී [[බාබර්]] (බ.) රජු දිල්ලිය ආක්‍රමණය කරන විට ද එහි විසූයේ ලෝදි පෙළපතට අයත් රජවරුන්ය. බාබර් රජ ටිමූර්ගේ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ටාටර් ගෝත්‍රයට අයත් තැනැත්තෙකි. ඔහු කාබුල් සිය අගනුවර කොට ගෙන කන්දහාර් ප්‍රදේශය ද නතු කරගෙන විසුයේය. 1526 දී ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ ඔහු පානිපත්හි ඇති වූ ඓතිහාසික යුද්ධයෙන් දිල්ලියේ ඉබ්‍රාහිම් ලෝදි නම් වූ ඇෆ්ඝන් සුල්තාන් පරදවා ඉන්දියානු ඉතිහාසයේ නව පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ කෙළේය. බාබර් මෝගල් ජාතිකයකු නොවූ නමුත් ඔහු විසින් ඉන්දියාවේ පිහිටුවන ලද අධිරාජ්‍යය මෝගල් අධිරාජ්‍යය නමින් ප්‍රකට විය. ඉන්දියාව වාසභූමි කොටගත් බාබර් කාබුල් හා කන්දහාර් ආදි ස්වකීය ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ ඉන්දියාවේ ම කොටස් හැටියට සැලකීය. 1530 දී ඔහු මිය යන විට ඔහුගේ අධිරාජ්‍යය ඔක්සස්හි සිට ඉන්දියාවේ අවුද් දක්වා පැතිර පැවැත්තේය. බාබර්ගේ පුත්‍ර හුමායූන් රජ වී දෙවර්ෂයක් ඇතුළත ශේර් ෂා නම් ඇෆ්ඝන් නායකයා විසින් ඔහු ඉන්දියාවෙන් පලවා හරිනු ලැබීය. හුමායූන් කාබුල්හි හා කන්දහාර්හි බලය අල්ලාගත්තේය. 15 වර්ෂයකට පසු හෙතෙම දිල්ලිය ආක්‍රමණය කොට එහි ඉන්දු-ඇෆ්ඝන් සේනා පරදවා දිල්ලි සිංහාසනය හිමි කර ගත්තේය. ඉන්දියාවේ තැන තැන වූ ඇෆ්ඝන් අධිපතීන්ගේ බලය මුළුමනින් සිඳලූයේ හුමායූන්ගේ පුත්‍ර [[මහා අක්බාර්]] (බ.) විසිනි. අක්බාර්ගේ කාලයේ දී දිල්ලියේ මෝගල් අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් සේ ඇෆ්ඝනිස්ථානය පාලනය විය. අක්බාර් රජ සිය සෙනෙවියන් යටතේ රාජ්පුත් සේනා යවා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වරින් වර ඇති වූ කැරලි මැඩ පැවැත්වීය. මහා අක්බාර්ගෙන් පසු ජහාන්ගීර්ගේ කාලයේ සිට ම ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ මෝගල් අධිරාජ්‍යයෙන් ගිලිහෙන ලකුණු පහළ වන්නට විය. 1621 දී කන්දහාරය අල්ලාගත් පර්සියානුවරු ජහාන්ගීර් අධිරාජයාට එපෙදෙස ආපසු අල්ලා ගන්ට ඉඩ නොදී කලක් ම එය තමන් යටතේ තබාගත්හ. 1644 දී ෂා ජහාන් අධිරාජයා කලින් බාබර් රජුට අයත්ව තිබුණු ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ අල්ලාගැනීමේ පරමාර්ථයෙන් කාබුල් දක්වා ගිය නමුත් පසුව හින්දුකුෂ් කඳු වැටියෙන් මොබ්බට සේනා සමග පසු බැස්සේය. 1668 දී අවුරාංග්සිබ්ගේ කාලයේ දී පර්සියානුවරු නැවතත් කන්දහාර් ප්‍රදේශය අල්ලා ගත්හ. එවක් පටන් කන්දහාර් පර්සියානුන් හෝ ඇෆ්ඝන්වරුන් යටතේ ම පැවතිණ. කන්දහාර් හා හිරාත් හැර සෙසු ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ අවුරංග්සිබ්ගේ මරණය (1707) දක්වා දිල්ලි අධිරාජ්‍යයේ කොටස් ලෙස පැවතිණ. ඉන් පසු මෝගල් අධිරාජ්‍යය ක්‍රමයෙන් පිරිහෙන්නට විය. ඒ සමඟ ම කන්දහාර් හා හිරාත් පර්සියානු පාලනය යටතට පැමිණියේය.<br /> <br /> '''පර්සියානු-ඇෆ්ඝන් ගැටුම'''<br /> <br /> අවුරාංග්සිබ්ගේ මරණයට වර්ෂයකට කලින් (1706) මීර් වයිස් නම් වූ ඇෆ්ඝන් නායකයෙක් කන්දහාරය පර්සියානු පාලනයෙන් මුදාගත්තේය. අසදුල්ලා ඛාන් සදුසායි නමැත්තා හිරාත්හි පර්සියානුන් පලවා එපෙදෙස නිදහස් පාලන ප්‍රදේශයක් බවට හැරවීය. ඉක්බිති ඇෆ්ඝන් කන්දහාර් ප්‍රදේශයේ මීර් වයිස්ගේ පුත්‍ර මහමුද් බලයට පැමිණි පසු 1720 දී හෙතෙම පර්සියාව ආක්‍රමණය කොට කිරීමන් නම් ප්‍රදේශය අල්ලා ගත්තේය. 1721 දී හිරාත්හි අබ්දාලි (ඇෆ්ඝන්) වරු මෙෂද් නම් පර්සියානු ප්‍රදේශය ආක්‍රමණය කළහ. ඉක්බිති 1722 දී කන්දහාර්හි ඇෆ්ඝන් පාලක මහමුද් තෙමේ පර්සියාව ආක්‍රමණය කොට එහි ඉතා විශාල ප්‍රදේශයක් යටත් කරගත්තේය. සුන්නි නිකායේ ඉස්ලාමිකයකු වූ ඔහු පර්සියානු රජු හැර රජපවුලේ සෙසු සියලු දෙනා ම වාගේ විනාශ කොට පර්සියාවේ ෂියා ඉස්ලාම් නිකාය මුළුමනින් වැනසීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් ක්‍රියා කෙළේය. මහමුද්ගෙන් පසු ඔහු පුත් අෆ්රාස් ඛාන්ගේ කාලයේ දී කාලිප්ගේ විශාල තුර්කි හමුදාවක් ඇෆ්ඝන්වරුන් යටතේ වූ පර්සියාව ආක්‍රමණය කළ නමුත් අෆ්රාස් අතින් පැරදිණ. එසේ වුව ද අෆ්රාස් කාලිප්ගේ ආධිපත්‍යය පිළිගෙන පර්සියාවේ නායකත්වය ඉසිලීය.<br /> <br /> '''නදීර් ෂා'''<br /> <br /> පර්සියාවේ ශ්‍රෙෂ්ඨ රජකු වූ නදීර් ෂා 1737 වර්ෂයේ දී ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ ආක්‍රමණය කොට කන්දහාර්හි පර්සියානු පාලකයන් පත්කොට කාබුල් හරහා මෝගල් ඉන්දියාව ද ආක්‍රමණය කොට බොහෝ වස්තුව පැහැරගෙන ගියේය. අතිශයින් ක්‍රෑර පාලකයකු වූ නදීර් 1747 දී ඔහුගේ ආරක්ෂක භටහමුදාවේ නිලධාරියකු අතින් ජීවිතක්ෂයට පත් විය.<br /> <br /> '''දුරානි පෙළපත හා ඇෆ්ඝනිස්ථාන රාජ්‍යය''' <br /> <br /> නදීර් ෂාගේ යුද සෙනවියකු හැටියට සේවය කළ අබ්දාලි ගෝත්‍රයේ සදුසායි පක්ෂයට අයත් අහමද් ඛාන් නමැති ශූර සෙන්පතියෙක් අබ්දාලි වංශිකයන්ගේ ආධාරය ලැබ 1747 දී කාබුල්, කන්දහාර්, හිරාත්, සින්ධ්, කාශ්මීර, මූල්තාන් ආදි ප්‍රදේශ යටත් කොටගෙන අහමද් ෂා නමින් රජ විය. ඔහු තම රාජ්‍යයට දුරානි අධිරාජ්‍යය යයි නම් කෙළේය. ඇෆ්ඝනිස්ථානය යනුවෙන් නියම වශයෙන් රාජ්‍යයක් ඇති වූයේ මේ දුරානි රජ පෙළපතේ සම්භවයෙන් පසුය. අහමද් ෂා දුරානි 1748 සිට 1756 දක්වා සිව්වරක් සිය අශ්ව සේනාව මෙහෙයවා ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කෙළේය. ඔහුගෙන් වරින් වර හටගත් මේ උවදුරු කරණ කොටගෙන පිරිහෙමින් පැවති දිල්ලියේ මෝගල් රජය මරාඨ ගණරජයේ ආධාරය සෙවීය. මරාඨවරු ද සික්වරු ද ඇෆ්ඝන්වරුන්ට විරුද්ධව නැඟී, ඔවුන් ඉන්දු නදියෙන් එගොඩට පලවා හැරියහ. එහෙත් 1761 දී තුන් වැනි පානිපත් යුද්ධයේ දී ඉන්දියාවේ ඇෆ්ඝන් සගයන් වූ රෝහිල්ලවරුන්ගේ ද ආධාර ඇතිව මරාඨ බලය මුළුමනින් ම වාගේ සිඳ දමන ලදි. අහමද් ෂා, අලි ජෞහාර් නමැත්තා මෝගල් අධිරාජයා හැටියට ප්‍රකාශ කොට පඤ්ජාබය හා මෝගල් අධිරාජ්‍යයෙන් විශාල කොටසක් ගිවිසුම් මඟින් තමන් අයත් කරගත්තේය. මෙසේ දිල්ලියේ මෝගල් අධිරාජ්‍යය ඉතා බෙලහීන තත්වයකට ඇද වැටිණි. මේ අතර සික්වරු සිය බලය තහවුරු කොටගෙන ලාහෝර්හි ඇෆ්ඝන් පාලකයා පලවා හැරියහ. සවන වරට ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ අහමද් ෂා සික්වරුන් පරදවා බිහිසුණු ඝාතනයක යෙදුණේය. 1769 වන විට අහමද් ෂා යටතේ තිබුණු පඤ්ජාබයේ ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ සියල්ලක් ම සික් ජාතිකයන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලදි. <br /> <br /> අහමද් ෂාගේ බලව්‍යාප්තියේ උච්චතම අවස්ථාවේ දී ඇෆ්ඝන් බලය බටහිරින් කැස්පියන් මුහුද අසලට ද නැගෙනහිරින් පඤ්ජාබය, කාශ්මීරය හා දිල්ලිය දක්වා ද පැතිර පැවැත්තේය. ඔක්සස් නදිය උතුරු මායිම විය. බලුකිස්ථානය ද ඔහුගේ ආධිපත්‍යය පිළිගත්තේය.<br /> <br /> 1773 දී අහමද් ෂා දුරානි මිය ගිය පසු රජ වූ ඔහුගේ පුත්‍ර ටිමූර් ෂාගේ ද මුනුබුරු ෂා සමාන් රජුගේ ද කාලවල දී ඇෆ්ඝන් අධිරාජ්‍යය කැඩී බිඳී ගියේය. නැපෝලියන් පර්සියාවේ කළ කුමන්ත්‍රණ ගැන ඇති වූ බිය සැක නිසා ඉංග්‍රීසි පෙරදිග ඉන්දියා වෙළඳ සමාගමේ ඉන්දියා ආණ්ඩුකාරයා වූ මින්ටෝ සාමි විසින් ෂා ෂුජා අල් මුල්ක් (1803-09) වෙත මවුන්ට්ස්ටුවට් එල්ෆින්ස්ටන් 1809 දී දූත මෙහෙවරක යවන ලදි. එවක ඇෆ්ඝන් දේශයේ පැවති අරගළයන්ගේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් 1810 දී ෂා ෂුජා බලයෙන් නෙරපා ඔහුගේ සහෝදර මහමුද් නැවතත් සිහසුන අයත් කර ගැනීම නිසා මේ දූත මෙහෙය ප්‍රතිඵල විරහිත එකක් විය. මහමුද් 1818 දක්වා රජපදවිය ඉසුලූ නමුත් එවක නියම බලය දැරූයේ බරාක්සායි ගෝත්‍රයට අයත් ඵට් ඛාන් නම් වූ විසියර් තැනය. ඵට් ඛාන් හිරාත් ප්‍රදේශය පර්සියානුන්ගෙන් මුදා ගත්තේය. ඔහු සදුසායි (දුරානි) පවුලට කරන ලද පීඩන හා අවමන් නිසා කිපුණු මහමුද් ඔහුගේ ඇස් අන්ධ කරවා පසුව දරුණු වධ දී ඔහු මරවා දැම්මේය. මෙයින් කෝපයට පත් බරාක්සායි පවුලේ මහමත් අසීම් හා දොස්ත් මහමත් ද මහමුද් පන්නා හැර කාබුල්හි බලය හිමි කොටගත්හ. මහමත් අසීම් එහි රජබවට පත් විය. මින් පසු ක්‍රමයෙන් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය භේදභින්න වී ගියේය.<br /> <br /> ඉංග්‍රීසීහු ද රංජිත්සිංගේ නායකත්වයෙන් සික්වරු ද මේ වියවුල් තත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීමට මාන බැලූහ. 1815 සිට ෂා ෂුජාට ඉංග්‍රීසීහු රැකවරණ දුන්හ. 1823 දී රංජිත්සිං පේශාවර් ප්‍රදේශය යටත් කොටගෙන තමන්ට පක්ෂ ඇෆ්ඝන් ජාතිකයකු සිහසුනට නැංවීය. කාශ්මීරය, දෙරාජාත්, මූල්තාන්, කන්දහාර් යන ප්‍රදේශ ද මේ වන විට ඔහු යටතේ විය. හිරාත්හි පාලනය ගෙනගියේ කාබුල්හි හිටපු රජකු වූ මහමුද්ය. 1823 දී මහමත් අසීම් මිය ගියෙන් කාබුල්හි ඇෆ්ඝන් සිහසුන සම්බන්ධයෙන් බරාක්සායි සොහොයුරන් අතර කෝලාහල ඇති විය. 1826 දී දොස්ත් මහමත් කාබුල් සිහසුන හිමි කොටගෙන ජලාලාබාද්, ඝාස්නි ආදි ප්‍රදේශවල පාලනය ද සියතට ගත්තේය. තමා ඇෆ්ඝන් අධිරාජ්‍යයේ අමීර් හැටියට ප්‍රකාශ කළ හෙතෙම 1834 දී කාබුල් කිරුළ නැවත අත් කරගැනීමට ෂා ෂුජා දරූ ප්‍රයත්නයක් නිෂ්ප්‍රභ කෙළේය.<br /> ‍<br /> මේ අතර රුසියානු කුමන්ත්‍රණ නිසා ද දොස්ත් මහමත් (අමීර්) හා රංජිත්සිං අතර පැවති විරුද්ධකමින් ප්‍රයෝජන ගැනීමේ අදහසින් ද ඉංග්‍රීසීහු දොස්ත් මහමත් වෙත 1837 දී ඇලෙක්සැන්ඩර් බ'න්ස් යටතේ දූත පිරිසක් යැවීය. දොස්ත් සිටියේ ඉක්මනින් ආධාර ලබාගත යුතු තත්වයකය. ඉංග්‍රීසි තානාපතියා සික්වරුන්ට විරුද්ධව ආධාර දීමට පොරොන්දු වීමට පුළුවන් තත්වයක නොසිටියේය. මෙවිට ම රුසියන්වරුන් දොස්ත්ට නොයෙක් විධියෙන් ආධාර දීමට කැමති බව දැන්වූයෙන් දොස්ත් රුසියානු පැත්තට නැඹුරු විය.<br /> <br /> 1838 දී ෂා ෂුජා, රංජිත්සිං හා ඉන්දියාවේ ඉංග්‍රීසි අග්‍රාණ්ඩුකාර ඕක්ලන්ඩ් සාමි ද අතර තුන්හවුල් ගිවිසුමක් අත්සන් කැරිණි. ෂුජාට නැවත ඇෆ්ඝන් කිරුළ අයත් කරදීම, ඇෆ්ඝන්-සික් හා ඇෆ්ඝන්-සින්ධ් ප්‍රදේශ පිළිබඳ බේරුමක් ඇතිකිරීම ආදිය මින් බලාපොරොත්තු වන ලදි. <br /> <br /> '''ප්‍රථම ඇෆ්ඝන්-ඉංග්‍රීසි යුද්ධය'''<br /> <br /> තමන්ට අහිමි වූ ඇෆ්ඝන් කිරුළ ලබාගැනීම පිණිස ලුයිනා ප්‍රදේශයෙන් හමුදාවක් රැස් කොටගත් ෂා ෂුජා ඉංග්‍රීසීන්ගෙන් ද ආධාර ලැබ 1839 දී කාබුල් බලා පිටත් විය. මේ කාලයේ ඉන්දියාවේ අග්‍රාණ්ඩුකාරයාව සිටි ඕක්ලන්ඩ් සාමි ෂුජාට ආධාර පිණිස සර් ජෝන් කීන් හා කොට්න් සෙනෙවියා යටතේ බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයට පිටත් කර යැවීය. ප්‍රථම ඇෆ්ඝන් යුද්ධය නමින් ප්‍රකට මේ යුද්ධයේ දී කන්දහාර්, ඝාස්නි ආදි ප්‍රදේශ යටත් වූ පසු සිය සේනාවන් විසින් අත්හැර දමනු ලැබූ දොස්ත් මහමත්, අක්බාර් ඛාන් නම් සිය පුත්‍රයාගේ රැකවරණ ඇතිව බාමියන් හරහා කාබුල් නගරයෙන් පැන ගියේය. සටනක් නැතිව ම කාබුල් නගරය යටත් විය. අවුරුදු 30කට ඉහත දී නැති වී ගිය කාබුල් සිංහාසනය නැවත වරක් ෂා ෂුජාට අයත් විය. බ්‍රිතාන්‍ය ආධාරයෙන් ඔහු ලත් සිංහාසනයේ ආරක්ෂාව පිණිස බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා කාබුල්හි නවත්වනු ලැබූහ. එහෙත් වැඩිකල් යන්නට පෙර ම මේ හමුදා නිසා වියවුල් තත්වයක් ඇති විය. ෂා ෂුජා ඉංග්‍රීසීන්ගේ අනුග්‍රහය හැමවිට ම පැතීම නිසා රටවාසීන්ට ඔහු එපා වන්නට විය. මේ අතර කාබුල්හි අමීර්ව සිට පැන ගිය දොස්ත් මහමත් ඉංග්‍රීසීන්ට භාර වූයෙන් ඔහු ඉන්දියාවට යවනු ලැබීය. 1841 දී දොස්ත්ගේ පුත්‍ර අක්බාර් ඛාන්ගේ ප්‍රමුඛත්වයෙන් කාබුල්හි කැරැල්ලක් ඇති විය. එනුවර ඉංග්‍රීසි නියෝජිතයන් හැටියට නැවතී සිටි සර් විලියම් මැක්නෝටන් හා සර් ඇලෙක්සැන්ඩර් බ'න්ස් ඇතුළු ඉංග්‍රීසි නිලධාරීන් රැසක් මරා දමනු ලැබූහ. ඉතිරි වූ ඉංග්‍රීසිහු ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් පිට වීමට කැමැත්ත දැක්වූහ. 1842 දී අනුගාමිකයන් 12,000ක් ද සහිත බ්‍රිතාන්‍ය හා ඉන්දියානු පිරිසක් කාබුල් නුවරින් පිට වූහ. කාලගුණයේ අයහපත්කම නිසා ද සැඟවී සිටි ඇෆ්ඝන්වරුන්ගෙන් ලත් පහරින් ද මේ සේනාවෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් විනාශ විය. ෂා ෂුජා ද වැඩි කල් නොගොස් ම මරා දමන ලදි. ඝාස්නිහි බ්‍රිතාන්‍ය කඳවුර ඇෆ්ඝන් කැරලිකරුවන්ට යටත් වූ අතර කන්දහාර්, ජලාලාබාද් යන කඳවුරු ඉංග්‍රීසීහු රැක ගත්හ. ඉක්බිති ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ බ්‍රිතාන්‍ය හිරකරුවන් බේරා ගැනීම හා ඇෆ්ඝන්වරුන්ගෙන් පළිගැනීම ද පිණිස ඉන්දියාවේ නව අග්‍රාණ්ඩුකාර ඇලන්බරෝ සාමි යැවූ ඉංග්‍රීසි සේනා කයිබර් දුර්ගය ඔස්සේ ගොස් ජලාලාබාද් අල්ලාගත්හ. මාස ගණනකින් කාබුල් නගරය ද ඝාස්නි ප්‍රදේශය ද යටත් කොටගත් ඔව්හු කාබුල් නගරය විනාශ කොට 1842 දෙසැම්බර් මාසයේ දී එරටින් පිට වූහ.<br /> <br /> '''දොස්ත් මහමත් (දෙවැනි වර)'''<br /> <br /> ඉංග්‍රීසි ආක්‍රමණය නිසා අරාජික වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සිංහාසනයට සදුසායි වංශයේ ෂා පූර් නම් කුමාරයා තෝරා ගන්නා ලදි. එහෙත් මේ අතර ඉන්දියාවේ ඉංග්‍රීසින් භාරයේ විසූ දොස්ත් මහමත් ආපසු පැමිණියෙන් සිහසුන නැවතත් ඔහුට පැවරිණ. 1843 දී කාබුල්, ඝාස්නි, ජලාලාබාද් යන ප්‍රදේශවල අමීර් පදවිය ලත් ඔහු 1854 වන විට ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානය, බාල්ක්, කන්දහාර් හා හිරාත් යන ප්‍රදේශ ද තමන් යටතට ගැනීමෙහි සමර්ථ විය.<br /> <br /> මේ අතර 1848 දී දෙවන සික් යුද්ධයේ දී අමීර් දොස්ත් ඉංග්‍රීසීන්ට විරුද්ධව සික්වරුන්ගේ පැත්ත ගත්තේය. ඔහු අක්බාර් ඛාන් නම් වූ තම පුත්‍රයා යටතේ යැවූ සේනාව ඉංග්‍රීසීන් අතින් පැරදිණ. මේ යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යයේ කොටසක් වූ පේශාවර් ප්‍රදේශය බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවට ඈඳනු ලැබීය.<br /> <br /> 1848 දී දොස්ත්ගේ වැඩිමහලු පුත්‍ර රණකාමී අක්බාර් ඛාන් මිය ගියේය. ගුලාම් නයිදර් නම් වෙනත් පුත්‍රයකුට ඔහුගේ තැන දෙන ලදි. 1855 දී මෙතෙම දොස්ත් මහමත් වෙනුවෙන් ඉංග්‍රීසින් හා මිත්‍ර ගිවිසුමකට අත්සන් කෙළේ පර්සියානුන්ට විරුද්ධව ඉංග්‍රීසි ආධාරය ලබා ගැනීම පිණිසය. ඇෆ්ඝන්වරුන් 1854 දී යටත් කරගන්නා ලද හිරාත් ප්‍රදේශයට පහර දුන් පර්සියානුවරු එපෙදෙස අල්ලාගත්හ. එහෙත් ඇෆ්ඝන්වරුන්ගේ මිත්‍ර ඉංග්‍රීසීන්ගේ මැදහත් වීමෙන් හිරාත් ප්‍රදේශය ස්වාධීන පාලකයකුට පවරනු ලැබීය. 1857 දී ඇති වූ ඉන්දියානු හමුදා කැරැල්ලේ දී ගිවිසුමට ගරු කළ දොස්ත් මධ්‍යස්ථව ම සිටියේය. මෙය ඉංග්‍රීසීන්ට විශාල අස්වැසිල්ලක් විය.<br /> <br /> 1863 දී හිරාත් ප්‍රදේශය නැවතත් දොස්ත් අතට පත් විය. මෙයින් දෙසතියකට පසු ඔහු මිය ගියේය. ඔහුගේ පුතුන් 16 දෙනාගෙන් පස් දෙනෙක් ම සිංහාසනය පැතූහ. දොස්ත් විසින් සිහසුනට තෝරනු ලැබ සිටි ‍ශේර් අලි අමීර් හැටියට පත් කරනු ලැබීය. එහෙත් ඔහුගේ වැඩිමහල් සෝයුරන් දෙදෙනා සහ බාල සොහොයුරන් කීප දෙනකු ද විරුද්ධ වීමෙන් කලක් ම වියවුල් තත්ත්වයක් පැවතිණ. ඉංග්‍රීසීහු ශේරි අලි අමීර් හැටියට පිළිගත් නමුත් සිංහාසන උරුමය සම්බන්ධයෙන් යුද්ධයකට නොපැටලී සිටීමට වග බලාගත්හ. 1866 දී අෆ්සාල් ඛාන්ගේ පුත්‍ර අබ්දුර් රාමන් විසින් ශේර් අලි පරදවා ඔහු කන්දහාරයටත් එතැනින් හිරාත් ප්‍රදේශයටත් පන්නා හරින ලදි. කාබුල්හි අමීර් පදවිය අෆ්සාල් ඛාන්ට හිමි විය. 1867 දී ඔහු මියගියෙන් අසීම් ඛාන් නම් වූ සහෝදරයාට කාබුල්හි අමීර් පදවිය ලැබුණේය. එහෙත් කාබුල් ජනතාවට අප්‍රිය වූ හෙතෙම ශේර් අලි විසින් පරදවන ලදි. ශේර් අලි 1868 දී නැවතත් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යයේ අමීර් බවට පත් විය.<br /> <br /> '''දෙවැනි ඇෆ්ඝන් යුද්ධය'''<br /> <br /> ශේර් අලි හා ඉංග්‍රීසීන් අතර හොඳ හිත වැඩි කලක් නොපැවැත්තේය. ඉංග්‍රීසීන්ගේ සතුරු රුසියානුන් හා ක්‍රමයෙන් ඔහුගේ සම්බන්ධය දියුණු විය. 1878 දී ඇෆ්ඝන්වරු සර් නෙවිල් චේම්බර්ලින් යටතේ එවන ලද බ්‍රිතාන්‍ය දූත පිරිසට කයිබර් දුර්ගය පසු කිරීමට ඉඩ නොදී ඔවුන් ආපසු හරවා යැවූහ. මේ සිද්ධිය ගැන පළිගැනීම පිණිස මාස කීපයක් ඇතුළත විශාල බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවක් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආක්‍රමණයෙහි යෙදුණේය. කල්නොයවා ම කයිබර් දුර්ගය අල්ලා ගත් ඉංග්‍රීසීහු 1879 දී කුරාම්, කන්දහාර් යන ප්‍රදේශ අල්ලාගත්හ. මේ වර්ෂයේ දී කාබුල් නුවරින් පලාගිය ශේර් අලි රුසියන් අගනුවර වෙත යද්දී මිය ගියේය. ශේර් අලිගෙන් පසු අමීර් පදවියට පත් කරන ලද යාකුබ් ඛාන් ඉංග්‍රීසින් හා සාමයට එළඹියේය. මේ සාමය අනුව කයිබර්, මික්නි යන දුර්ග පාලනය ද කුරාම් නිම්නය, සිබි ආදි ප්‍රදේශ ද ඉංග්‍රීසීන්ට අයත් විය. කාබුල් නගරයට බ්‍රිතාන්‍ය රෙසිදන්තවරයකු එවීමට ද ඉඩ දෙනු ලැබීය.<br /> <br /> '''අබ්දුර් රාමන් ඛාන්'''<br /> <br /> යාකුබ් ඛාන් දුර්වල පාලකයෙක් විය. ඔහුගේ දුර්වලත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගත් කාබුල්හි බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධී ජනයා බ්‍රිතාන්‍ය රෙසිදන්තවර සර් ලුවී කාවඤ්ඤාරි සෙනෙවියා හා ඔහුගේ ආරක්ෂක භටයන් මරාදැමූහ. මේ නිසා කන්දහාර්හි බ්‍රිතාන්‍ය සෙනෙවි රොබට්ස් එහි සිට පැමිණ කාබුල් නගරය අල්ලාගති. යාකුබ් ඛාන් සිහසුන අත්හැර බ්‍රිතාන්‍යයන් වෙත පැමිණියෙන් ඔහු ඉන්දියාවට එවන ලදි. අෆ්සාල් ඛාන් අමීර්ගේ පුත්‍ර අබ්දුර් රාමන් ඛාන් 1880 දී කාබුල්හි අමීර් හැටියට බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදි.<br /> <br /> මේ අතර කන්දහාර් ප්‍රදේශය ශේර් අලි ඛාන් නම් වූ ස්වාධීන පාලකයකු යටතේ පාලනය විය. 1880 දී යාකුබ් ඛාන්ගේ සොහොයුරු වූ හිරාත්හි ස්වාධීන පාලක අයුබ් ඛාන් බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවකට ද පහර දී කන්දහාරය අල්ලා ගත්තේය. ඉක්බිති එහි පැමිණි රොබට් සෙනෙවියා ඔහු පන්නා කන්දහාරය මුදාගත් නමුත් ශේර් අලි ඛාන්ට සිය බලය රැකගන නොහැකි වූයෙන් ඔහු ඉන්දියාවට ගොස් එහි විසීය. ඉක්බිති අබ්දුර් රාමන් අතින් පැරදුණු යාකුබ් ඛාන් පර්සියාවට පැන ගියේය. මෙසේ කාබුල්හි පමණක් අමීර් පදවිය ලත් අබ්දුර් රාමන් කල්නොයවා ම කන්දහාර්, හිරාත් යන ප්‍රදේශ ද හිමි කර ගත්තේය.<br /> <br /> 1885 දී රුසියන්-ඇෆ්ඝන් අරගළයක් ඇති විය. ඉන් වර්ෂයකට ඉහත දී ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ උතුරු මායිම සලකුණු කිරීමේ කාර්යය බ්‍රිතාන්‍ය ජාතිකයන්ගෙන් හා රුසියානුන්ගෙන් යුත් කොමිසමකට පැවරීමට තීරණය කරගෙන තිබුණු නමුත් රුසියන් නියෝජිතයෝ නියමිත පරිදි නොපැමිණියහ. ඇෆ්ඝන් හා ඉංග්‍රීසි නියෝජිතයන් එම කාර්යයෙහි යෙදී සිටිද්දී පඤ්ච්දේ නම් ස්ථානයේ දී රුසියානු හමුදාවක් ඇෆ්ඝන්වරුන්ට පහර දුන්නේය. මේ කාලයේ දී අමීර් ඉන්දියාවේ අග්‍රාණ්ඩුකාර ඩෆරින් සාමි සමඟ සාකච්ඡාවක් සඳහා පැමිණ සිටියෙන් අරගළය දිග්ගැස්සී නොගියේය.<br /> <br /> 1888 දී අමීර්ගේ ඥාති සහෝදර ඊසාක් ඛාන් නම් වූ ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානයේ පාලකයා ගැසූ කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීමෙන් පසු අබ්දුර් රාමන් එම උතුරු ප්‍රදේශයේ ද අසහාය නායකයා විය. මඳ කලකින් ම කපිරිස්ථාන නම් වූ කඳුකර වන ප්‍රදේශයක් ද සිය පාලනය යටතට ගත් අමීර් ඉන්දියානු ප්‍රදේශවලට ද කඩා වැදුණේය. මේ නිසා දුරාන්ද් මායිම නමින් ප්‍රසිද්ධ මායිම සලකුණු කිරීමට සිදු විය. 1901 දී අමීර් අබ්දුර් රාමන් මිය ගියේය.<br /> <br /> අබ්දුර් රාමන් මහත් බලසම්පන්න රජෙක් විය. අයෝමය පාලනයක් ගෙන ගිය ඔහු යටතේ එරට මනා ලෙස සංවිධානය කරන ලද යුද්ධ හමුදාවක් හා ක්‍රමවත් ආණ්ඩුවක් ඇති විය. රටේ පැවැති මං පැහැරීම්, ප්‍රදේශාධිපතීන්ගේ පීඩන ආදිය නැති කිරීමට ක්‍රියා කළ ඔහු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ආර්ථික දියුණුව ඇති කිරීමට ද වෙහෙස ගත්තේය. ඇෆ්ඝන් ඉතිහාසයේ ශ්‍රෙෂ්ඨ ස්ථානයක් ඔහුට හිමි වේ.<br /> <br /> '''හබිබුල්ලා'''<br /> <br /> අබ්දුර් රාමන්ගේ දෙටු පුත් හබිබුල්ලා පියාට වඩා සහනශීල තැනැත්තෙක් විය. ඔහු රටේ බදු බර අඩු කිරීමට ක්‍රියා කෙළේය. නිතර ම වියවුල් සහිත දේශසීමා ප්‍රදේශවල ගෝත්‍රික කටයුතු පිණිස රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවක් ඇති කෙළේය. ඉංග්‍රීසීන් කෙරෙහි සැක සිතින් පසු වූ ඔහුගේ කාලයේ දී යම් යම් විශේෂ වරප්‍රසාද පතා කාබුල් නුවරට ගිය ඉංග්‍රීසි දූත මෙහෙවරක් අසාර්ථක විය. 1907 දී ඉංග්‍රීසීන්ගේ ආරාධනයෙන් ඉන්දියාවේ චාරිකාවක යෙදුණ හබිබුල්ලා අග්‍රාණ්ඩුකාර මින්ටෝ සාමි විසින් ඉමහත් ගෞරවයෙන් හා සාදරයෙන් පිළිගන්නා ලදි. මෙයින් පසු ඇෆ්ඝන්-ඉංග්‍රීසි සම්බන්ධය වඩා යහපත් වූ බව පෙනේ. 1907 ඇති වූ බ්‍රිතාන්‍ය-රුසියානු ප්‍රඥප්තියකින් ඉංග්‍රීසීන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දේශපාලන තත්ත්වයෙහි වෙනසක් ඇති කිරීමට බලාපොරොත්තු නොවන බව ප්‍රකාශ කළ අතර රුසියාව ඇෆ්ඝනිස්ථාන් ප්‍රදේශයේ කිසි ම ඇඟිලි ගැසීමක් නොකරන බවට පොරොන්දු විය.<br /> <br /> හබිබුල්ලා අමීර්ගේ කාලය විශේෂයෙන් වැදගත් වනුයේ එවක එරටට බටහිර සංස්කෘතියේ නොයෙකුත් අංග ප්‍රවිෂ්ට වීම නිසාය. කාබුල්හි උසස් අධ්‍යාපන පීඨය, ප්‍රවෘත්ති පත්‍ර, ටැලිපෝන් සේවය, මෝටර් වාහන භාවිතය ආදිය එරට පැරණි මතධාරී ජනතාවගේ බලවත් විරෝධය මධ්‍යයේ ම ආරම්භ කැරිණ. <br /> <br /> I වැනි ජගත් සංග්‍රාමය ඇති වූයේ හබිබුල්ලාගේ කාලයේ දීය. ඔහුගේ ප්‍රතිපත්තිය වූයේ පක්ෂයක් නොගෙන කටයුතු කිරීමය. <br /> <br /> එම මහා යුද්ධයේ දී තුර්කිය ජර්මනියේ පක්ෂය ගැනීම ඉස්ලාම් දේශයක් වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානය කෙරෙහි ද බලපෑවේය. තුර්කි සුල්තාන්වරයා ඉස්ලාම් ආගමේ නායක කාලිප්වරයා හැටියට එරට ජනයා ද සැලකූ බැවිනි. යුද්ධය පවතිද්දී ජර්මන් දූත පිරිසකට ඇෆ්ඝනිස්ථානයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දෙන ලෙස හබිබුල්ලාට බල කර සිටීමට බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධී ඇෆ්ඝන් පක්ෂයට පුළුවන් විය. ජර්මන් පිරිසට කාබුල් නගරයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දෙන ලද නමුත් මෙය යුද්ධයට බැඳීමක් සේ සැලකිය නොහැකිය. ඔවුන්ගේ අහංකාර පැවැත්ම නිසා ඔවුන්ට එහි විසිය හැකි වූයේ හිරකරුවන් ලෙසය. <br /> <br /> අවසානය දක්වා ම හබිබුල්ලා අමාරුවෙන් නමුත් මධ්‍යස්ථභාවය රැකගෙන සිටියේය. හෙතෙම 1919 පෙබරවාරි 19 දින රාත්‍රියේ ජලාලාබාද්හි යුද කඳවුරක දී සාහසික මරණයකට ගොදුරු විය. ඉක්බිති අමීර්ගේ සහෝදරයකු වූ නස්රුල්ලා ඛාන් ඇෆ්ඝන් අමීර් බවට පත් විය. <br /> <br /> '''[[අමනුල්ලා]]'''<br /> <br /> (මේ ශීර්ෂය යටතේ ද බලන්න.) නස්රුල්ලා ඛාන්ට අමීර් පදවිය ඉසිලීමට ඉඩ ලැබුණේ සදිනක් පමණි. කාබුල්හි ආණ්ඩුකාර පදවිය දරමින් සිටි, නැසීගිය අමීර්ගේ තෙවැනි පුත්‍ර අමනුල්ලා යුද හමුදාවේ සහාය ලබා තමා කාබුල්හි අමීර් හැටියට ප්‍රකාශ කෙළේය. නස්රුල්ලා ද අමනුල්ලාගේ දෙටු සොහොයුරා ද අමනුල්ලා අමීර් හැටියට පිළිගත්හ. <br /> <br /> 1919 දී මහා බ්‍රිතාන්‍යයට විරුද්ධව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළ හෙතෙම ඉන්දියාවට ආක්‍රමණික සේනා යැවීය. තෙවැනි ඇෆ්ඝන් යුද්ධය නමින් හැඳින්වෙන මේ යුද්ධයේ දී අමනුල්ලාගේ සේනාවෝ පැරදුණාහ. බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියානු භටයෝ කයිබර් දුර්ගය අසල ඩැකා ප්‍රදේශය අල්ලාගත්හ. අමනුල්ලා සාමයට කැමති වූයෙන් දෙපක්ෂය අතර 1919 අගෝස්තු මාසයේ දී ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදි. මේ ගිවිසුම අනුව මෙතෙක් ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩුව විසින් ඇෆ්ඝන් අමීර්වරුන්ට ගෙවන ලද ආධාර මුදල නවත්වන ලදි. එහෙත් අමනුල්ලාගේ අවශ්‍යතම පරමාර්ථයක් ද මේ ගිවිසුම නිසා ඉටු විය. එනම් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යයේ විදේශ සම්බන්ධතාවනට බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවේ ඇඟිලි ගැසීම නතර වීමය. මහා බ්‍රිතාන්‍යය හෝ වෙන යම් රටක් හෝ සමඟ කෙළින් ම ගනුදෙනු කිරීමේ අයිතිය ඔහුට දෙන ලදි. මේ නිසා ඇෆ්ඝනිස්ථානය විදේශීය බැමිවලින් නිදහස් කරගත් වීරයා හැටියට අමනුල්ලාට විශාල කීර්තියක් අත් විය. 1921 දී හෙතෙම රුසියාව, තුර්කිය හා මහා බ්‍රිතාන්‍යය ද සමඟ ගිවිසුම් ඇති කරගත්තේය. ඉක්බිති මහා බ්‍රිතාන්‍යය, රුසියාව, ප්‍රංසය, ඉතාලිය, ජර්මනිය, තුර්කිය, ඉරාකය ආදි රටවල් සමඟ තානාපති සම්බන්ධකම් ඇති කරගත් ඇෆ්ඝනිස්ථානය 1923න් පසු සම්පූර්ණ නිදහස් රාජ්‍යයක් හැටියට පිළිගනු ලැබීය.<br /> <br /> 1922-25 කාලයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථාන දේශසීමා හා සම්බන්ධ ට්‍රාන්ස්-ඔක්සස් හා ට්‍රාන්ස්-කැස්පියන් ප්‍රදේශවල සෝවියට් බොල්ෂෙවික් කටයුතු දියුණු වන්නට විය. මේ ප්‍රදේශ හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර දේශසීමා අවුල් ඇති වන්නට ද විය. 1926 දී රුසියන් බොල්ෂෙවික්වරු දර්කාබාද් දේශසීමාවෙන් ඇතුළු වී ඇෆ්ඝන් මුරපොළක් යටත් කරගත්හ. මේ සිද්ධියෙන් පසු රුසියාව හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර ගිවිසුමක් ඇති විය. දෙරට අතර ආක්‍රමණයන් නතර කිරීමට මෙයින් ගිවිස ගන්නා ලදි.<br /> <br /> රටේ නොයෙකුත් ප්‍රතිසංස්කරණ හා වෙනස්කම් ඇති කිරීමට ක්‍රියා කළ අමනුල්ලා හිතුවක්කාර පාලකයෙක් විය. මේ නිසා රටේ දියුණුවට බාධා ඇති විය. එමෙන් නොසන්සුන්කම් ද ක්‍රමයෙන් වැඩි වන්නට විය. 1927 දී අමනුල්ලා රජ සිය දේවිය ද සමඟ යුරෝපා සංචාරයක යෙදුණේය. 1928 දී පෙරළා සිය රට පැමිණි ඔහු තුර්කිය, පර්සියාව ආදි රටවල තමන් දුටු ප්‍රතිසංස්කරණ තම රටේත් ඇති කරලීමට වෑයම් කෙළේය. බටහිර සංස්කෘතියේ විවිධ අංගයන් එක්වරට ම ඇති කිරීමට වැර ගත්තේය. ඉස්ලාම් පූජක පක්ෂය බෙහෙවින් විරුද්ධ වූ ස්ත්‍රී අධ්‍යාපනය ආදි විපර්යාසයන් ඇති කිරීමට ගත් ප්‍රයත්න නිසා රටේ විශාල කැරැල්ලක් ඇති විය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් 1929 දී ඔහුට ඇෆ්ඝන් සිහසුන හැරදමා යෑමට සිදු විය.<br /> <br /> මේ අතර බවා-ඉ-සකාවෝ නම් හොරදෙටුවෙක් රාජසේනාවන් පරදවා කාබුල් නගරයට පහර දී එය යටත් කරගති. අමනුල්ලා පලායද්දී සිය සොහොයුරු ඉනයතුල්ලා සිහසුනට නම් කොට ගිය නමුත් බවා-ඉ-සකාවෝ, හබිබුල්ලා ඝාසි යන නමගෙන, මසක් රජකම දැරීය. මේ අතර නදීර් ඛාන් නමැති රාජකුමාරයෙක් හබිබුල්ලා ඝාසි නසා බලයට පැමිණියේය. <br /> <br /> '''නදීර් ෂා'''<br /> <br /> 1929 ඔක්තෝබර් 15 දින රජබවට පත් නදීර් (ඛාන්) ෂා ඉංග්‍රීසින්ගේත් ආධාර ලැබ සංවර්ධන කටයුතු හා ප්‍රතිසංස්කරණයන් ද විශාල යුද්ධ හමුදාවක් ගොඩනැඟීමේ කටයුතු ද කිරීමෙහි යෙදුණේය. රුසියන්, පංජාබි ආදි විදේශිකයන්ගේ උසිගැන්වීමෙන් රටේ තැන තැන ඇති වූ කැරලි කීපයක් ම මැඩපැවැත් වූ මෙතෙම 1933 දී සාහසිකයකු විසින් මරන ලදි.<br /> <br /> නදීර් ෂාගේ මරණින් පසු ඔහු පුත් මහමත් සහීර් ෂා රජ විය. මොහුගේ කාලයේ දී ජර්මන් ආධාර ලැබ කර්මාන්ත දියුණුවට වැඩ සලසන ලදි. අධ්‍යාපනයේ දියුණුවක් ද දක්නා ලදි. 1934 දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය ජාතීන්ගේ සංගමයේ සාමාජිකත්වය ලද්දේය. 1930 දී ලේඛනගත ආණ්ඩු ව්‍යවස්ථාවක් එරට පළමුවරට ඇති විය. එය 1937 හා 1938 යන වර්ෂවල දී සංශෝධනය කරනු ලැබීය. 1940 දී රජුට විරුද්ධ අසාර්ථක කුමන්ත්‍රණයක් විය.<br /> <br /> '''II ලෝක මහා යුද්ධය හා ඉන් පසු'''<br /> <br /> 1939 දී ඇති වූ ලෝක සංග්‍රාමයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය පෙර මෙන් ම මධ්‍යස්ථභාවය ප්‍රකාශ කර සිටියේය. එසේ කෙළේ ආර්ථික වශයෙන් ජර්මනියෙන් ලද ආධාර නිසා එරට අමනාප කරගැනීමට අකැමැති වූ නිසාය. එහෙත් එංගලන්තයේ හා රුසියාවේ බලකිරීම් නිසා 1941 දී තානාපති සේවයේ සිටි අය හැර සෙසු දෙසියයක් පමණ වූ ජර්මන් පාක්‍ෂික ජාතිවලට අයත් ජනයා ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් පිටමං කරනු ලැබූහ. යුද්ධයේ අවසානය දක්වා ම ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය අමාරුවෙන් වුව ද ස්වකීය මධ්‍යස්ථ ප්‍රතිපත්තිය රැකගත්තේය. මේ නිසා එරටට 1945 දී සැන් ප්‍රැන්සිස්කෝහි ලෝක සාමය රැකගැනීම උදෙසා පැවැත්වූ ජාත්‍යන්තර රැස්වීමට ආරාධනා නොලැබුණේය. එහෙත් 1946 දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය එක්සත් ජාතීන්ගේ මණ්ඩලයේ සාමාජිකත්වය ලැබුවේය. එම වර්ෂයේ දී සෝවියට් රුසියාව හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර දේශසීමා වෙනස් කරගැනීම සඳහා දෙරට අතර සම්මුතියක් ඇති විය. මේ අනුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය කුෂ්කා නම් ප්‍රදේශය තුර්කි සෝවියට් සමූහාණ්ඩු ප්‍රදේශයට දී ඒ වෙනුවට කුඩා කොදෙව් දෙකක් ද යම් යම් පහසුකම් ද ලබාගත්තේය.<br /> <br /> 1932 සිට ආර්ථික සංවර්ධනය උදෙසා කර්මාන්ත දියුණුව පිණිස විදේශ ආධාර ද ඇතිව ක්‍රියා කරගෙන යන නමුත් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආර්ථික හා සමාජ තත්ත්වය අතින් දියුණුවෙන් ඉතා අඩු රටකි. 1940 දී කාර්මික සංවර්ධනය උදෙසා පස් අවුරුදු සැලැස්මක් අරඹන ලදි. ගමනාගමන පහසුව ඇති කිරීම, ජලවිදුලි බලය නිපදවීම, රෙදිවිවීම හා සීනි සෑදීම ආදි කර්මාන්තයන්හි විශාල වශයෙන් යෙදීම ආදිය ගැන ආණ්ඩුව මහත් උනන්දුවකින් ක්‍රියා කරගෙන යනු ලැබේ. අධ්‍යාපන දියුණුව උදෙසා පැරණි මතධාරීන්ගේ විරුද්ධත්වය නොතකා විවිධ විද්‍යාලයන් අරඹා තිබේ.<br /> <br /> == කලා ශිල්ප ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පැරණි සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථාන පිළිබඳ සාක්ෂි පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණයන්ගෙන් ලැබී තිබේ. 1959 වන තෙක් සාරාගනු ලැබූ ස්ථාන අතුරෙන් ඉතා වැදගත් සේ ගිණිය හැක්කේ කන්දහාර් නගරයට උතුරින් පිහිටි මුන්ඩිගක් නමැති ස්ථානයයි. මෙහි යට පස් තට්ටුවේ තිබී සොයා ගන්නා ලද වස්තු අතර දේශීය සම්ප්‍රදායානුකුල කලා කෘතීන් මෙන් ම කුල්ලි ආදි ඉන්දියානු මධ්‍යස්ථානයන්ගේ බලපෑමට හසු වූ කලා කෘතීහු ද වෙත්. මැද පස් තට්ටුවේ සැඟවී තිබී සාරාගන්නා ලද මන්දිරයන්ගේ නටබුන්වලින් හා වෙනත් කෘතීන්ගෙන් දැක්වෙන්නේ ඉරාන බලපෑමකි. සොයාගෙන ඇති බඳුන් අතර බලුකිස්ථානයේ මෝස්තර අනුව හැඩගැසූ ඒවා ද වේ. උඩ පස්තට්ටුවට අයත් නටබුන්වලින් හරප්පා සංස්කෘතියෙහි බලපෑම දැක්වේ. කලක් අත්හැර දමන ලද මෙම නගරය පසුව ඉන්දු මිටියාවතේ ජන කොට්ඨාසයක් විසින් වාසභූමි කොටගනු ලැබීම ඇතැම් විට මීට හේතුව විය හැකිය. මෙම ස්ථානයේ තිබී මහාමාතෘ දේවතා රූපයක් හමුවීම මෙම ස්ථානය පැරණි කල පටන් ම ඉන්දියාව හා ඉරානය අතර පිහිටි මධ්‍යස්ථානයක් සේ සැලකීමට සාධකයක් කොටගනු ලැබේ. නද්-ඉ-අලි නම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා ලද පුරා වස්තුවලින් හෙළිවන්නේ පසුකාලයේ සිතියානු ආක්‍රමණයක් වූ බව හා දක්ෂිණ රුසියානු බලපෑම් මෙහි තුබුණු බවයි. මේ පිළිබඳ වැදගත් සාක්ෂියක් කොටගනු ලබන්නේ දිගු කෙමිවලින් යුත් බඳුන්ය. දැනට සොයාගෙන ඇති තොරතුරු අනුව ක්‍රි.පූ. 3000 පමණේ සිට ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශය විවිධ සංස්කෘතීන් එකට හමු වූ ස්ථානයක්ය යන මතය පිළිගත හැකිය.<br /> <br /> ඓතිහාසික යුගය ඇකිමේනියානු ආධිපත්‍යයෙන් පටන් ගැනෙතැයි සිතිය හැක. මේ යුගයේ ද කර්මාන්ත හා කලා පිළිබඳ විදේශික සංවිධානයක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වූ බව පෙනේ. ඉන්දු-ග්‍රීක හා ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු ජනයාගේ නැඟීම හා සමග නැගෙනහිර ඇෆ්ඝනිස්ථානය යාවනික ප්‍රදේශයක් විය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කොටසක වූ මෙම යාවනික පදනම මත ග්‍රීක හා බෞද්ධ කලා සම්ප්‍රදායයන්ගේ සංකලනයක් වන සුප්‍රසිද්ධ ගාන්ධාර කලාව බිහිවිය. එහෙත් මෙයට වෙනස් මතයක් ඉදිරිපත් කරන මෝටිමර් වීලර් ගාන්ධාර කලාව ඉන්දු-රෝම කලාවන්ගේ සංකලනයකැයි කියයි ([[ඉන්දු-ග්‍රීකයෝ]] බ.). <br /> <br /> කුෂාණ යුගය උදා වන විට ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ බොහෝ පෙදෙස්වල ඉන්දු-ග්‍රීක කැටයම් ශිල්පය හා ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය පැතිර ගොස් තිබිණි. එසේ වුව ද ඉන්දු-ග්‍රීක කලා සම්ප්‍රදායට වෙනස් වූ වෙන ම කලා සම්ප්‍රදායක් පාලක ජාතීන් අතර ප්‍රචලිතව තිබුණේ යයි ද එය කුෂාණ කලා සම්ප්‍රදායක් ලෙස හැඳින්විය හැකි යයි ද සමහරු විශ්වාස කරත්. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රාදේශික ප්‍රතිමා ආදියෙහි ග්‍රීක ලක්ෂණ මෙන් ම කුෂාණ ලක්ෂණ ද ඇතැයි විශ්වාස කරනු ලැබේ. ගාන්ධාර සම්ප්‍රදාය බිහි කිරීමෙහි ලා කුෂාණ කලාවෙන් සැලසුණු සේවය මථුරා නගරයේ දක්නා ඇතැම් පිළිමවලින් වටහා ගත හැකිය.<br /> <br /> බෙග්‍රම්හි කැණීම්වල දී රෝම-මිසර හා රෝම-සිරියානු වීදුරු බඩු ද ග්‍රීක ලෝකඩ කෘති (bronzes) හා ඇලෙක්සැන්ඩ්රියානු ලෝහ කෘති ද ඉන්දියානු හා චීන කෘතීන් අතර දක්නට ලැබිණ. මේ සා විවිධත්වයක් ඇති වීමට හේතුව මෙම ප්‍රදේශය ගමනාගමන මධ්‍යස්ථානයක් වීම යයි සිතිය හැකිය. මේවා එක ම කාලපරිච්ඡේදයකට අයත් කෘතීන් ලෙස සලකනු නොලැබේ. ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශය හා රෝම-ග්‍රීක සංස්කෘතීන් අතර වූ සම්බන්ධය මෙම කෘතීන්ගෙන් මොනවට පැහැදිලි වේ. කුෂාණ හා රෝම-ග්‍රීක රාජ්‍යයන් අතර වූ ගමනාගමනය හේතු කොටගෙන ගාන්ධාර කලාව පෝෂණය වූ බව පැහැදිලිය. තවද පැරණි ඉන්දියානු හා චීන සම්ප්‍රදායයන්ගෙන් ද එය පෝෂිත විය. <br /> <br /> ගාන්ධාර සම්ප්‍රදායට අයත් ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දී ප්‍රාදේශික ලක්ෂණයන්ගෙන් නොසැදී මුල් ස්වරූපයෙන් ම පැවති බව පෙනේ. ස්තූපය හා වට ටැම් නිදසුන් වශයෙන් දක්විය හැකිය.<br /> <br /> කුෂාණවරුන්ගේ බලය මඬිමින් ආ සැසේනියානු ආක්‍රමණයන්ගෙන් පසුව එම ජාතිකයන්ට අයත් සම්ප්‍රදායයන් භාවිත වූ බවට ලකුණු ඇත. අටපට්ටම් සැලැස්මකට අනුව මන්දිර ඉදි කිරීම පිළිබඳ රෝම-බයිසැන්ටයින් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පක්‍රමය ද සැසේනියන් බලපෑම අනුව සිදු වූවකි.<br /> <br /> සැසේනියන් යුගයේ ඇෆ්ඝන් කලා අතර මූර්ති ලක්ෂණ හා ශෛලීන් අතින් තක්ෂශිලාවෙහි සුධාලේප (stucco) සැරසිලිවලට අනුරූප වූ සුධාලේප සැරසිලි දක්නට ලැබේ. මෙම සැරසිලි බෞද්ධ-ඉරාන සම්ප්‍රදායන්ට අයත් යයි කිව හැක. බෞද්ධ සිතුවම් ඇඳීමෙහි දී නියම සැසේනියානු මෝස්තර හා සංකේත වරදවා යොදා තිබේ. බාමියන් නගරයෙහි සමහර පිළිම ඇතැම් කුෂාණ පිළිම සිහියට නංවයි. එහි ඇති අඩි 175ක් උස් සුප්‍රසිද්ධ බුදු පිළිමයෙහි භාරතීය බලපෑම පිළිබිඹු වේ.<br /> <br /> මෙම යුගයෙහි බෞද්ධ ඉරාන සම්ප්‍රදාය හැර තවත් සම්ප්‍රදායයෝ දක්නට ලැබෙත්. සැසේනියන්-ගුප්ත සම්ප්‍රදාය යනුවෙන් කිසිවිටෙක හැඳින්වෙන සම්ප්‍රදාය මීට නිදසුනකි. බාමියන් නගරය අසල ෆොන්ඩුකිස්ථාන්හි සිතුවම් හා අගනා කැටයම් මෙම සම්ප්‍රදායට අයත් වේ.<br /> <br /> ෆොන්ඩුකිස්ථානයේ ස්වර්ණමය යුගයට අනතුරුව ඇති වූ අරාබි ආක්‍රමණයන් හේතු කොටගෙන ඇෆ්ඝනිස්ථාන කලාවේ ඉස්ලාම් යුගයක් බිහි විය. චන්ද්‍රාපීඩ හා ලලිතාදිත්‍ය යන අධිරාජයන්ගේ කාශ්මීර අධිරාජ්‍ය සමයෙහි පශ්චාත්කාලීන ගුප්ත සම්ප්‍රදායයෝ ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයට ඇතුළු වූහ. මහිෂමර්දිනී නමින් හැඳින්වෙන කිරිගරුඬ පිළිමය මෙම බලපෑම අනුව නිර්මාණය වූවකි. ඉන්දු-ඉරාන කලාව හා මිශ්‍ර වූ ඉස්ලාම් කලාව අතිශයින් ජීවමාන කලාවක් විය.<br /> <br /> ඝස්නෙවිඩ් රාජවංශයේ නැඟීමත් සමඟ බෞද්ධ වස්තු විෂය කොටගත් මධ්‍ය ආසියා සම්ප්‍රදායට අයත් කලා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඇති වන්නට විය. ලෂ්කාරි බසාර්හි ඝස්නෙවිඩ් මාළිගයෙහි භිත්තිවල අඳින ලද මුර භට පේළිවලින් මෙය සනාථ වේ. මෙම යුගයේ දී ඉන්දියානු බලපෑම බෙහෙවින් දක්නට ලැබුණේ ගෘහනිර්මාණ ශිල්ප විෂයයෙහිය. එ ද උපයෝගී කොටගන්නා ලද ද්‍රව්‍ය, වස්තූන්ගේ ප්‍රමාණය හා ලක්ෂණ ආදියෙහිය. ඉන්දියානු ලක්ෂණ මුලින් ම දක්නට ලැබුණේ ඝස්නිහි මහමුද්ගේ සොහොනෙහි යයි කියනු ලැබේ. ඝස්නෙවිඩ් සම්ප්‍රදායයන් [[සෙල්ජුක්]] (බ.) කලාව කෙරෙහි බලපෑවේය. ළඟ දී සොයාගන්නා ලද ඇතැම් ඝස්නෙවිඩ් කිරි ගරුඬ පිළිමවල සැසේනියන් ලක්ෂණ ද දක්නට ලැබේ. <br /> <br /> සෙල්ජුක් කලා පිළිබඳ ව්‍යාපාරයන් හේතු කොටගෙන ප්‍රසිද්ධියට පත් නැගෙනහිර ඉරානය මෙන් ම ඒ අවට ඇෆ්ඝන් පළාත් ද යථෝක්ත කලාවේ බලපෑමට උදක් ම යටත් විය. එහෙත් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉස්ලාම් කලාව නිවහල් කලාවක් නොවේ යයි කිව නොහැක.<br /> <br /> හිරාත්හි රෙදි මෝස්තර, ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය හා වෙනත් කලාත්මක නිදසුන්වලින් දැක්වෙන්නේ ඉරාන සම්ප්‍රදායට අයත් ලක්ෂණය. <br /> <br /> විසිවන ශතවර්ෂයේ මුල හරියේ දී ඉදි කැරුණු ඇෆ්ඝන් මැදුරු හැරුණු විට වර්තමාන නාගරික ශිෂ්ටාචාරය හා සම්බන්ධ බටහිර ක්‍රමයේ මැදුරු ද වර්තමාන ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දක්නා ලැබේ. මෙම ක්‍රමය ස්වදේශීය ක්‍රම හා මිශ්‍රව ස්වදේශීය ස්වරූපයක් ගැනීමට තව කලක් ගතවනු ඇත.<br /> <br /> == පොත්පත් ==<br /> The Cambridge History of India, Vol. VI<br /> <br /> Sykes, Sir P. M. - History of Afghanistan <br /> <br /> Fraser-Tytler, Sir W. K. - Afghanistan<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B7%86%E0%B7%8A%E0%B6%9D%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%AE%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA&diff=10962 2026-05-05T07:01:32Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>([[අවකන් රට]]). නිරිත දිග ආසියාවේ රටකි. මෙහි විශාලත්වය වර්ග සැතපුම් 250,000ක් පමණ වේ. 1895 දී පාමීර් කොමිසම ද 1903 දී හා 1905 දී පර්සියාවත් 1946 දී සෝවියට් සංගමයත් අතර ඇති කර ගත් ගිවිසුම් කීපයක් ද අනුව මෙහි දේශසීමා ලකුණු වී ඇත්තේය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයට උතුරින් සෝවියට් දේශය ද නැගෙනහිරින් හා දකුණින් පකිස්ථානය ද බටහිරින් ඉරානය ද වෙයි. <br /> <br /> == භූමි ලක්ෂණ ==<br /> කුඩා පාමීර් සානුවෙන් (24,000') නිරිත දිගට විහිදෙන හින්දුකුෂ් කඳුවැටිය හා ඒ ආශ්‍රිත කඳුහෙල් නිම්න ආදිය ඇඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන භූමි ලක්ෂණයෝය. හින්දුකුෂ් වැටියෙහි සාමාන්‍ය උස අඩි 15,000ක් වුවත් එහි ඊසාන දිග කොටස අඩි 24,000කට වඩා උසය. රට මැද දී මෙම වැටියෙන් දකුණු දෙසට විහිදෙන පග්මන් කඳු අඩි 16,000ක් ද බටහිරට විහිදෙන කොහ්-ඉ-බාබා අඩි 15,000ක් ද බන්ඩ්-ඉ-බාබා අඩි 12,000ක් ද උසය. මුළු ඇෆ්ඝනිස්ථාන දේශය ම මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 4,000ක් පමණ උස ඇත. <br /> <br /> උතුරේ ඔක්සස් ගඟ, වයඹ මුර්ගාබ් ගඟ, බටහිර හාරි-රූඩ් ගඟ, නිරිතෙහි හෙල්මාන්ඩ් ගඟ සහ නැගෙනහිර කාබුල් ගඟ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ගංගාවෝයි. සින්ධු ගඟේ ශාඛාවක් වන කාබුල් ගඟට පඤ්ජ්හීර් සහ කුනාර් නම් වූ අතු ගංගා ගලා බසී. සැතැපුම් 600ක් වන හෙල්මාන්ඩ් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉතා ම දිග ගංගාවයි. හින්දුකුෂ් කඳුවලින් පටන් ගන්නා එය හාසරා නම් වූ සානුව ඔස්සේ ගලා හෙල්මන්ඩ් කාන්තාර මධ්‍යයෙහි පිහිටි හෙල්මන්ඩ් විලට වැටේ. වයඹ දිග ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ මුර්ගාබි ගඟ හා බටහිර දෙසට ගලන හාරි-රූඩ් ගඟ තුර්කිස්ථානයේ දී වැල්ලෙහි අතුරුදහන් වේ.<br /> <br /> හින්දුකුෂ් වැටියට උතුරින් ද ඔක්සස් ගඟට දකුණින් ද පිහිටි ප්‍රදේශයෙහි නැගෙනහිර කොටස බඩක්ෂාන් නම් වූ සානුවයි. බටහිර කොටස ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථාන තැනිතලාවයි. කොක්වා හා කුන්දුස් යන ගංගා බඩක්ෂාන් සානුව ඔස්සේ ගලා ගොස් ඔක්සස් ගඟට එක් වන අතර හින්දුකුෂ් කඳු බෑවුම්වලින් ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානයට ගලා යන ගංගා එහි වැලි සහිත පොළවට උරා බසී. බඩක්ෂාන් සානුව හා ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථාන තැනිතලාව වියළි වුව ද ඉතා සාරවත්ය. <br /> <br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දකුණු කෙළවර පිහිටි කාන්තාරයෙන් රටේ මුළු විශාලත්වයෙන් 1/4ක් පමණ වූ ප්‍රදේශයක් වැසී ඇත. ඝන වැලි තට්ටුවකින් යුත් උෂ්ණ කාන්තාරයක් වන මෙහි ජනාවාස දුලබය. හාමූන්-ඉ-හෙල්මාන්ඩ් සහ ගවුඩ්-ඉ-සරේ නම් වූ විල් දෙකක් මෙහි ඇතත් මේවා ද ක්‍රමයෙන් සිඳී යෙමින් පවතී. මෙම කාන්තාර ප්‍රදේශය හා හින්දුකුෂ් කඳු අතර පිහිටි හාසාරා නම් වියළි සානුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ මධ්‍ය ප්‍රදේශයයි. කඳුවැටිවලින් සහ ගංගා නිම්නවලින් මෙය කැපී බෙදී ඇත.<br /> <br /> හින්දුකුෂ් කඳුවැටියට නැගෙනහිරින් කාබුල් ගංගාධාරය ආශ්‍රිත 'පහත්බිම්' (5,000'-6,000') ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉතා ම සාරවත් වූ ද අධික ජනගහනයකින් යුත් වූ ද ප්‍රදේශයයි. දියළු පසින් යුත් මේ පෙදෙස්වලට ජල පහසුව ඇති හෙයින් මෙහි කෘෂිකර්මය ඉතා දියුණුය. <br /> <br /> == දේශගුණය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය සාමාන්‍යයෙන් වියළි රටකි. එක් එක් භූමි ප්‍රදේශයෙහි උස අනුව දෛනික හා ආර්තව (seasonal) උෂ්ණත්ව අන්තයන් ද සුළං හා වියළි බව ද ඇති වේ. හින්දුකුෂ් වැටියෙන් ආවරණය වී ඇති උතුරුදිග නිම්න මධ්‍ය හා දකුණු දිග කඳු ප්‍රදේශයන්ට වඩා අධිකතර ශීතෝෂ්ණ අන්තරයන්ට භාජන වේ. සාමාන්‍යයෙන් ජූනි හා සැප්තැම්බර අතර කාලයේ පවත්නා ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ උෂ්ණත්වය පැ. 112°ක් පමණ විය හැකිය. මෙම ඍතුවේ දී [[කාරා කුම්]] (බ.) ආදි කාන්තාර හරහා පැයට සැතපුම් 110ක පමණ වේගයෙන් හමා එන දැඩි වියළි උෂ්ණ සුළං ද මෙම අධික උෂ්ණයට හේතු වේ. මධ්‍ය කඳු ප්‍රදේශයෙහි හා ඊට නැගෙනහිරින් හා දකුණින් වූ කාබුල් හා ඝාස්නි ආදි ප්‍රදේශයන්හි ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ උෂ්ණත්වය පැ. 100° ඉක්මවනුයේ කලාතුරකිනි. මෙකී පෙදෙස්වල ශීත ඍතුවේ උෂ්ණත්වය පැ. -15° දක්වා අඩු වේ. <br /> <br /> උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය අඟල් 7ක් පමණ වේ. මධ්‍යම කඳුකරයෙහි ද නැගෙනහිර හා දකුණු ප්‍රදේශයෙහි ද අඟල් 13ක පමණ සා.වා. වර්ෂාපතනයක් ඇත. ශීත ඍතුව වර්ෂාධික කාලයයි. මෙම ඍතුවේ දී බටහිරින් හමා එන හිම කුණාටුවලින් හිමපතනය ඇති වේ. <br /> <br /> == ශාක හා සත්තු ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වර්ෂාව වැඩි ඉතා උස් බෑවුම්වල හේසල්, ඈෂ්, වෝල්නට් ආදි ශාක ද අඩි 3,000ට වඩා උස් නුවූ බෑවුම්වල වල් ඔලීව, ඇකේෂා ආදිය ද වැඩේ. වර්ෂාව හිඟ බටහිර ප්‍රදේශයන් කරා පැමිණෙත් ම ස්වාභාවික වෘක්ෂලතාදියෙහි සරුසාර බව හීන වේ. කන්දහාර් හා හිරාත් අතර ප්‍රදේශයෙහි පෙරුම් කායම් ලබාගන්නා හිංගු (Ferula asafoetida) ශාකය බහුලව වැඩේ. කෑමට ගන්නා ඵල සහිත වෝල්නට්, පයින්, සන්ජිත් ආදි ශාකයන්ගෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයට තරමක ආදායමක් ලැබේ. සාලෙප් (salep), ඛින්ජුක් (khinjuk) යන නම්වලින් හැඳින්වෙන කායම් වර්ග ලබාගන්නා පැළෑටි විශේෂයෝ ද මෙරට බහුලය.<br /> <br /> වනාන්තරයන්හි වෘකයන්, සියලුන්, දිවියන් හා වලස්සු ද උතුරු දිග නිම්නයන්හි කොටි ද සධ්‍යම කඳුකරයෙහි එළුවන්, ගෝනුන් හා මුවෝ ද වෙසෙත්. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පක්ෂි වර්ග 124ක් පමණ සිටිතැයි ගණන් බලා ඇත. වලිකුකුළන්, තාරාවුන්, පාත්තයන් හා ලිහිණි ඉන් සමහරකි. <br /> <br /> == ඛනිජ ධනය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඛනිජ වර්ග කීපයක් ම ඇති බව භූවිද්‍යා පරීක්ෂණයන්ගෙන් හෙළි වී ඇතත් ඒවා හාරා ගැනීමට තරම් ආකර කර්මාන්තය දියුණු වී නැත. ගෝර්බාන්ඩ් හා ලටාබාන්ඩ් ප්‍රදේශයන්හි හා හින්දුකුෂ් වැටියෙහි ගල් අඟුරු නිධි ඇත. ප්‍රධාන ගල් අඟුරු ආකර පිහිටියේ ඉෂ්පුෂ්ටාහිය. හිරාත් හා උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථාන ප්‍රදේශයන්හි තිබෙන ඛනිජතෙල් නිධි කැණීම තව ම ආර්ථික වශයෙන් සංවිධානය වී නැත. බඩක්ෂාන්, අන්ධුකි හා හිරාත් යන පෙදෙස්වලින් ලබාගන්නා ගල්ලුණු රටේ අවශ්‍යතාවන්ට ප්‍රමාණවත්ය. ගෝර්බාන්ඩ් ප්‍රදේශයෙහි යකඩ, තඹ හා මැංගනීස් නිධි ඇත. කන්දහාර්හි රන් ආකර තිබේ. උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ගං රන් ලැබේ. බඩක්ෂාන් ප්‍රදේශයෙහි ඉතා උසස් වර්ගයේ නීලෝපල (ලපිස් ලසුලි) හා රතුකැට ඇත. රිදී, ක්‍රෝම්, ඇස්බෙස්ටොස්, ගෙන්දගම් ආදි ඛනිජ නිධි ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඇත. <br /> <br /> == කර්මාන්ත හා රැකීරක්ෂා ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි කඳු හා කාන්තාරවලින් වැසී ඇති බිම් පෙදෙස් හැරුණු විට කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා වෙන් වී ඇති බිම් ප්‍රමාණය වර්ග සැතපුම් 20,000ක් පමණ වේ. දියළු පසින් පිරි නිම්නයන්ට හා ලොවෙස් පසින් වැසී ගිය උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථාන තැනිතලාවන්ට සීමා වී ඇති මෙම ගොවිබිම් ඉතා සාරවත්ය. මේවායේ තිරිඟු, වී, බාර්ලි, ඉරිඟු, සීනි බීට්, උක්, කපු, දුම්කොළ, පලතුරු හා එළවළු ද එරඬු හා හිංගු වැනි බෙහෙත් පැළෑටි ද වගා කරනු ලැබේ. <br /> <br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි එඬේර වෘත්තියෙහි යෙදෙන්නෝ ද බොහෝය. සංචාරක එඬේරුන් විසින් ඇති කරනු ලබන බැටළුවෝ මෙහි ප්‍රධාන ධනයයි. මේ බැටළුවන්ගෙන් සමහරකු (ඩුම්බා බැටළුවන්) මස් පිණිස ගනු ලැබූවත් වැඩි වශයෙන් උන් ඇති කරනු ලබන්නේ ලොම් හා හම් පිණිසයි. අශ්ව, බූරු, ඔටු, එළු, ගව ආදි සත්තු ද ඇති කරනු ලබත්. <br /> <br /> ගොවිතැනට හා සතුන් ඇති කිරීමට සම්බන්ධ වූ කර්මාන්ත කීපයක් ම ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි තිබේ. කන්දහාර්හි හා කාබුල්හි ලොම් කර්මාන්තශාලා දෙකක් ද කුන්ඩුස්, ජබාල්-උස්-සෙරාජ් හා පුල්-ඉ-කුම්රි යන ස්ථානයන්හි කපු කම්හල් ද ගුල්බහාර්හි නවීන රෙදි කම්හලක් ද ඇත. බග්ලාන්හි බීට් සීනි කම්හලක් ද ජලාලාබාද්හි උක් සීනි කම්හලක් හා කන්දහාර්හි පලතුරු ටින්වල ඇහිරීමේ කම්හලක් ද තිබේ. සිමෙන්ති, ගිනිපෙට්ටි, බොත්තම්, සබන්, සපත්තු හා කෘෂිකාර්මික උපකරණ ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි නිපදවනු ලැබේ. කපු රෙදි, පට රෙදි, බුමුතුරුණු සහ සාළු විවීම හා සම් කර්මාන්තය සුළු කර්මාන්ත වශයෙන් දියුණු වී ඇත. තේ හා සීනි හැර රටේ ආහාර ද්‍රව්‍ය අතින් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ස්වයංපෝෂිතය. පලතුරු හා පාන් එරට වැසියන්ගේ ප්‍රධාන ආහාර වේ. කපු පිළී, සීනි, තේ, කඩදාසි, සිමෙන්ති, ඛනිජතෙල්, යන්ත්‍රෝපකරණ හා මෝටර් රථවාහන ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ආයාතයෝයි. ප්‍රධාන නිර්යාතය බැටළු සම්ය. ලොම්, කපු, අමු හා වියළි පලතුරු, සම්, බුමුතුරුණු, පෙරුම් කායම් හා දැව වෙනත් නිර්යාතයෝය. <br /> <br /> == නගර හා ජනගහන ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ අගනුවර [[කාබුල්]] (බ.) (206,208) ය. කන්දහාර් (77,186), හිරාත් (75,632), මසාර්-ඉ-ෂරීෆ් (41,960), ජලාලාබාද් (14,756) වෙනත් වැදගත් නගරය. (මෙහි දක්වා ඇති ජනගහන සංඛ්‍යා 1948 ගණන් බැලීම අනුවය.) <br /> <br /> == මංමාවත් ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය කරා ගොඩබිමින් යන මාර්ග බොහොමයක් දුර්ග මාර්ග ඔස්සේ වැටී ඇත. කාබුල් හා පකිස්ථානයේ පේශාවර් අතර පිහිටි කයිබර් දුර්ගය ද කන්දහාර් ප්‍රදේශයේ සිට දකුණු දෙසට මං පහසුව සැලසීමට උපයෝගී කරගෙන ඇති කොජක්, බෝලන් හා සිබි දුර්ග ද ඝාස්නි ප්‍රදේශයට මාර්ග යොමු කරවන ගොමල්, වෝෂි හා කුරාට් දුර්ග ද වඩා වැදගත් දුර්ගයෝය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි දුම්රිය මාර්ග නැත. ප්‍රධාන නගර අතර විහිදි මහා මාර්ග ඇත. යහපත් මංමාවත්වල බස්, ලොරි ආදි රථවාහන පහසුකම් ඇතත් බොහෝ පෙදෙස්වල ඔටුවන් හෝ බූරුවන් හෝ යෙදූ තවලම් බහුලය. තවලම් මෙහෙයවීම ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වැදගත් ජීවනෝපායකි. හිරාත්හි හා කුන්ඩුස්හි කුඩා ගුවන් තොටුපළවල් දෙකක් ද කාබුල්හි හා කන්දහාර්හි අන්තර්ජාතික ගුවන් තොටුපළවල් දෙකක් ද ඇත. අන්තර්ජාතික තැපැල් හා විදුලි පණිවුඩ සංගමයේ සාමාජික රටක් වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානය කාබුල්හි පිහිටා ඇත. පුෂ්ටු, පාර්සි, උර්දු, ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංස, රුසියන්, ජර්මන් හා අරාබි යන භාෂාවලින් මෙහි ගුවන් විදුලි වැඩසටහන් ප්‍රචාරය කරනු ලැබේ. <br /> <br /> ඉතා ම මෑත දී කරන ලද ගණන් බැලීම අනුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ජනගහනය 12,000,000ක් පමණ වේ යැයි සලකතත් වඩා පරීක්ෂ්‍යකාරී ගණන් බැලීම් අනුව එරට ජනගහනය අසූ ලක්ෂයකට වැඩි නැතැයි සිතනු ලැබේ. සංවිධානාත්මක සංගණනයක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කිසි කලෙක පවත්වා නැත. ඇෆ්ඝනිස්ථානය මුස්ලිම් රාජ්‍යයකි. මෙහි මුස්ලිම් ජනයාගෙන් ඉතා වැඩි කොටස සුන්නි නිකායට අයත්ය. පුෂ්ටු (පෂ්ටෝ) හා පාර්සි ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ රාජ්‍ය භාෂායි. <br /> <br /> == ආණ්ඩුව ==<br /> ව්‍යවස්ථානුකූල රාජාණ්ඩුවක් මගින් ඇෆ්ඝනිස්ථානය පාලනය වේ. එහි පරම ශ්‍රෙෂ්ඨ නීතිදායක බලය රජු, සෙනට් සභාව හා ජාතික මණ්ඩලය යන අංගයන්ගෙන් සැදි පාර්ලිමේන්තුව සතුය. සෙනට් සභාව රජු විසින් යාවජීව වශයෙන් පත් කරනු ලබන සභිකවරුන් 50 දෙනකුගෙන් ද ජාතික මණ්ඩලය මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වන මන්ත්‍රීවරුන් 171 දෙනකුගෙන් ද සමන්විතය. මේ හැර මහත් ජාතික වැදගත්කමක් ඇති ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ ප්‍රශ්න සලකා බැලීම උදෙසා කලාතුරකින් පමණක් රැස්වන මහා මණ්ඩලයක් (ලෝයි ජිර්ගේ) ද ඇත. එම මණ්ඩලය අන්තිමට රැස්වූයේ 1955 දීය. <br /> <br /> පාලන කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ප්‍රධාන පළාත් 7කට ද කුඩා පළාත් 11කට ද බෙදා තිබේ. ප්‍රධාන පළාත් හත නම් කාබුල්, මසාර්, කන්දහාර්, හිරාත්, කතාඝාන්, නින්ග්‍රාහර් හා පක්ත්‍යා යන මේයි.<br /> <br /> අවකන් දේශයේ වර්තමාන රජ මහමත් සහීර් ෂාය. <br /> <br /> == ඉතිහාසය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන දේශනාමය භාවිතයට පැමිණ වැඩි කලක් නොමැත. දැනට ඇෆ්ඝනිස්ථානය නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයෙන් විශාල කොටසක් පුරාණයේ දී බුරාසාන් නමින් හඳුන්වන ලදි. 1747 දී අහමද් ෂා දුරානි (අබ්දාලි) යටතේ ස්වාධීන ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය පහළ වන තෙක් ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන නමින් රටක් නොවීය. ඇෆ්ඝන් යන නමින් දන්නා ලද ජාතියක් මේ ප්‍රදේශයේ බහුල වශයෙන් පදිංචිව සිටීමත් එහි බලය ලබාගත් රජ පෙළපත ඇෆ්ඝන් රාජවංශයක් වීමත් නිසාය, අහමද් ෂාගේ කාලයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන නම ඇති වූයේ.<br /> <br /> ඊසාන දිගින් මොංගෝලියානු සානුවෙනුත් බටහිරින් පර්සියාවෙනුත් දකුණු දිගින් ඉන්දියාවෙනුත් වට වී ඇති ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආදි අතීතයේ සිට ම සංචාරක ගෝත්‍රිකයන්ගේ ආක්‍රමණවලට ගොදුරු වූ ප්‍රදේශයක් විය. ආර්‍ය්‍ය, සිතියන්, ටාටර්, මෝගල් සහ අරාබි යන ජාතීන් කලින් කල මේ ප්‍රදේශයට පැමිණ ඇති බවට සාධක ඇත. නොයෙක් සංස්කෘතීන්ට අයත් ජාතීන් මුණ ගැසුණ ස්ථානයක් වශයෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ඉතිහාසය අතින් වැදගත් වේ.<br /> <br /> ඇෆ්ඝන් ජාතිකයන් පැවතෙන්නේ හේබ්‍රෙව් ජාතිකයන්ගෙන් යයි විශ්වාසයක් ඔවුන් අතර පවතී. මෙය පිළිගැනීමට ඇති සාධක ප්‍රමාණවත් නොවේ. එහෙත් ඇෆ්ඝන් ජාතිකයන් හා සෙමිටික් වර්ගයා අතර සම්බන්ධකමක් පැවති බව පිළිගත හැක. දැනට ඇෆ්ඝන්වරු කන්දහාර්, ඝාස්නි සහ කාබුල් යන ප්‍රදේශවල ද ඝිල්සායිවරුන් හා පඨාන් ගෝත්‍රිකයෝ සුලෙයිමාන් පර්වත ප්‍රාන්තයෙහි ද වාසය කරති.<br /> <br /> ආර්‍ය්‍යයන් ඉන්දියාවට පැමිණෙන්නට ප්‍රථම ඔවුන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කලක් වාසය කළ බව ඍග්වේදයේ සඳහන් සමහර ස්ථාන නාමවලින් පැහැදිලි වේ. එයට පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය ඉතිහාසයේ සඳහන් වන්නේ ඩේරියස් නම් ඇකිමේනියානු අධිරාජයාගේ රාජ්‍යයේ කොටසක් වශයෙනි. ඔහුගේ අධිරාජ්‍යයට කාබුල්, කන්දහාර් සහ හිරාත් යන ප්‍රදේශ අයත්ව තිබිණ. හෙරොඩෝටස්ගේ වාර්තාවෙන් සහ ඇකිමේනියානු ශිලාලිපිවලින් පැහැදිලි වන ආකාරයට ඇෆ්ඝනිස්ථානය නමින් දැන් දන්නා ප්‍රදේශය ක්ෂත්‍රප හයකට බෙදී තිබිණ ([[ඇකිමේනියානු අධිරාජ්‍යය]] බ.) ඇකිමේනියානු අධිරාජ්‍යය බිඳ වැටීමෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ පාලනය යටතට පත් විය. ඇලෙක්සැන්ඩර් තමාගේ නමින් මේ ප්‍රදේශයේ නගරයක් ඉදි කළ බව ද සඳහන් වේ. ඇලෙක්සැන්ඩර්ට මේ ප්‍රදේශයේ දී බොහෝදුරට මුණ ගැසුණේ ඉන්දියානු සංස්කෘතික ආභාසය ලද මිනිසුන් යයි දැක්වේ. ඔහුගේ අකාල මරණයෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රදේශ අයත් වූයේ සෙලූකස් නිකේටර්ටය. ක්‍රි.පූ. 305 දී නිකේටර් සහ චන්ද්‍රගුප්ත මෞර්යයන් අතර වූ ගිවිසුමෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ක්ෂත්‍රප ප්‍රදේශ මෞර්යය අධිරාජ්‍යයේ කොටස් බවට පත්විය. අශෝක අධිරාජයාගේ සමයේ දී මේ ප්‍රදේශයට බුද්ධාගම් ප්‍රවිෂ්ට වන්නට ඇති බවට සාධක ඇත. අශෝකයන්ගෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථාන ප්‍රදේශ මෞර්යය අධිරාජ්‍යයෙන් ගිලිහී ගියේය. මෙයින් පසුව ඉන්දු-ග්‍රීකයන් බලයට පත් වන තෙක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දේශපාලන වශයෙන් අවුල් සහගත තත්වයක් පවතින්නට ඇති බව පිළිගත හැකිය. ක්‍රි.පූ. 208 දී පමණ මේ ප්‍රදේශය තුන්වැනි ඇන්ටියෝකස් විසින් ආක්‍රමණය කරන ලදි. එයට පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය බැක්ට්‍රියාවේ පාලක යුතිඩීමස් යටතට පත් විය ([[ඉන්දු-ග්‍රීකයෝ]] බ.). ඉන්දු-ග්‍රීකයන්ගෙන් පසුව මධ්‍ය ආසියානු සංචාරක ජාතීහු මේ ප්‍රදේශයට පැමිණියහ. ශක හා පාර්තියානු ගෝත්‍රිකයන්ගෙන් පසුව බලයට පත් කුෂාණ රාජවංශය මේ ප්‍රදේශයට දේශපාලන වශයෙන් ස්ථාවරත්වයක් ලබාදීමෙහි සමත් විය. කුෂාණ සමයේ දී, විශේෂයෙන් කනිෂ්ක අධිරාජයාගේ රාජ්‍ය සමයේ දී, ඇෆ්ඝනිස්ථානය ශ්‍රෙෂ්ඨ බෞද්ධ මධ්‍යස්ථානයක් විය. මධ්‍යම ආසියාවට හා ඈත පෙරදිගට බුදුදහම පැතිරවීමේ දී බාමියන් වැනි බෞද්ධ මධ්‍යස්ථාන වැදගත් තැනක් ගත්තේය ([[ඉන්දියාව]] - ඉතිහාසය බ.). ක්‍රි.ව. පස්වන සියවසෙහි මැදභාගයේ පමණ ඇෆ්ඝනිස්ථානය හූණ ආක්‍රමණිකයන් යටතට පත් විය. ඔවුහු නැගෙනහිර සහ උතුරු ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශවල බලය අල්ලාගෙන සිටියහ. සත්වන සියවසෙහි ඉන්දියාවට පැමිණි හියුං සාං නම් චීන සංචාරකයා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පැවති බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන පිළිබඳව තම වාර්තාවේ සඳහන් කොට ඇත.<br /> <br /> '''ඉස්ලාම් බලයට යටත් වීම'''<br /> <br /> මහමත්තුමාගෙන් පසු පළමුවන පරම්පරාවේ දී ම බුරාසාන් (ඇෆ්ඝන්) ප්‍රදේශය ඉස්ලාම් කඩුවට යටත් විණි. එම ප්‍රදේශවාසී බෞද්ධ හා හින්දු ආර්යය ජනයා ද බෞද්ධ හා ඉන්දු ආර්‍ය්‍ය ජනයා ද බෞද්ධ ටාටර්වරු ද අකැමැත්තෙන් වුව ද ඉස්ලාම් භක්තිය භක්තිය පිළිගත්හ. පසු කල බැග්ඩෑඩ්හි කාලිප් බලය බිඳවැටුණු පසු, ඛුරාසාන්හි අරාබි ආදිපත්‍යය ද වැටී ගියේය. කාබුල් හා කන්දහාර් වෙන ම රාජ්‍යයක් බවට පත් විය. හිරාත් අරාබි සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානයක් වශයෙන් පැවැත්තේය. <br /> <br /> 10 වන සියවසෙහි දී බුරාසාන් ප්‍රදේශය පළමුවෙන් පර්සියානු ජාතිකයන් යටතට පත් විය. පසුව එහි තුර්කි රාජවංශයක් බලයට පත් විය. සබුක්තිජින් නම් තුර්කි රජ ඝාස්නි නගරය මධ්‍යස්ථානය කොටගෙන කාබුල්හි සිට ඉන්දු නදිය දක්වා මුළු ප්‍රදේශය ම තමන් යටතට ගත්තේය. ඉන්දු නදිය පළමුවරට හින්දු ලබ්ධික ඉන්දියාව ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් වෙන් කරන මායිම බවට පත් විය.<br /> <br /> ක්‍රි.ව. 997 දී සබුක්තිජින්ගේ මරණින් පසු ඔහුගේ අවජාත පුත්‍ර මහමුද් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඝාස්නි ප්‍රදේශයේ බලයට පැමිණියේය. ඝාස්නිහි මහමුද් දොළොස් වතාවක් ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ බව පැවසේ. හෙතෙම බලුකිස්ථානය, පඤ්ජාබය, මූල්තාන් යන ප්‍රදේශවල ද බටහිර පර්සියාවේ ද තම අණසක පැතිරවීය. දිල්ලිය දක්වා ඉන්දියානු රජුන් යටත් කොට ඔවුන්ගෙන් කප්පම් ලැබුවේය. මේ තුර්කි පෙළපතේ (ඇෆ්ඝන්) රජවරු ඝාස්නි නුවර රාජධානිය වශයෙන් තබා ගෙන ක්‍රි.ව. 1140 දක්වා ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශයේ රජ කළහ. 1152 දී ඝෝර් රාජ්‍යයේ අලවුද්දීන් හුසේන් ඝාස්නි රාජධානිය විනාශ කොට දැමීය. ඔහුගේ බෑනා වූ ඝෝර්හි මහමුද් එපෙදෙසෙහි බලය අල්ලාගත්තේය. හෙතෙම පඤ්ජාබය යටත් කොට ඉන්දියාවට ඇතුළු වී එහි ද සිය අණසක පිහිටුවීය.<br /> <br /> මහමුද් (ඝෝරි) විසින් සිය ඉන්දියානු යටත් ප්‍රදේශ පාලනය පිණිස කුටුබ් උද්දීන් අයිබෙක් නම් සෙන්පතියා ඉන්දියාවේ නතර කරන ලදි. හෙතෙම 1193 දී දිල්ලිය අල්ලාගති. මෙසේ පළමු වරට දිල්ලිය ඉන්දියාවේ මුස්ලිම් බලය පිළිබඳ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය බවට පත් විය. 1205 දී ඝෝර්හි මහමුද් මරනු ලැබීමෙන් පසු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ හා දිල්ලියේ ඝෝරි පෙළපත අභාවයට ගියේය.<br /> <br /> '''ඉන්දියාවේ ඉස්ලාම් සමය'''<br /> <br /> [[කුටුබ් උද්දීන් අයිබෙක්]] (බ.) දිල්ලියේ වහල් රජ පෙළපත බලයෙහි පිහිටුවීය. ඔහුගේ කාලයේ දී ඇෆ්ඝන් ආණ්ඩුකාරවරු ඉන්දියාවේ නොයෙක් තැන්වලට පාලනය පිණිස යවනු ලැබූහ. බෙංගාලයේ ද ඇෆ්ඝන් පාලනයක් ඇති විය. කල්නොයාවා ම ගුජරාථ, මාල්වා, මුල්තාන්, ඛාන්දේශ්, සින්ධ් යන ප්‍රදේශවල ඇෆ්ඝන් බලය නිසා ඉස්ලාම් භක්තිය මුල් බැසගති. මෙසේ බලන කල ඉන්දියාවේ ඉස්ලාම් භක්තිය පැතිරීයාම එරට ඇෆ්ඝන් බලයේ ව්‍යාප්තිය හා කෙතෙක් දුරට සම්බන්ධ වී ඇද්දැයි පැහැදිලි ලෙස පෙනේ. <br /> <br /> 1217 දී මොංගෝලීය මහා ආක්‍රමණික [[ජෙංගිස් ඛාන්]] (බ.) මුළු ලොව ම තමන් යටතට ගැනීමේ ආශාවෙන් මඩනා ලදුව රටවල් ආක්‍රමණයෙහි යෙදුණේ ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශයට ද පැමිණියේය. ඔහු ඝාස්නි හරහා ඉන්දු නදී ප්‍රදේශය ද ආක්‍රමණය කොට වස්තුව පැහැර ගැනීමෙහි යෙදුණේය. [[ටිමූර්]] ([[ටැමර්ලේන්]]) (බ.) 14 වන ශත වර්ෂයේ දී එරට ආක්‍රමණය කරන තෙක් ඉහත කී ප්‍රදේශයෙහි වැඩි කොටසක මොංගෝලීය පාලනය පැවතිණ. ටිමූර් බටහිර ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ හරහා ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කිරීමෙහි යෙදුණේ දිල්ලියේ තුග්ලක් පරපුරෙහි පාලනය ඉතා දුර්වලව පැවති සමයකය. ටිමූර්ගේ ආක්‍රමණයෙන් පසු දිල්ලියේ ඇෆ්ඝන් රජ පරපුර අභාවයට ගිය අතර ඇෆ්ඝන් ආණ්ඩුකාරවරුන් යටතේ පැවති ඉන්දියානු ප්‍රදේශ වූ බෙංගාලය, අවුද්, මාල්වා, ගුජරාථ, ඛාන්දේශ්, මූල්තාන් ආදිය ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත් විය. ටිමූර් වෙනුවෙන් සෙයියද්වරුන් සිව් දෙනෙක් 1478 දක්වා ලාහෝර්හි බලය ඉසුලූහ. පසුව වෙනත් ඇෆ්ඝන් වංශයක් වූ ලෝදි පෙළපතට දිල්ලියේ පාලනය අයත් විය.<br /> <br /> '''බාබර් රජ'''<br /> <br /> 1526 දී [[බාබර්]] (බ.) රජු දිල්ලිය ආක්‍රමණය කරන විට ද එහි විසූයේ ලෝදි පෙළපතට අයත් රජවරුන්ය. බාබර් රජ ටිමූර්ගේ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ටාටර් ගෝත්‍රයට අයත් තැනැත්තෙකි. ඔහු කාබුල් සිය අගනුවර කොට ගෙන කන්දහාර් ප්‍රදේශය ද නතු කරගෙන විසුයේය. 1526 දී ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ ඔහු පානිපත්හි ඇති වූ ඓතිහාසික යුද්ධයෙන් දිල්ලියේ ඉබ්‍රාහිම් ලෝදි නම් වූ ඇෆ්ඝන් සුල්තාන් පරදවා ඉන්දියානු ඉතිහාසයේ නව පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ කෙළේය. බාබර් මෝගල් ජාතිකයකු නොවූ නමුත් ඔහු විසින් ඉන්දියාවේ පිහිටුවන ලද අධිරාජ්‍යය මෝගල් අධිරාජ්‍යය නමින් ප්‍රකට විය. ඉන්දියාව වාසභූමි කොටගත් බාබර් කාබුල් හා කන්දහාර් ආදි ස්වකීය ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ ඉන්දියාවේ ම කොටස් හැටියට සැලකීය. 1530 දී ඔහු මිය යන විට ඔහුගේ අධිරාජ්‍යය ඔක්සස්හි සිට ඉන්දියාවේ අවුද් දක්වා පැතිර පැවැත්තේය. බාබර්ගේ පුත්‍ර හුමායූන් රජ වී දෙවර්ෂයක් ඇතුළත ශේර් ෂා නම් ඇෆ්ඝන් නායකයා විසින් ඔහු ඉන්දියාවෙන් පලවා හරිනු ලැබීය. හුමායූන් කාබුල්හි හා කන්දහාර්හි බලය අල්ලාගත්තේය. 15 වර්ෂයකට පසු හෙතෙම දිල්ලිය ආක්‍රමණය කොට එහි ඉන්දු-ඇෆ්ඝන් සේනා පරදවා දිල්ලි සිංහාසනය හිමි කර ගත්තේය. ඉන්දියාවේ තැන තැන වූ ඇෆ්ඝන් අධිපතීන්ගේ බලය මුළුමනින් සිඳලූයේ හුමායූන්ගේ පුත්‍ර [[මහා අක්බාර්]] (බ.) විසිනි. අක්බාර්ගේ කාලයේ දී දිල්ලියේ මෝගල් අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් සේ ඇෆ්ඝනිස්ථානය පාලනය විය. අක්බාර් රජ සිය සෙනෙවියන් යටතේ රාජ්පුත් සේනා යවා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වරින් වර ඇති වූ කැරලි මැඩ පැවැත්වීය. මහා අක්බාර්ගෙන් පසු ජහාන්ගීර්ගේ කාලයේ සිට ම ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ මෝගල් අධිරාජ්‍යයෙන් ගිලිහෙන ලකුණු පහළ වන්නට විය. 1621 දී කන්දහාරය අල්ලාගත් පර්සියානුවරු ජහාන්ගීර් අධිරාජයාට එපෙදෙස ආපසු අල්ලා ගන්ට ඉඩ නොදී කලක් ම එය තමන් යටතේ තබාගත්හ. 1644 දී ෂා ජහාන් අධිරාජයා කලින් බාබර් රජුට අයත්ව තිබුණු ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ අල්ලාගැනීමේ පරමාර්ථයෙන් කාබුල් දක්වා ගිය නමුත් පසුව හින්දුකුෂ් කඳු වැටියෙන් මොබ්බට සේනා සමග පසු බැස්සේය. 1668 දී අවුරාංග්සිබ්ගේ කාලයේ දී පර්සියානුවරු නැවතත් කන්දහාර් ප්‍රදේශය අල්ලා ගත්හ. එවක් පටන් කන්දහාර් පර්සියානුන් හෝ ඇෆ්ඝන්වරුන් යටතේ ම පැවතිණ. කන්දහාර් හා හිරාත් හැර සෙසු ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ අවුරංග්සිබ්ගේ මරණය (1707) දක්වා දිල්ලි අධිරාජ්‍යයේ කොටස් ලෙස පැවතිණ. ඉන් පසු මෝගල් අධිරාජ්‍යය ක්‍රමයෙන් පිරිහෙන්නට විය. ඒ සමඟ ම කන්දහාර් හා හිරාත් පර්සියානු පාලනය යටතට පැමිණියේය.<br /> <br /> '''පර්සියානු-ඇෆ්ඝන් ගැටුම'''<br /> <br /> අවුරාංග්සිබ්ගේ මරණයට වර්ෂයකට කලින් (1706) මීර් වයිස් නම් වූ ඇෆ්ඝන් නායකයෙක් කන්දහාරය පර්සියානු පාලනයෙන් මුදාගත්තේය. අසදුල්ලා ඛාන් සදුසායි නමැත්තා හිරාත්හි පර්සියානුන් පලවා එපෙදෙස නිදහස් පාලන ප්‍රදේශයක් බවට හැරවීය. ඉක්බිති ඇෆ්ඝන් කන්දහාර් ප්‍රදේශයේ මීර් වයිස්ගේ පුත්‍ර මහමුද් බලයට පැමිණි පසු 1720 දී හෙතෙම පර්සියාව ආක්‍රමණය කොට කිරීමන් නම් ප්‍රදේශය අල්ලා ගත්තේය. 1721 දී හිරාත්හි අබ්දාලි (ඇෆ්ඝන්) වරු මෙෂද් නම් පර්සියානු ප්‍රදේශය ආක්‍රමණය කළහ. ඉක්බිති 1722 දී කන්දහාර්හි ඇෆ්ඝන් පාලක මහමුද් තෙමේ පර්සියාව ආක්‍රමණය කොට එහි ඉතා විශාල ප්‍රදේශයක් යටත් කරගත්තේය. සුන්නි නිකායේ ඉස්ලාමිකයකු වූ ඔහු පර්සියානු රජු හැර රජපවුලේ සෙසු සියලු දෙනා ම වාගේ විනාශ කොට පර්සියාවේ ෂියා ඉස්ලාම් නිකාය මුළුමනින් වැනසීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් ක්‍රියා කෙළේය. මහමුද්ගෙන් පසු ඔහු පුත් අෆ්රාස් ඛාන්ගේ කාලයේ දී කාලිප්ගේ විශාල තුර්කි හමුදාවක් ඇෆ්ඝන්වරුන් යටතේ වූ පර්සියාව ආක්‍රමණය කළ නමුත් අෆ්රාස් අතින් පැරදිණ. එසේ වුව ද අෆ්රාස් කාලිප්ගේ ආධිපත්‍යය පිළිගෙන පර්සියාවේ නායකත්වය ඉසිලීය.<br /> <br /> '''නදීර් ෂා'''<br /> <br /> පර්සියාවේ ශ්‍රෙෂ්ඨ රජකු වූ නදීර් ෂා 1737 වර්ෂයේ දී ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ ආක්‍රමණය කොට කන්දහාර්හි පර්සියානු පාලකයන් පත්කොට කාබුල් හරහා මෝගල් ඉන්දියාව ද ආක්‍රමණය කොට බොහෝ වස්තුව පැහැරගෙන ගියේය. අතිශයින් ක්‍රෑර පාලකයකු වූ නදීර් 1747 දී ඔහුගේ ආරක්ෂක භටහමුදාවේ නිලධාරියකු අතින් ජීවිතක්ෂයට පත් විය.<br /> <br /> '''දුරානි පෙළපත හා ඇෆ්ඝනිස්ථාන රාජ්‍යය''' <br /> <br /> නදීර් ෂාගේ යුද සෙනවියකු හැටියට සේවය කළ අබ්දාලි ගෝත්‍රයේ සදුසායි පක්ෂයට අයත් අහමද් ඛාන් නමැති ශූර සෙන්පතියෙක් අබ්දාලි වංශිකයන්ගේ ආධාරය ලැබ 1747 දී කාබුල්, කන්දහාර්, හිරාත්, සින්ධ්, කාශ්මීර, මූල්තාන් ආදි ප්‍රදේශ යටත් කොටගෙන අහමද් ෂා නමින් රජ විය. ඔහු තම රාජ්‍යයට දුරානි අධිරාජ්‍යය යයි නම් කෙළේය. ඇෆ්ඝනිස්ථානය යනුවෙන් නියම වශයෙන් රාජ්‍යයක් ඇති වූයේ මේ දුරානි රජ පෙළපතේ සම්භවයෙන් පසුය. අහමද් ෂා දුරානි 1748 සිට 1756 දක්වා සිව්වරක් සිය අශ්ව සේනාව මෙහෙයවා ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කෙළේය. ඔහුගෙන් වරින් වර හටගත් මේ උවදුරු කරණ කොටගෙන පිරිහෙමින් පැවති දිල්ලියේ මෝගල් රජය මරාඨ ගණරජයේ ආධාරය සෙවීය. මරාඨවරු ද සික්වරු ද ඇෆ්ඝන්වරුන්ට විරුද්ධව නැඟී, ඔවුන් ඉන්දු නදියෙන් එගොඩට පලවා හැරියහ. එහෙත් 1761 දී තුන් වැනි පානිපත් යුද්ධයේ දී ඉන්දියාවේ ඇෆ්ඝන් සගයන් වූ රෝහිල්ලවරුන්ගේ ද ආධාර ඇතිව මරාඨ බලය මුළුමනින් ම වාගේ සිඳ දමන ලදි. අහමද් ෂා, අලි ජෞහාර් නමැත්තා මෝගල් අධිරාජයා හැටියට ප්‍රකාශ කොට පඤ්ජාබය හා මෝගල් අධිරාජ්‍යයෙන් විශාල කොටසක් ගිවිසුම් මඟින් තමන් අයත් කරගත්තේය. මෙසේ දිල්ලියේ මෝගල් අධිරාජ්‍යය ඉතා බෙලහීන තත්වයකට ඇද වැටිණි. මේ අතර සික්වරු සිය බලය තහවුරු කොටගෙන ලාහෝර්හි ඇෆ්ඝන් පාලකයා පලවා හැරියහ. සවන වරට ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ අහමද් ෂා සික්වරුන් පරදවා බිහිසුණු ඝාතනයක යෙදුණේය. 1769 වන විට අහමද් ෂා යටතේ තිබුණු පඤ්ජාබයේ ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ සියල්ලක් ම සික් ජාතිකයන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලදි. <br /> <br /> අහමද් ෂාගේ බලව්‍යාප්තියේ උච්චතම අවස්ථාවේ දී ඇෆ්ඝන් බලය බටහිරින් කැස්පියන් මුහුද අසලට ද නැගෙනහිරින් පඤ්ජාබය, කාශ්මීරය හා දිල්ලිය දක්වා ද පැතිර පැවැත්තේය. ඔක්සස් නදිය උතුරු මායිම විය. බලුකිස්ථානය ද ඔහුගේ ආධිපත්‍යය පිළිගත්තේය.<br /> <br /> 1773 දී අහමද් ෂා දුරානි මිය ගිය පසු රජ වූ ඔහුගේ පුත්‍ර ටිමූර් ෂාගේ ද මුනුබුරු ෂා සමාන් රජුගේ ද කාලවල දී ඇෆ්ඝන් අධිරාජ්‍යය කැඩී බිඳී ගියේය. නැපෝලියන් පර්සියාවේ කළ කුමන්ත්‍රණ ගැන ඇති වූ බිය සැක නිසා ඉංග්‍රීසි පෙරදිග ඉන්දියා වෙළඳ සමාගමේ ඉන්දියා ආණ්ඩුකාරයා වූ මින්ටෝ සාමි විසින් ෂා ෂුජා අල් මුල්ක් (1803-09) වෙත මවුන්ට්ස්ටුවට් එල්ෆින්ස්ටන් 1809 දී දූත මෙහෙවරක යවන ලදි. එවක ඇෆ්ඝන් දේශයේ පැවති අරගළයන්ගේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් 1810 දී ෂා ෂුජා බලයෙන් නෙරපා ඔහුගේ සහෝදර මහමුද් නැවතත් සිහසුන අයත් කර ගැනීම නිසා මේ දූත මෙහෙය ප්‍රතිඵල විරහිත එකක් විය. මහමුද් 1818 දක්වා රජපදවිය ඉසුලූ නමුත් එවක නියම බලය දැරූයේ බරාක්සායි ගෝත්‍රයට අයත් ඵට් ඛාන් නම් වූ විසියර් තැනය. ඵට් ඛාන් හිරාත් ප්‍රදේශය පර්සියානුන්ගෙන් මුදා ගත්තේය. ඔහු සදුසායි (දුරානි) පවුලට කරන ලද පීඩන හා අවමන් නිසා කිපුණු මහමුද් ඔහුගේ ඇස් අන්ධ කරවා පසුව දරුණු වධ දී ඔහු මරවා දැම්මේය. මෙයින් කෝපයට පත් බරාක්සායි පවුලේ මහමත් අසීම් හා දොස්ත් මහමත් ද මහමුද් පන්නා හැර කාබුල්හි බලය හිමි කොටගත්හ. මහමත් අසීම් එහි රජබවට පත් විය. මින් පසු ක්‍රමයෙන් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය භේදභින්න වී ගියේය.<br /> <br /> ඉංග්‍රීසීහු ද රංජිත්සිංගේ නායකත්වයෙන් සික්වරු ද මේ වියවුල් තත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීමට මාන බැලූහ. 1815 සිට ෂා ෂුජාට ඉංග්‍රීසීහු රැකවරණ දුන්හ. 1823 දී රංජිත්සිං පේශාවර් ප්‍රදේශය යටත් කොටගෙන තමන්ට පක්ෂ ඇෆ්ඝන් ජාතිකයකු සිහසුනට නැංවීය. කාශ්මීරය, දෙරාජාත්, මූල්තාන්, කන්දහාර් යන ප්‍රදේශ ද මේ වන විට ඔහු යටතේ විය. හිරාත්හි පාලනය ගෙනගියේ කාබුල්හි හිටපු රජකු වූ මහමුද්ය. 1823 දී මහමත් අසීම් මිය ගියෙන් කාබුල්හි ඇෆ්ඝන් සිහසුන සම්බන්ධයෙන් බරාක්සායි සොහොයුරන් අතර කෝලාහල ඇති විය. 1826 දී දොස්ත් මහමත් කාබුල් සිහසුන හිමි කොටගෙන ජලාලාබාද්, ඝාස්නි ආදි ප්‍රදේශවල පාලනය ද සියතට ගත්තේය. තමා ඇෆ්ඝන් අධිරාජ්‍යයේ අමීර් හැටියට ප්‍රකාශ කළ හෙතෙම 1834 දී කාබුල් කිරුළ නැවත අත් කරගැනීමට ෂා ෂුජා දරූ ප්‍රයත්නයක් නිෂ්ප්‍රභ කෙළේය.<br /> ‍<br /> මේ අතර රුසියානු කුමන්ත්‍රණ නිසා ද දොස්ත් මහමත් (අමීර්) හා රංජිත්සිං අතර පැවති විරුද්ධකමින් ප්‍රයෝජන ගැනීමේ අදහසින් ද ඉංග්‍රීසීහු දොස්ත් මහමත් වෙත 1837 දී ඇලෙක්සැන්ඩර් බ'න්ස් යටතේ දූත පිරිසක් යැවීය. දොස්ත් සිටියේ ඉක්මනින් ආධාර ලබාගත යුතු තත්වයකය. ඉංග්‍රීසි තානාපතියා සික්වරුන්ට විරුද්ධව ආධාර දීමට පොරොන්දු වීමට පුළුවන් තත්වයක නොසිටියේය. මෙවිට ම රුසියන්වරුන් දොස්ත්ට නොයෙක් විධියෙන් ආධාර දීමට කැමති බව දැන්වූයෙන් දොස්ත් රුසියානු පැත්තට නැඹුරු විය.<br /> <br /> 1838 දී ෂා ෂුජා, රංජිත්සිං හා ඉන්දියාවේ ඉංග්‍රීසි අග්‍රාණ්ඩුකාර ඕක්ලන්ඩ් සාමි ද අතර තුන්හවුල් ගිවිසුමක් අත්සන් කැරිණි. ෂුජාට නැවත ඇෆ්ඝන් කිරුළ අයත් කරදීම, ඇෆ්ඝන්-සික් හා ඇෆ්ඝන්-සින්ධ් ප්‍රදේශ පිළිබඳ බේරුමක් ඇතිකිරීම ආදිය මින් බලාපොරොත්තු වන ලදි. <br /> <br /> '''ප්‍රථම ඇෆ්ඝන්-ඉංග්‍රීසි යුද්ධය'''<br /> <br /> තමන්ට අහිමි වූ ඇෆ්ඝන් කිරුළ ලබාගැනීම පිණිස ලුයිනා ප්‍රදේශයෙන් හමුදාවක් රැස් කොටගත් ෂා ෂුජා ඉංග්‍රීසීන්ගෙන් ද ආධාර ලැබ 1839 දී කාබුල් බලා පිටත් විය. මේ කාලයේ ඉන්දියාවේ අග්‍රාණ්ඩුකාරයාව සිටි ඕක්ලන්ඩ් සාමි ෂුජාට ආධාර පිණිස සර් ජෝන් කීන් හා කොට්න් සෙනෙවියා යටතේ බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයට පිටත් කර යැවීය. ප්‍රථම ඇෆ්ඝන් යුද්ධය නමින් ප්‍රකට මේ යුද්ධයේ දී කන්දහාර්, ඝාස්නි ආදි ප්‍රදේශ යටත් වූ පසු සිය සේනාවන් විසින් අත්හැර දමනු ලැබූ දොස්ත් මහමත්, අක්බාර් ඛාන් නම් සිය පුත්‍රයාගේ රැකවරණ ඇතිව බාමියන් හරහා කාබුල් නගරයෙන් පැන ගියේය. සටනක් නැතිව ම කාබුල් නගරය යටත් විය. අවුරුදු 30කට ඉහත දී නැති වී ගිය කාබුල් සිංහාසනය නැවත වරක් ෂා ෂුජාට අයත් විය. බ්‍රිතාන්‍ය ආධාරයෙන් ඔහු ලත් සිංහාසනයේ ආරක්ෂාව පිණිස බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා කාබුල්හි නවත්වනු ලැබූහ. එහෙත් වැඩිකල් යන්නට පෙර ම මේ හමුදා නිසා වියවුල් තත්වයක් ඇති විය. ෂා ෂුජා ඉංග්‍රීසීන්ගේ අනුග්‍රහය හැමවිට ම පැතීම නිසා රටවාසීන්ට ඔහු එපා වන්නට විය. මේ අතර කාබුල්හි අමීර්ව සිට පැන ගිය දොස්ත් මහමත් ඉංග්‍රීසීන්ට භාර වූයෙන් ඔහු ඉන්දියාවට යවනු ලැබීය. 1841 දී දොස්ත්ගේ පුත්‍ර අක්බාර් ඛාන්ගේ ප්‍රමුඛත්වයෙන් කාබුල්හි කැරැල්ලක් ඇති විය. එනුවර ඉංග්‍රීසි නියෝජිතයන් හැටියට නැවතී සිටි සර් විලියම් මැක්නෝටන් හා සර් ඇලෙක්සැන්ඩර් බ'න්ස් ඇතුළු ඉංග්‍රීසි නිලධාරීන් රැසක් මරා දමනු ලැබූහ. ඉතිරි වූ ඉංග්‍රීසිහු ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් පිට වීමට කැමැත්ත දැක්වූහ. 1842 දී අනුගාමිකයන් 12,000ක් ද සහිත බ්‍රිතාන්‍ය හා ඉන්දියානු පිරිසක් කාබුල් නුවරින් පිට වූහ. කාලගුණයේ අයහපත්කම නිසා ද සැඟවී සිටි ඇෆ්ඝන්වරුන්ගෙන් ලත් පහරින් ද මේ සේනාවෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් විනාශ විය. ෂා ෂුජා ද වැඩි කල් නොගොස් ම මරා දමන ලදි. ඝාස්නිහි බ්‍රිතාන්‍ය කඳවුර ඇෆ්ඝන් කැරලිකරුවන්ට යටත් වූ අතර කන්දහාර්, ජලාලාබාද් යන කඳවුරු ඉංග්‍රීසීහු රැක ගත්හ. ඉක්බිති ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ බ්‍රිතාන්‍ය හිරකරුවන් බේරා ගැනීම හා ඇෆ්ඝන්වරුන්ගෙන් පළිගැනීම ද පිණිස ඉන්දියාවේ නව අග්‍රාණ්ඩුකාර ඇලන්බරෝ සාමි යැවූ ඉංග්‍රීසි සේනා කයිබර් දුර්ගය ඔස්සේ ගොස් ජලාලාබාද් අල්ලාගත්හ. මාස ගණනකින් කාබුල් නගරය ද ඝාස්නි ප්‍රදේශය ද යටත් කොටගත් ඔව්හු කාබුල් නගරය විනාශ කොට 1842 දෙසැම්බර් මාසයේ දී එරටින් පිට වූහ.<br /> <br /> '''දොස්ත් මහමත් (දෙවැනි වර)'''<br /> <br /> ඉංග්‍රීසි ආක්‍රමණය නිසා අරාජික වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සිංහාසනයට සදුසායි වංශයේ ෂා පූර් නම් කුමාරයා තෝරා ගන්නා ලදි. එහෙත් මේ අතර ඉන්දියාවේ ඉංග්‍රීසින් භාරයේ විසූ දොස්ත් මහමත් ආපසු පැමිණියෙන් සිහසුන නැවතත් ඔහුට පැවරිණ. 1843 දී කාබුල්, ඝාස්නි, ජලාලාබාද් යන ප්‍රදේශවල අමීර් පදවිය ලත් ඔහු 1854 වන විට ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානය, බාල්ක්, කන්දහාර් හා හිරාත් යන ප්‍රදේශ ද තමන් යටතට ගැනීමෙහි සමර්ථ විය.<br /> <br /> මේ අතර 1848 දී දෙවන සික් යුද්ධයේ දී අමීර් දොස්ත් ඉංග්‍රීසීන්ට විරුද්ධව සික්වරුන්ගේ පැත්ත ගත්තේය. ඔහු අක්බාර් ඛාන් නම් වූ තම පුත්‍රයා යටතේ යැවූ සේනාව ඉංග්‍රීසීන් අතින් පැරදිණ. මේ යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යයේ කොටසක් වූ පේශාවර් ප්‍රදේශය බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවට ඈඳනු ලැබීය.<br /> <br /> 1848 දී දොස්ත්ගේ වැඩිමහලු පුත්‍ර රණකාමී අක්බාර් ඛාන් මිය ගියේය. ගුලාම් නයිදර් නම් වෙනත් පුත්‍රයකුට ඔහුගේ තැන දෙන ලදි. 1855 දී මෙතෙම දොස්ත් මහමත් වෙනුවෙන් ඉංග්‍රීසින් හා මිත්‍ර ගිවිසුමකට අත්සන් කෙළේ පර්සියානුන්ට විරුද්ධව ඉංග්‍රීසි ආධාරය ලබා ගැනීම පිණිසය. ඇෆ්ඝන්වරුන් 1854 දී යටත් කරගන්නා ලද හිරාත් ප්‍රදේශයට පහර දුන් පර්සියානුවරු එපෙදෙස අල්ලාගත්හ. එහෙත් ඇෆ්ඝන්වරුන්ගේ මිත්‍ර ඉංග්‍රීසීන්ගේ මැදහත් වීමෙන් හිරාත් ප්‍රදේශය ස්වාධීන පාලකයකුට පවරනු ලැබීය. 1857 දී ඇති වූ ඉන්දියානු හමුදා කැරැල්ලේ දී ගිවිසුමට ගරු කළ දොස්ත් මධ්‍යස්ථව ම සිටියේය. මෙය ඉංග්‍රීසීන්ට විශාල අස්වැසිල්ලක් විය.<br /> <br /> 1863 දී හිරාත් ප්‍රදේශය නැවතත් දොස්ත් අතට පත් විය. මෙයින් දෙසතියකට පසු ඔහු මිය ගියේය. ඔහුගේ පුතුන් 16 දෙනාගෙන් පස් දෙනෙක් ම සිංහාසනය පැතූහ. දොස්ත් විසින් සිහසුනට තෝරනු ලැබ සිටි ‍ශේර් අලි අමීර් හැටියට පත් කරනු ලැබීය. එහෙත් ඔහුගේ වැඩිමහල් සෝයුරන් දෙදෙනා සහ බාල සොහොයුරන් කීප දෙනකු ද විරුද්ධ වීමෙන් කලක් ම වියවුල් තත්ත්වයක් පැවතිණ. ඉංග්‍රීසීහු ශේරි අලි අමීර් හැටියට පිළිගත් නමුත් සිංහාසන උරුමය සම්බන්ධයෙන් යුද්ධයකට නොපැටලී සිටීමට වග බලාගත්හ. 1866 දී අෆ්සාල් ඛාන්ගේ පුත්‍ර අබ්දුර් රාමන් විසින් ශේර් අලි පරදවා ඔහු කන්දහාරයටත් එතැනින් හිරාත් ප්‍රදේශයටත් පන්නා හරින ලදි. කාබුල්හි අමීර් පදවිය අෆ්සාල් ඛාන්ට හිමි විය. 1867 දී ඔහු මියගියෙන් අසීම් ඛාන් නම් වූ සහෝදරයාට කාබුල්හි අමීර් පදවිය ලැබුණේය. එහෙත් කාබුල් ජනතාවට අප්‍රිය වූ හෙතෙම ශේර් අලි විසින් පරදවන ලදි. ශේර් අලි 1868 දී නැවතත් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යයේ අමීර් බවට පත් විය.<br /> <br /> '''දෙවැනි ඇෆ්ඝන් යුද්ධය'''<br /> <br /> ශේර් අලි හා ඉංග්‍රීසීන් අතර හොඳ හිත වැඩි කලක් නොපැවැත්තේය. ඉංග්‍රීසීන්ගේ සතුරු රුසියානුන් හා ක්‍රමයෙන් ඔහුගේ සම්බන්ධය දියුණු විය. 1878 දී ඇෆ්ඝන්වරු සර් නෙවිල් චේම්බර්ලින් යටතේ එවන ලද බ්‍රිතාන්‍ය දූත පිරිසට කයිබර් දුර්ගය පසු කිරීමට ඉඩ නොදී ඔවුන් ආපසු හරවා යැවූහ. මේ සිද්ධිය ගැන පළිගැනීම පිණිස මාස කීපයක් ඇතුළත විශාල බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවක් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආක්‍රමණයෙහි යෙදුණේය. කල්නොයවා ම කයිබර් දුර්ගය අල්ලා ගත් ඉංග්‍රීසීහු 1879 දී කුරාම්, කන්දහාර් යන ප්‍රදේශ අල්ලාගත්හ. මේ වර්ෂයේ දී කාබුල් නුවරින් පලාගිය ශේර් අලි රුසියන් අගනුවර වෙත යද්දී මිය ගියේය. ශේර් අලිගෙන් පසු අමීර් පදවියට පත් කරන ලද යාකුබ් ඛාන් ඉංග්‍රීසින් හා සාමයට එළඹියේය. මේ සාමය අනුව කයිබර්, මික්නි යන දුර්ග පාලනය ද කුරාම් නිම්නය, සිබි ආදි ප්‍රදේශ ද ඉංග්‍රීසීන්ට අයත් විය. කාබුල් නගරයට බ්‍රිතාන්‍ය රෙසිදන්තවරයකු එවීමට ද ඉඩ දෙනු ලැබීය.<br /> <br /> '''අබ්දුර් රාමන් ඛාන්'''<br /> <br /> යාකුබ් ඛාන් දුර්වල පාලකයෙක් විය. ඔහුගේ දුර්වලත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගත් කාබුල්හි බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධී ජනයා බ්‍රිතාන්‍ය රෙසිදන්තවර සර් ලුවී කාවඤ්ඤාරි සෙනෙවියා හා ඔහුගේ ආරක්ෂක භටයන් මරාදැමූහ. මේ නිසා කන්දහාර්හි බ්‍රිතාන්‍ය සෙනෙවි රොබට්ස් එහි සිට පැමිණ කාබුල් නගරය අල්ලාගති. යාකුබ් ඛාන් සිහසුන අත්හැර බ්‍රිතාන්‍යයන් වෙත පැමිණියෙන් ඔහු ඉන්දියාවට එවන ලදි. අෆ්සාල් ඛාන් අමීර්ගේ පුත්‍ර අබ්දුර් රාමන් ඛාන් 1880 දී කාබුල්හි අමීර් හැටියට බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදි.<br /> <br /> මේ අතර කන්දහාර් ප්‍රදේශය ශේර් අලි ඛාන් නම් වූ ස්වාධීන පාලකයකු යටතේ පාලනය විය. 1880 දී යාකුබ් ඛාන්ගේ සොහොයුරු වූ හිරාත්හි ස්වාධීන පාලක අයුබ් ඛාන් බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවකට ද පහර දී කන්දහාරය අල්ලා ගත්තේය. ඉක්බිති එහි පැමිණි රොබට් සෙනෙවියා ඔහු පන්නා කන්දහාරය මුදාගත් නමුත් ශේර් අලි ඛාන්ට සිය බලය රැකගන නොහැකි වූයෙන් ඔහු ඉන්දියාවට ගොස් එහි විසීය. ඉක්බිති අබ්දුර් රාමන් අතින් පැරදුණු යාකුබ් ඛාන් පර්සියාවට පැන ගියේය. මෙසේ කාබුල්හි පමණක් අමීර් පදවිය ලත් අබ්දුර් රාමන් කල්නොයවා ම කන්දහාර්, හිරාත් යන ප්‍රදේශ ද හිමි කර ගත්තේය.<br /> <br /> 1885 දී රුසියන්-ඇෆ්ඝන් අරගළයක් ඇති විය. ඉන් වර්ෂයකට ඉහත දී ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ උතුරු මායිම සලකුණු කිරීමේ කාර්යය බ්‍රිතාන්‍ය ජාතිකයන්ගෙන් හා රුසියානුන්ගෙන් යුත් කොමිසමකට පැවරීමට තීරණය කරගෙන තිබුණු නමුත් රුසියන් නියෝජිතයෝ නියමිත පරිදි නොපැමිණියහ. ඇෆ්ඝන් හා ඉංග්‍රීසි නියෝජිතයන් එම කාර්යයෙහි යෙදී සිටිද්දී පඤ්ච්දේ නම් ස්ථානයේ දී රුසියානු හමුදාවක් ඇෆ්ඝන්වරුන්ට පහර දුන්නේය. මේ කාලයේ දී අමීර් ඉන්දියාවේ අග්‍රාණ්ඩුකාර ඩෆරින් සාමි සමඟ සාකච්ඡාවක් සඳහා පැමිණ සිටියෙන් අරගළය දිග්ගැස්සී නොගියේය.<br /> <br /> 1888 දී අමීර්ගේ ඥාති සහෝදර ඊසාක් ඛාන් නම් වූ ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානයේ පාලකයා ගැසූ කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීමෙන් පසු අබ්දුර් රාමන් එම උතුරු ප්‍රදේශයේ ද අසහාය නායකයා විය. මඳ කලකින් ම කපිරිස්ථාන නම් වූ කඳුකර වන ප්‍රදේශයක් ද සිය පාලනය යටතට ගත් අමීර් ඉන්දියානු ප්‍රදේශවලට ද කඩා වැදුණේය. මේ නිසා දුරාන්ද් මායිම නමින් ප්‍රසිද්ධ මායිම සලකුණු කිරීමට සිදු විය. 1901 දී අමීර් අබ්දුර් රාමන් මිය ගියේය.<br /> <br /> අබ්දුර් රාමන් මහත් බලසම්පන්න රජෙක් විය. අයෝමය පාලනයක් ගෙන ගිය ඔහු යටතේ එරට මනා ලෙස සංවිධානය කරන ලද යුද්ධ හමුදාවක් හා ක්‍රමවත් ආණ්ඩුවක් ඇති විය. රටේ පැවැති මං පැහැරීම්, ප්‍රදේශාධිපතීන්ගේ පීඩන ආදිය නැති කිරීමට ක්‍රියා කළ ඔහු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ආර්ථික දියුණුව ඇති කිරීමට ද වෙහෙස ගත්තේය. ඇෆ්ඝන් ඉතිහාසයේ ශ්‍රෙෂ්ඨ ස්ථානයක් ඔහුට හිමි වේ.<br /> <br /> '''හබිබුල්ලා'''<br /> <br /> අබ්දුර් රාමන්ගේ දෙටු පුත් හබිබුල්ලා පියාට වඩා සහනශීල තැනැත්තෙක් විය. ඔහු රටේ බදු බර අඩු කිරීමට ක්‍රියා කෙළේය. නිතර ම වියවුල් සහිත දේශසීමා ප්‍රදේශවල ගෝත්‍රික කටයුතු පිණිස රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවක් ඇති කෙළේය. ඉංග්‍රීසීන් කෙරෙහි සැක සිතින් පසු වූ ඔහුගේ කාලයේ දී යම් යම් විශේෂ වරප්‍රසාද පතා කාබුල් නුවරට ගිය ඉංග්‍රීසි දූත මෙහෙවරක් අසාර්ථක විය. 1907 දී ඉංග්‍රීසීන්ගේ ආරාධනයෙන් ඉන්දියාවේ චාරිකාවක යෙදුණ හබිබුල්ලා අග්‍රාණ්ඩුකාර මින්ටෝ සාමි විසින් ඉමහත් ගෞරවයෙන් හා සාදරයෙන් පිළිගන්නා ලදි. මෙයින් පසු ඇෆ්ඝන්-ඉංග්‍රීසි සම්බන්ධය වඩා යහපත් වූ බව පෙනේ. 1907 ඇති වූ බ්‍රිතාන්‍ය-රුසියානු ප්‍රඥප්තියකින් ඉංග්‍රීසීන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දේශපාලන තත්ත්වයෙහි වෙනසක් ඇති කිරීමට බලාපොරොත්තු නොවන බව ප්‍රකාශ කළ අතර රුසියාව ඇෆ්ඝනිස්ථාන් ප්‍රදේශයේ කිසි ම ඇඟිලි ගැසීමක් නොකරන බවට පොරොන්දු විය.<br /> <br /> හබිබුල්ලා අමීර්ගේ කාලය විශේෂයෙන් වැදගත් වනුයේ එවක එරටට බටහිර සංස්කෘතියේ නොයෙකුත් අංග ප්‍රවිෂ්ට වීම නිසාය. කාබුල්හි උසස් අධ්‍යාපන පීඨය, ප්‍රවෘත්ති පත්‍ර, ටැලිපෝන් සේවය, මෝටර් වාහන භාවිතය ආදිය එරට පැරණි මතධාරී ජනතාවගේ බලවත් විරෝධය මධ්‍යයේ ම ආරම්භ කැරිණ. <br /> <br /> I වැනි ජගත් සංග්‍රාමය ඇති වූයේ හබිබුල්ලාගේ කාලයේ දීය. ඔහුගේ ප්‍රතිපත්තිය වූයේ පක්ෂයක් නොගෙන කටයුතු කිරීමය. <br /> <br /> එම මහා යුද්ධයේ දී තුර්කිය ජර්මනියේ පක්ෂය ගැනීම ඉස්ලාම් දේශයක් වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානය කෙරෙහි ද බලපෑවේය. තුර්කි සුල්තාන්වරයා ඉස්ලාම් ආගමේ නායක කාලිප්වරයා හැටියට එරට ජනයා ද සැලකූ බැවිනි. යුද්ධය පවතිද්දී ජර්මන් දූත පිරිසකට ඇෆ්ඝනිස්ථානයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දෙන ලෙස හබිබුල්ලාට බල කර සිටීමට බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධී ඇෆ්ඝන් පක්ෂයට පුළුවන් විය. ජර්මන් පිරිසට කාබුල් නගරයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දෙන ලද නමුත් මෙය යුද්ධයට බැඳීමක් සේ සැලකිය නොහැකිය. ඔවුන්ගේ අහංකාර පැවැත්ම නිසා ඔවුන්ට එහි විසිය හැකි වූයේ හිරකරුවන් ලෙසය. <br /> <br /> අවසානය දක්වා ම හබිබුල්ලා අමාරුවෙන් නමුත් මධ්‍යස්ථභාවය රැකගෙන සිටියේය. හෙතෙම 1919 පෙබරවාරි 19 දින රාත්‍රියේ ජලාලාබාද්හි යුද කඳවුරක දී සාහසික මරණයකට ගොදුරු විය. ඉක්බිති අමීර්ගේ සහෝදරයකු වූ නස්රුල්ලා ඛාන් ඇෆ්ඝන් අමීර් බවට පත් විය. <br /> <br /> '''[[අමනුල්ලා]]'''<br /> <br /> (මේ ශීර්ෂය යටතේ ද බලන්න.) නස්රුල්ලා ඛාන්ට අමීර් පදවිය ඉසිලීමට ඉඩ ලැබුණේ සදිනක් පමණි. කාබුල්හි ආණ්ඩුකාර පදවිය දරමින් සිටි, නැසීගිය අමීර්ගේ තෙවැනි පුත්‍ර අමනුල්ලා යුද හමුදාවේ සහාය ලබා තමා කාබුල්හි අමීර් හැටියට ප්‍රකාශ කෙළේය. නස්රුල්ලා ද අමනුල්ලාගේ දෙටු සොහොයුරා ද අමනුල්ලා අමීර් හැටියට පිළිගත්හ. <br /> <br /> 1919 දී මහා බ්‍රිතාන්‍යයට විරුද්ධව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළ හෙතෙම ඉන්දියාවට ආක්‍රමණික සේනා යැවීය. තෙවැනි ඇෆ්ඝන් යුද්ධය නමින් හැඳින්වෙන මේ යුද්ධයේ දී අමනුල්ලාගේ සේනාවෝ පැරදුණාහ. බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියානු භටයෝ කයිබර් දුර්ගය අසල ඩැකා ප්‍රදේශය අල්ලාගත්හ. අමනුල්ලා සාමයට කැමති වූයෙන් දෙපක්ෂය අතර 1919 අගෝස්තු මාසයේ දී ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදි. මේ ගිවිසුම අනුව මෙතෙක් ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩුව විසින් ඇෆ්ඝන් අමීර්වරුන්ට ගෙවන ලද ආධාර මුදල නවත්වන ලදි. එහෙත් අමනුල්ලාගේ අවශ්‍යතම පරමාර්ථයක් ද මේ ගිවිසුම නිසා ඉටු විය. එනම් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යයේ විදේශ සම්බන්ධතාවනට බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවේ ඇඟිලි ගැසීම නතර වීමය. මහා බ්‍රිතාන්‍යය හෝ වෙන යම් රටක් හෝ සමඟ කෙළින් ම ගනුදෙනු කිරීමේ අයිතිය ඔහුට දෙන ලදි. මේ නිසා ඇෆ්ඝනිස්ථානය විදේශීය බැමිවලින් නිදහස් කරගත් වීරයා හැටියට අමනුල්ලාට විශාල කීර්තියක් අත් විය. 1921 දී හෙතෙම රුසියාව, තුර්කිය හා මහා බ්‍රිතාන්‍යය ද සමඟ ගිවිසුම් ඇති කරගත්තේය. ඉක්බිති මහා බ්‍රිතාන්‍යය, රුසියාව, ප්‍රංසය, ඉතාලිය, ජර්මනිය, තුර්කිය, ඉරාකය ආදි රටවල් සමඟ තානාපති සම්බන්ධකම් ඇති කරගත් ඇෆ්ඝනිස්ථානය 1923න් පසු සම්පූර්ණ නිදහස් රාජ්‍යයක් හැටියට පිළිගනු ලැබීය.<br /> <br /> 1922-25 කාලයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථාන දේශසීමා හා සම්බන්ධ ට්‍රාන්ස්-ඔක්සස් හා ට්‍රාන්ස්-කැස්පියන් ප්‍රදේශවල සෝවියට් බොල්ෂෙවික් කටයුතු දියුණු වන්නට විය. මේ ප්‍රදේශ හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර දේශසීමා අවුල් ඇති වන්නට ද විය. 1926 දී රුසියන් බොල්ෂෙවික්වරු දර්කාබාද් දේශසීමාවෙන් ඇතුළු වී ඇෆ්ඝන් මුරපොළක් යටත් කරගත්හ. මේ සිද්ධියෙන් පසු රුසියාව හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර ගිවිසුමක් ඇති විය. දෙරට අතර ආක්‍රමණයන් නතර කිරීමට මෙයින් ගිවිස ගන්නා ලදි.<br /> <br /> රටේ නොයෙකුත් ප්‍රතිසංස්කරණ හා වෙනස්කම් ඇති කිරීමට ක්‍රියා කළ අමනුල්ලා හිතුවක්කාර පාලකයෙක් විය. මේ නිසා රටේ දියුණුවට බාධා ඇති විය. එමෙන් නොසන්සුන්කම් ද ක්‍රමයෙන් වැඩි වන්නට විය. 1927 දී අමනුල්ලා රජ සිය දේවිය ද සමඟ යුරෝපා සංචාරයක යෙදුණේය. 1928 දී පෙරළා සිය රට පැමිණි ඔහු තුර්කිය, පර්සියාව ආදි රටවල තමන් දුටු ප්‍රතිසංස්කරණ තම රටේත් ඇති කරලීමට වෑයම් කෙළේය. බටහිර සංස්කෘතියේ විවිධ අංගයන් එක්වරට ම ඇති කිරීමට වැර ගත්තේය. ඉස්ලාම් පූජක පක්ෂය බෙහෙවින් විරුද්ධ වූ ස්ත්‍රී අධ්‍යාපනය ආදි විපර්යාසයන් ඇති කිරීමට ගත් ප්‍රයත්න නිසා රටේ විශාල කැරැල්ලක් ඇති විය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් 1929 දී ඔහුට ඇෆ්ඝන් සිහසුන හැරදමා යෑමට සිදු විය.<br /> <br /> මේ අතර බවා-ඉ-සකාවෝ නම් හොරදෙටුවෙක් රාජසේනාවන් පරදවා කාබුල් නගරයට පහර දී එය යටත් කරගති. අමනුල්ලා පලායද්දී සිය සොහොයුරු ඉනයතුල්ලා සිහසුනට නම් කොට ගිය නමුත් බවා-ඉ-සකාවෝ, හබිබුල්ලා ඝාසි යන නමගෙන, මසක් රජකම දැරීය. මේ අතර නදීර් ඛාන් නමැති රාජකුමාරයෙක් හබිබුල්ලා ඝාසි නසා බලයට පැමිණියේය. <br /> <br /> '''නදීර් ෂා'''<br /> <br /> 1929 ඔක්තෝබර් 15 දින රජබවට පත් නදීර් (ඛාන්) ෂා ඉංග්‍රීසින්ගේත් ආධාර ලැබ සංවර්ධන කටයුතු හා ප්‍රතිසංස්කරණයන් ද විශාල යුද්ධ හමුදාවක් ගොඩනැඟීමේ කටයුතු ද කිරීමෙහි යෙදුණේය. රුසියන්, පංජාබි ආදි විදේශිකයන්ගේ උසිගැන්වීමෙන් රටේ තැන තැන ඇති වූ කැරලි කීපයක් ම මැඩපැවැත් වූ මෙතෙම 1933 දී සාහසිකයකු විසින් මරන ලදි.<br /> <br /> නදීර් ෂාගේ මරණින් පසු ඔහු පුත් මහමත් සහීර් ෂා රජ විය. මොහුගේ කාලයේ දී ජර්මන් ආධාර ලැබ කර්මාන්ත දියුණුවට වැඩ සලසන ලදි. අධ්‍යාපනයේ දියුණුවක් ද දක්නා ලදි. 1934 දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය ජාතීන්ගේ සංගමයේ සාමාජිකත්වය ලද්දේය. 1930 දී ලේඛනගත ආණ්ඩු ව්‍යවස්ථාවක් එරට පළමුවරට ඇති විය. එය 1937 හා 1938 යන වර්ෂවල දී සංශෝධනය කරනු ලැබීය. 1940 දී රජුට විරුද්ධ අසාර්ථක කුමන්ත්‍රණයක් විය.<br /> <br /> '''II ලෝක මහා යුද්ධය හා ඉන් පසු'''<br /> <br /> 1939 දී ඇති වූ ලෝක සංග්‍රාමයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය පෙර මෙන් ම මධ්‍යස්ථභාවය ප්‍රකාශ කර සිටියේය. එසේ කෙළේ ආර්ථික වශයෙන් ජර්මනියෙන් ලද ආධාර නිසා එරට අමනාප කරගැනීමට අකැමැති වූ නිසාය. එහෙත් එංගලන්තයේ හා රුසියාවේ බලකිරීම් නිසා 1941 දී තානාපති සේවයේ සිටි අය හැර සෙසු දෙසියයක් පමණ වූ ජර්මන් පාක්‍ෂික ජාතිවලට අයත් ජනයා ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් පිටමං කරනු ලැබූහ. යුද්ධයේ අවසානය දක්වා ම ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය අමාරුවෙන් වුව ද ස්වකීය මධ්‍යස්ථ ප්‍රතිපත්තිය රැකගත්තේය. මේ නිසා එරටට 1945 දී සැන් ප්‍රැන්සිස්කෝහි ලෝක සාමය රැකගැනීම උදෙසා පැවැත්වූ ජාත්‍යන්තර රැස්වීමට ආරාධනා නොලැබුණේය. එහෙත් 1946 දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය එක්සත් ජාතීන්ගේ මණ්ඩලයේ සාමාජිකත්වය ලැබුවේය. එම වර්ෂයේ දී සෝවියට් රුසියාව හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර දේශසීමා වෙනස් කරගැනීම සඳහා දෙරට අතර සම්මුතියක් ඇති විය. මේ අනුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය කුෂ්කා නම් ප්‍රදේශය තුර්කි සෝවියට් සමූහාණ්ඩු ප්‍රදේශයට දී ඒ වෙනුවට කුඩා කොදෙව් දෙකක් ද යම් යම් පහසුකම් ද ලබාගත්තේය.<br /> <br /> 1932 සිට ආර්ථික සංවර්ධනය උදෙසා කර්මාන්ත දියුණුව පිණිස විදේශ ආධාර ද ඇතිව ක්‍රියා කරගෙන යන නමුත් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආර්ථික හා සමාජ තත්ත්වය අතින් දියුණුවෙන් ඉතා අඩු රටකි. 1940 දී කාර්මික සංවර්ධනය උදෙසා පස් අවුරුදු සැලැස්මක් අරඹන ලදි. ගමනාගමන පහසුව ඇති කිරීම, ජලවිදුලි බලය නිපදවීම, රෙදිවිවීම හා සීනි සෑදීම ආදි කර්මාන්තයන්හි විශාල වශයෙන් යෙදීම ආදිය ගැන ආණ්ඩුව මහත් උනන්දුවකින් ක්‍රියා කරගෙන යනු ලැබේ. අධ්‍යාපන දියුණුව උදෙසා පැරණි මතධාරීන්ගේ විරුද්ධත්වය නොතකා විවිධ විද්‍යාලයන් අරඹා තිබේ.<br /> <br /> == කලා ශිල්ප ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පැරණි සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථාන පිළිබඳ සාක්ෂි පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණයන්ගෙන් ලැබී තිබේ. 1959 වන තෙක් සාරාගනු ලැබූ ස්ථාන අතුරෙන් ඉතා වැදගත් සේ ගිණිය හැක්කේ කන්දහාර් නගරයට උතුරින් පිහිටි මුන්ඩිගක් නමැති ස්ථානයයි. මෙහි යට පස් තට්ටුවේ තිබී සොයා ගන්නා ලද වස්තු අතර දේශීය සම්ප්‍රදායානුකුල කලා කෘතීන් මෙන් ම කුල්ලි ආදි ඉන්දියානු මධ්‍යස්ථානයන්ගේ බලපෑමට හසු වූ කලා කෘතීහු ද වෙත්. මැද පස් තට්ටුවේ සැඟවී තිබී සාරාගන්නා ලද මන්දිරයන්ගේ නටබුන්වලින් හා වෙනත් කෘතීන්ගෙන් දැක්වෙන්නේ ඉරාන බලපෑමකි. සොයාගෙන ඇති බඳුන් අතර බලුකිස්ථානයේ මෝස්තර අනුව හැඩගැසූ ඒවා ද වේ. උඩ පස්තට්ටුවට අයත් නටබුන්වලින් හරප්පා සංස්කෘතියෙහි බලපෑම දැක්වේ. කලක් අත්හැර දමන ලද මෙම නගරය පසුව ඉන්දු මිටියාවතේ ජන කොට්ඨාසයක් විසින් වාසභූමි කොටගනු ලැබීම ඇතැම් විට මීට හේතුව විය හැකිය. මෙම ස්ථානයේ තිබී මහාමාතෘ දේවතා රූපයක් හමුවීම මෙම ස්ථානය පැරණි කල පටන් ම ඉන්දියාව හා ඉරානය අතර පිහිටි මධ්‍යස්ථානයක් සේ සැලකීමට සාධකයක් කොටගනු ලැබේ. නද්-ඉ-අලි නම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා ලද පුරා වස්තුවලින් හෙළිවන්නේ පසුකාලයේ සිතියානු ආක්‍රමණයක් වූ බව හා දක්ෂිණ රුසියානු බලපෑම් මෙහි තුබුණු බවයි. මේ පිළිබඳ වැදගත් සාක්ෂියක් කොටගනු ලබන්නේ දිගු කෙමිවලින් යුත් බඳුන්ය. දැනට සොයාගෙන ඇති තොරතුරු අනුව ක්‍රි.පූ. 3000 පමණේ සිට ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශය විවිධ සංස්කෘතීන් එකට හමු වූ ස්ථානයක්ය යන මතය පිළිගත හැකිය.<br /> <br /> ඓතිහාසික යුගය ඇකිමේනියානු ආධිපත්‍යයෙන් පටන් ගැනෙතැයි සිතිය හැක. මේ යුගයේ ද කර්මාන්ත හා කලා පිළිබඳ විදේශික සංවිධානයක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වූ බව පෙනේ. ඉන්දු-ග්‍රීක හා ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු ජනයාගේ නැඟීම හා සමග නැගෙනහිර ඇෆ්ඝනිස්ථානය යාවනික ප්‍රදේශයක් විය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කොටසක වූ මෙම යාවනික පදනම මත ග්‍රීක හා බෞද්ධ කලා සම්ප්‍රදායයන්ගේ සංකලනයක් වන සුප්‍රසිද්ධ ගාන්ධාර කලාව බිහිවිය. එහෙත් මෙයට වෙනස් මතයක් ඉදිරිපත් කරන මෝටිමර් වීලර් ගාන්ධාර කලාව ඉන්දු-රෝම කලාවන්ගේ සංකලනයකැයි කියයි ([[ඉන්දු-ග්‍රීකයෝ]] බ.). <br /> <br /> කුෂාණ යුගය උදා වන විට ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ බොහෝ පෙදෙස්වල ඉන්දු-ග්‍රීක කැටයම් ශිල්පය හා ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය පැතිර ගොස් තිබිණි. එසේ වුව ද ඉන්දු-ග්‍රීක කලා සම්ප්‍රදායට වෙනස් වූ වෙන ම කලා සම්ප්‍රදායක් පාලක ජාතීන් අතර ප්‍රචලිතව තිබුණේ යයි ද එය කුෂාණ කලා සම්ප්‍රදායක් ලෙස හැඳින්විය හැකි යයි ද සමහරු විශ්වාස කරත්. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රාදේශික ප්‍රතිමා ආදියෙහි ග්‍රීක ලක්ෂණ මෙන් ම කුෂාණ ලක්ෂණ ද ඇතැයි විශ්වාස කරනු ලැබේ. ගාන්ධාර සම්ප්‍රදාය බිහි කිරීමෙහි ලා කුෂාණ කලාවෙන් සැලසුණු සේවය මථුරා නගරයේ දක්නා ඇතැම් පිළිමවලින් වටහා ගත හැකිය.<br /> <br /> බෙග්‍රම්හි කැණීම්වල දී රෝම-මිසර හා රෝම-සිරියානු වීදුරු බඩු ද ග්‍රීක ලෝකඩ කෘති (bronzes) හා ඇලෙක්සැන්ඩ්රියානු ලෝහ කෘති ද ඉන්දියානු හා චීන කෘතීන් අතර දක්නට ලැබිණ. මේ සා විවිධත්වයක් ඇති වීමට හේතුව මෙම ප්‍රදේශය ගමනාගමන මධ්‍යස්ථානයක් වීම යයි සිතිය හැකිය. මේවා එක ම කාලපරිච්ඡේදයකට අයත් කෘතීන් ලෙස සලකනු නොලැබේ. ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශය හා රෝම-ග්‍රීක සංස්කෘතීන් අතර වූ සම්බන්ධය මෙම කෘතීන්ගෙන් මොනවට පැහැදිලි වේ. කුෂාණ හා රෝම-ග්‍රීක රාජ්‍යයන් අතර වූ ගමනාගමනය හේතු කොටගෙන ගාන්ධාර කලාව පෝෂණය වූ බව පැහැදිලිය. තවද පැරණි ඉන්දියානු හා චීන සම්ප්‍රදායයන්ගෙන් ද එය පෝෂිත විය. <br /> <br /> ගාන්ධාර සම්ප්‍රදායට අයත් ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දී ප්‍රාදේශික ලක්ෂණයන්ගෙන් නොසැදී මුල් ස්වරූපයෙන් ම පැවති බව පෙනේ. ස්තූපය හා වට ටැම් නිදසුන් වශයෙන් දක්විය හැකිය.<br /> <br /> කුෂාණවරුන්ගේ බලය මඬිමින් ආ සැසේනියානු ආක්‍රමණයන්ගෙන් පසුව එම ජාතිකයන්ට අයත් සම්ප්‍රදායයන් භාවිත වූ බවට ලකුණු ඇත. අටපට්ටම් සැලැස්මකට අනුව මන්දිර ඉදි කිරීම පිළිබඳ රෝම-බයිසැන්ටයින් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පක්‍රමය ද සැසේනියන් බලපෑම අනුව සිදු වූවකි.<br /> <br /> සැසේනියන් යුගයේ ඇෆ්ඝන් කලා අතර මූර්ති ලක්ෂණ හා ශෛලීන් අතින් තක්ෂශිලාවෙහි සුධාලේප (stucco) සැරසිලිවලට අනුරූප වූ සුධාලේප සැරසිලි දක්නට ලැබේ. මෙම සැරසිලි බෞද්ධ-ඉරාන සම්ප්‍රදායන්ට අයත් යයි කිව හැක. බෞද්ධ සිතුවම් ඇඳීමෙහි දී නියම සැසේනියානු මෝස්තර හා සංකේත වරදවා යොදා තිබේ. බාමියන් නගරයෙහි සමහර පිළිම ඇතැම් කුෂාණ පිළිම සිහියට නංවයි. එහි ඇති අඩි 175ක් උස් සුප්‍රසිද්ධ බුදු පිළිමයෙහි භාරතීය බලපෑම පිළිබිඹු වේ.<br /> <br /> මෙම යුගයෙහි බෞද්ධ ඉරාන සම්ප්‍රදාය හැර තවත් සම්ප්‍රදායයෝ දක්නට ලැබෙත්. සැසේනියන්-ගුප්ත සම්ප්‍රදාය යනුවෙන් කිසිවිටෙක හැඳින්වෙන සම්ප්‍රදාය මීට නිදසුනකි. බාමියන් නගරය අසල ෆොන්ඩුකිස්ථාන්හි සිතුවම් හා අගනා කැටයම් මෙම සම්ප්‍රදායට අයත් වේ.<br /> <br /> ෆොන්ඩුකිස්ථානයේ ස්වර්ණමය යුගයට අනතුරුව ඇති වූ අරාබි ආක්‍රමණයන් හේතු කොටගෙන ඇෆ්ඝනිස්ථාන කලාවේ ඉස්ලාම් යුගයක් බිහි විය. චන්ද්‍රාපීඩ හා ලලිතාදිත්‍ය යන අධිරාජයන්ගේ කාශ්මීර අධිරාජ්‍ය සමයෙහි පශ්චාත්කාලීන ගුප්ත සම්ප්‍රදායයෝ ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයට ඇතුළු වූහ. මහිෂමර්දිනී නමින් හැඳින්වෙන කිරිගරුඬ පිළිමය මෙම බලපෑම අනුව නිර්මාණය වූවකි. ඉන්දු-ඉරාන කලාව හා මිශ්‍ර වූ ඉස්ලාම් කලාව අතිශයින් ජීවමාන කලාවක් විය.<br /> <br /> ඝස්නෙවිඩ් රාජවංශයේ නැඟීමත් සමඟ බෞද්ධ වස්තු විෂය කොටගත් මධ්‍ය ආසියා සම්ප්‍රදායට අයත් කලා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඇති වන්නට විය. ලෂ්කාරි බසාර්හි ඝස්නෙවිඩ් මාළිගයෙහි භිත්තිවල අඳින ලද මුර භට පේළිවලින් මෙය සනාථ වේ. මෙම යුගයේ දී ඉන්දියානු බලපෑම බෙහෙවින් දක්නට ලැබුණේ ගෘහනිර්මාණ ශිල්ප විෂයයෙහිය. එ ද උපයෝගී කොටගන්නා ලද ද්‍රව්‍ය, වස්තූන්ගේ ප්‍රමාණය හා ලක්ෂණ ආදියෙහිය. ඉන්දියානු ලක්ෂණ මුලින් ම දක්නට ලැබුණේ ඝස්නිහි මහමුද්ගේ සොහොනෙහි යයි කියනු ලැබේ. ඝස්නෙවිඩ් සම්ප්‍රදායයන් [[සෙල්ජුක්]] (බ.) කලාව කෙරෙහි බලපෑවේය. ළඟ දී සොයාගන්නා ලද ඇතැම් ඝස්නෙවිඩ් කිරි ගරුඬ පිළිමවල සැසේනියන් ලක්ෂණ ද දක්නට ලැබේ. <br /> <br /> සෙල්ජුක් කලා පිළිබඳ ව්‍යාපාරයන් හේතු කොටගෙන ප්‍රසිද්ධියට පත් නැගෙනහිර ඉරානය මෙන් ම ඒ අවට ඇෆ්ඝන් පළාත් ද යථෝක්ත කලාවේ බලපෑමට උදක් ම යටත් විය. එහෙත් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉස්ලාම් කලාව නිවහල් කලාවක් නොවේ යයි කිව නොහැක.<br /> <br /> හිරාත්හි රෙදි මෝස්තර, ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය හා වෙනත් කලාත්මක නිදසුන්වලින් දැක්වෙන්නේ ඉරාන සම්ප්‍රදායට අයත් ලක්ෂණය. <br /> <br /> විසිවන ශතවර්ෂයේ මුල හරියේ දී ඉදි කැරුණු ඇෆ්ඝන් මැදුරු හැරුණු විට වර්තමාන නාගරික ශිෂ්ටාචාරය හා සම්බන්ධ බටහිර ක්‍රමයේ මැදුරු ද වර්තමාන ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දක්නා ලැබේ. මෙම ක්‍රමය ස්වදේශීය ක්‍රම හා මිශ්‍රව ස්වදේශීය ස්වරූපයක් ගැනීමට තව කලක් ගතවනු ඇත.<br /> <br /> == පොත්පත් ==<br /> The Cambridge History of India, Vol. VI<br /> <br /> Sykes, Sir P. M. - History of Afghanistan <br /> <br /> Fraser-Tytler, Sir W. K. - Afghanistan</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A&diff=10961 2026-04-30T04:42:47Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>(එතීන්). [[ඔලිපීන]] (බ.) හයිඩ්‍රොකාබන පවුලේ ප්‍රථම සාමාජිකයායි. C2H4 රසායනික සූත්‍රයෙන් එය හඳුන්වනු ලැබේ. සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය හා පීඩනය යටතේ වායු අවස්ථාවේ පවතින මෙහි සිත් පිනවන සුවඳක් ඇත. පැහැයක් නොමැත. [[පැට්රෝලියම්]] (බ.) බිඳීමේ දී ඉවත් වන වායුවල සංඝටකයක් බැවින් අතුරුඵලයක් වශයෙන් නිපදවා ගත හැකිය. තාපාංකය සෙ. -103.7°කි. වායුගෝලීය පීඩනය යටතේ ද්‍රවාංකය සෙ. -169.1°කි. වායුගෝලීය පීඩන 50 පමණේ දී සෙ. 10°ක පමණ උෂ්ණත්වය යටතේ මෙය ද්‍රව අවස්ථාවේ තබාගත හැකිය. දීප්ත දැල්ලක් දෙමින් වාතයේ දහනය වන එතිලීන්, වාතය සමග එකතුවීමෙන් ස්ඵෝටනය වන වායු මිශ්‍රණයක් සෑදේ. <br /> <br /> එතිලීන්වල කාබන් පරමාණු දෙකක් තිබේ. මෙම කාබන් පරමාණු දෙක ද්විත්ව බන්ධනයකින් සම්බන්ධ වී තිබේ. මෙම ද්විත්ව බන්ධනයෙන් එකක් ó-බන්ධනයකි. එනම් sp2 දෙමුහුමට යටත් වූ කාබන් පරමාණු දෙකක දෙමුහුන් වූ කවච දෙකක් කෙළින් ම අතිච්ඡාදනය වීම නිසා ඇති වන බන්ධනයකි. අනෙක් බන්ධනය π-බන්ධනයකි. එනම් දෙමුහුමට භාජන නොවූ 2p උපකවච පාර්ශ්විකව අතිච්ඡාදනය වීම නිසා ඇති වන්නකි. π-බන්ධනය පහසුවෙන් බිඳීමට පිළිවන් හෙයින් එතිලීන් අසන්තෘප්තය. <br /> <br /> සෙ. 160°-170° පමණ උෂ්ණත්වයක දී සාන්ද්‍ර සල්පියුරික් අම්ලයට එතිල් මද්‍යසාරය යෙදීමෙන් රසායනාගාරයේ දී එතිලීන් නිපදවාගනු ලැබේ. මෙම ප්‍රතික්‍රියාවේ යාන්ත්‍රණය පිළිබඳ නිවැරදි අවබෝධයක් නැත. අම්ලය මෙහි දී උත්ප්‍රේරකයක් වශයෙන් ක්‍රියා කරතැයි වැඩිදෙනා පිළිගනිති. සිදුවිය හැකි අතුරු ප්‍රතික්‍රියා නිසා අම්ලයෙන් කොටසක් සල්පර්ඩයොක්සයිඩ් (SO2) ගෙනදෙමින් වියෝජනය වේ. නිදහස් වන වායු මිශ්‍රණය සෝඩියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් ද්‍රාවණයක් තුළින් බුබුලනය කිරීමෙන් අපද්‍රව්‍ය වශයෙන් ඇති S02 ඉවත් කළ හැකිය. ප්‍රතික්‍රියාවේ දී ඉවත් වන ජලය නිසා සල්පියුරික් අම්ලය තනුක වීමෙන් නිර්ජලකාරකයක් වශයෙන් ක්‍රියා කිරීමට සල්පියුරික් අම්ලයට ඇති හැකියාව ටික වේලාවක දී හීන වේ. <br /> <br /> සෙ. 420°ට පමණ රත් කරන ලද ඇලුමිනා කැටිති මතින් එතිල් මද්‍යසාර වාෂ්ප ගමන් කරවීමෙන් සංශුද්ධ එතිලීන් නිපැදවිය හැකිය. වාණිජ අවශ්‍යතාවන් සඳහා එතිලීන් නිපදවාගනු ලබන්නේ එතේන් හා ප්‍රොපේන් තාපවිච්ඡේදනයට භාජන කිරීමෙනි.<br /> <br /> එතිලීන් තනුක සල්පියුරික් අම්ලය සමග ප්‍රතික්‍රියා වීමෙන් එතනෝල් ලැබේ. ක්ලෝරීන් හා බ්රෝමීන් සමග ප්‍රතික්‍රියා කරවීමෙන් අනුරූප හේලයිඩ ලබාගත හැකිය. රිදී උත්ප්‍රේරකයක් ඇති විට සෙ. 200°-400° පමණ උෂ්ණත්වයේ දී වායුගෝලයේ ඇති ඔක්සිජන් මගින් එතිලීන් ඔක්සිකරණය කිරීමට පිළිවන. මෙහි දී එතිලීන් ඔක්සයිඩය සෑදේ. <br /> <br /> 88888888888888888888888888888888888888888<br /> <br /> එතිලීන් ඔක්සයිඩය හිම දිය කරන ද්‍රව්‍යයක් වශයෙන් ද තීන්ත වර්ග, ප්ලාස්ටික් වර්ග හා ක්ෂාලක (detergents) නිපැදවීමේ දී ද උපයෝගී කරගනු ලැබේ. ලැකර් වර්ග හා වාර්නිෂ් නිපැදවීමේ දී ද්‍රාවකයක් වශයෙන් යොදාගනු ලබන සෙලෝසෝල්ව් (cellosolve) නිපදවනු ලබන්නේ එතිලීන් ඔක්සයිඩය ඇල්කොහොල් විච්ඡේදනයට භාජන කිරීමෙනි. ඇලුමිනියම් ක්ලෝරයිඩ් උත්ප්‍රේරකයක් වශයෙන් ඇති විට එතිලීන්, බෙන්සීන් සමග ප්‍රතික්‍රියාවේ යෙදීමෙන් එතිල් බෙන්සීන් ලැබේ. එතිල් බෙන්සීන් හයිඩ්රජන්හරණය කිරීමෙන් ස්ටයිරීන් (styrene) ලැබේ. ස්ටයිරීන් වූකලි කෘත්‍රිම රබර් හා ප්ලාස්ටික් වර්ග නිපැදවීමේ දී යොදාගනු ලබන ද්‍රව්‍යයකි. එතිලීන් බහුඅවයවීකරණයෙන් පොලි-එතිලීන් හෙවත් පොලිතීන් නිපදවා ගත හැකිය.<br /> <br /> 8888888888888888888888888888888888888888<br /> <br /> වායුගෝලීය පීඩන 1000ක පමණ පීඩනයක් යටතේ මඳ ප්‍රමාණයක් ඔක්සිජන් ඇති විට ඉහළ උෂ්ණත්වයක දී මෙම බහුඅවයවීකරණය සිදු වේ. පොලි-එතිලීන් වූකලි ප්ලාස්ටික් වර්ගයකි. මෙම ප්ලාස්ටික් වර්ගය අම්ල හා භස්ම මගින් ද පොදු කාබනික ද්‍රාවණ මගින් ද කරනු ලබන පහර දීම්වලට ඔරොත්තු දේ. <br /> <br /> පලතුරු වර්ග එතිලීන් වායුවට නිරාවරණය කිරීමෙන් ඉදවිය හැකිය. මේ නිසා අමු පලතුරු වර්ග වෙළඳපොළට ප්‍රවාහණය කිරීමෙන් අනතුරුව ගබඩාවල දී දින කීපයක් එතිලීන් වායුව වැදීමට හැරීමෙන් හොඳින් ඉදේ. ස්වාභාවිකව ඉදුණු පලතුරුවල හා මෙම පලතුරුවල වෙනසක් හඳුනාගැනීමට නොහැකි තරම්ය. වේදනානාශකයක් වශයෙන් ද එතිලීන් යොදාගනු ලැබේ. මෙම වායුව ආශ්වාස කිරීමෙන් ඉක්මනටත් අපහසුවක් නොමැතිවත් විසංඥභාවය ඇති වේ. එසේම නැවත සිහිය එම ද අපහසුවක් නොමැතිව සිදුවුවත් එතිලීන් වාතය සමඟ මිශ්‍රවීමෙන් පහසුවෙන් ස්ඵෝටනය වනසුලු මිශ්‍රණ සෑදෙන නිසා ප්‍රායෝගික වශයෙන් වේදනානාශකයක් වශයෙන් එතිලීන් යොදාගැනීමේ දී දුෂ්කරතා මතු වේ. ග්ලයිකෝල්, ඩයොක්සැන් (dioxan) වැනි ද්‍රාවක නිෂ්පාදනයේ දී ද මස්ටඩ් වායුව නිපැදවීමේ දී ද එතිලීන් උපයෝගී කරගනු ලැබේ.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: රසායන විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A&diff=10960 2026-04-30T04:42:25Z

<p>Senasinghe: '(එතීන්). ඔලිපීන (බ.) හයිඩ්‍රොකාබන පවුලේ ප්‍රථම...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(එතීන්). [[ඔලිපීන]] (බ.) හයිඩ්‍රොකාබන පවුලේ ප්‍රථම සාමාජිකයායි. C2H4 රසායනික සූත්‍රයෙන් එය හඳුන්වනු ලැබේ. සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය හා පීඩනය යටතේ වායු අවස්ථාවේ පවතින මෙහි සිත් පිනවන සුවඳක් ඇත. පැහැයක් නොමැත. [[පැට්රෝලියම්]] (බ.) බිඳීමේ දී ඉවත් වන වායුවල සංඝටකයක් බැවින් අතුරුඵලයක් වශයෙන් නිපදවා ගත හැකිය. තාපාංකය සෙ. -103.7°කි. වායුගෝලීය පීඩනය යටතේ ද්‍රවාංකය සෙ. -169.1°කි. වායුගෝලීය පීඩන 50 පමණේ දී සෙ. 10°ක පමණ උෂ්ණත්වය යටතේ මෙය ද්‍රව අවස්ථාවේ තබාගත හැකිය. දීප්ත දැල්ලක් දෙමින් වාතයේ දහනය වන එතිලීන්, වාතය සමග එකතුවීමෙන් ස්ඵෝටනය වන වායු මිශ්‍රණයක් සෑදේ. <br /> <br /> එතිලීන්වල කාබන් පරමාණු දෙකක් තිබේ. මෙම කාබන් පරමාණු දෙක ද්විත්ව බන්ධනයකින් සම්බන්ධ වී තිබේ. මෙම ද්විත්ව බන්ධනයෙන් එකක් ó-බන්ධනයකි. එනම් sp2 දෙමුහුමට යටත් වූ කාබන් පරමාණු දෙකක දෙමුහුන් වූ කවච දෙකක් කෙළින් ම අතිච්ඡාදනය වීම නිසා ඇති වන බන්ධනයකි. අනෙක් බන්ධනය π-බන්ධනයකි. එනම් දෙමුහුමට භාජන නොවූ 2p උපකවච පාර්ශ්විකව අතිච්ඡාදනය වීම නිසා ඇති වන්නකි. π-බන්ධනය පහසුවෙන් බිඳීමට පිළිවන් හෙයින් එතිලීන් අසන්තෘප්තය. <br /> <br /> සෙ. 160°-170° පමණ උෂ්ණත්වයක දී සාන්ද්‍ර සල්පියුරික් අම්ලයට එතිල් මද්‍යසාරය යෙදීමෙන් රසායනාගාරයේ දී එතිලීන් නිපදවාගනු ලැබේ. මෙම ප්‍රතික්‍රියාවේ යාන්ත්‍රණය පිළිබඳ නිවැරදි අවබෝධයක් නැත. අම්ලය මෙහි දී උත්ප්‍රේරකයක් වශයෙන් ක්‍රියා කරතැයි වැඩිදෙනා පිළිගනිති. සිදුවිය හැකි අතුරු ප්‍රතික්‍රියා නිසා අම්ලයෙන් කොටසක් සල්පර්ඩයොක්සයිඩ් (SO2) ගෙනදෙමින් වියෝජනය වේ. නිදහස් වන වායු මිශ්‍රණය සෝඩියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් ද්‍රාවණයක් තුළින් බුබුලනය කිරීමෙන් අපද්‍රව්‍ය වශයෙන් ඇති S02 ඉවත් කළ හැකිය. ප්‍රතික්‍රියාවේ දී ඉවත් වන ජලය නිසා සල්පියුරික් අම්ලය තනුක වීමෙන් නිර්ජලකාරකයක් වශයෙන් ක්‍රියා කිරීමට සල්පියුරික් අම්ලයට ඇති හැකියාව ටික වේලාවක දී හීන වේ. <br /> <br /> සෙ. 420°ට පමණ රත් කරන ලද ඇලුමිනා කැටිති මතින් එතිල් මද්‍යසාර වාෂ්ප ගමන් කරවීමෙන් සංශුද්ධ එතිලීන් නිපැදවිය හැකිය. වාණිජ අවශ්‍යතාවන් සඳහා එතිලීන් නිපදවාගනු ලබන්නේ එතේන් හා ප්‍රොපේන් තාපවිච්ඡේදනයට භාජන කිරීමෙනි.<br /> <br /> එතිලීන් තනුක සල්පියුරික් අම්ලය සමග ප්‍රතික්‍රියා වීමෙන් එතනෝල් ලැබේ. ක්ලෝරීන් හා බ්රෝමීන් සමග ප්‍රතික්‍රියා කරවීමෙන් අනුරූප හේලයිඩ ලබාගත හැකිය. රිදී උත්ප්‍රේරකයක් ඇති විට සෙ. 200°-400° පමණ උෂ්ණත්වයේ දී වායුගෝලයේ ඇති ඔක්සිජන් මගින් එතිලීන් ඔක්සිකරණය කිරීමට පිළිවන. මෙහි දී එතිලීන් ඔක්සයිඩය සෑදේ. <br /> 88888888888888888888888888888888888888888<br /> එතිලීන් ඔක්සයිඩය හිම දිය කරන ද්‍රව්‍යයක් වශයෙන් ද තීන්ත වර්ග, ප්ලාස්ටික් වර්ග හා ක්ෂාලක (detergents) නිපැදවීමේ දී ද උපයෝගී කරගනු ලැබේ. ලැකර් වර්ග හා වාර්නිෂ් නිපැදවීමේ දී ද්‍රාවකයක් වශයෙන් යොදාගනු ලබන සෙලෝසෝල්ව් (cellosolve) නිපදවනු ලබන්නේ එතිලීන් ඔක්සයිඩය ඇල්කොහොල් විච්ඡේදනයට භාජන කිරීමෙනි. ඇලුමිනියම් ක්ලෝරයිඩ් උත්ප්‍රේරකයක් වශයෙන් ඇති විට එතිලීන්, බෙන්සීන් සමග ප්‍රතික්‍රියාවේ යෙදීමෙන් එතිල් බෙන්සීන් ලැබේ. එතිල් බෙන්සීන් හයිඩ්රජන්හරණය කිරීමෙන් ස්ටයිරීන් (styrene) ලැබේ. ස්ටයිරීන් වූකලි කෘත්‍රිම රබර් හා ප්ලාස්ටික් වර්ග නිපැදවීමේ දී යොදාගනු ලබන ද්‍රව්‍යයකි. එතිලීන් බහුඅවයවීකරණයෙන් පොලි-එතිලීන් හෙවත් පොලිතීන් නිපදවා ගත හැකිය.<br /> 8888888888888888888888888888888888888888<br /> වායුගෝලීය පීඩන 1000ක පමණ පීඩනයක් යටතේ මඳ ප්‍රමාණයක් ඔක්සිජන් ඇති විට ඉහළ උෂ්ණත්වයක දී මෙම බහුඅවයවීකරණය සිදු වේ. පොලි-එතිලීන් වූකලි ප්ලාස්ටික් වර්ගයකි. මෙම ප්ලාස්ටික් වර්ගය අම්ල හා භස්ම මගින් ද පොදු කාබනික ද්‍රාවණ මගින් ද කරනු ලබන පහර දීම්වලට ඔරොත්තු දේ. <br /> <br /> පලතුරු වර්ග එතිලීන් වායුවට නිරාවරණය කිරීමෙන් ඉදවිය හැකිය. මේ නිසා අමු පලතුරු වර්ග වෙළඳපොළට ප්‍රවාහණය කිරීමෙන් අනතුරුව ගබඩාවල දී දින කීපයක් එතිලීන් වායුව වැදීමට හැරීමෙන් හොඳින් ඉදේ. ස්වාභාවිකව ඉදුණු පලතුරුවල හා මෙම පලතුරුවල වෙනසක් හඳුනාගැනීමට නොහැකි තරම්ය. වේදනානාශකයක් වශයෙන් ද එතිලීන් යොදාගනු ලැබේ. මෙම වායුව ආශ්වාස කිරීමෙන් ඉක්මනටත් අපහසුවක් නොමැතිවත් විසංඥභාවය ඇති වේ. එසේම නැවත සිහිය එම ද අපහසුවක් නොමැතිව සිදුවුවත් එතිලීන් වාතය සමඟ මිශ්‍රවීමෙන් පහසුවෙන් ස්ඵෝටනය වනසුලු මිශ්‍රණ සෑදෙන නිසා ප්‍රායෝගික වශයෙන් වේදනානාශකයක් වශයෙන් එතිලීන් යොදාගැනීමේ දී දුෂ්කරතා මතු වේ. ග්ලයිකෝල්, ඩයොක්සැන් (dioxan) වැනි ද්‍රාවක නිෂ්පාදනයේ දී ද මස්ටඩ් වායුව නිපැදවීමේ දී ද එතිලීන් උපයෝගී කරගනු ලැබේ.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: රසායන විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%AD%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%BB%E0%B7%99%E0%B6%A9%E0%B7%8A_II&diff=10959 2026-04-30T04:41:46Z

<p>Senasinghe: '(965-1016). 978-1016 කාලයේ එංගලන්තයේ රජය. මොහු අනුශාසනා වි...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(965-1016). 978-1016 කාලයේ එංගලන්තයේ රජය. මොහු අනුශාසනා විරහිත යන අර්ථවත් 'දි අන්රෙඩි' යන අපරනාමයෙන් ද හැඳින්වේ. එතල්රෙඩ් රජකම ලබාගත් අන්දම එතරම් අවංක නොවේ යයි ඉතිහාසඥයෝ විශ්වාස කරති. <br /> <br /> ඔහු දුර්වල පාලකයකු වූ බැවින් ද ඒ අවධියේ දී ඩේන්වරුන්ගේ බලය බෙහෙවින් වැඩී තිබුණ බැවින් ද ඔහුගේ පාලන සමය මහත් අර්බුද සහිත කාලයක් විය. ක්‍රි.ව. 997-1013 අතර කාලයේ දී කිහිප වතාවක් ම දරුණු ලෙස එංගලන්තයට පහර දී එරටින් කප්පම් ලබාගැනීමට ඩේන්වරු සමත් වූහ. මේ ආක්‍රමණයට මුහුණ දීම් වස් එතල්රෙඩ් රජ විවාහ සබඳතාවක් මගින් නෝමන්ඩියේ ආදිපාදයා සමඟ මිත්‍ර ගිවිසුමක් ඇති කොට ගත්තේය. එහෙත් ක්‍රි.ව. 1013 දී ඩේන්වරු එංගලන්ත රජය අල්ලා ගැනීමට පොහොසත් වූහ. එතල්රෙඩ් නෝමන්ඩියට පලා ගියේය. අන්තිමේ දී ඩේන් ජාතික ස්වෙයින් රජු මිය ගිය පසු (1014) එතල්රෙඩ් පෙරළා එංගලන්තයට පැමිණ රජ විය. ඉන්පසු ස්වෙයින්ගේ පුත් කැන්‍යුට් යළිදු එංගලන්තයට පහර දුන් නමුත් එතල්රෙඩ් ඒ මැඩපැවැත්වීමට සමත් විය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත-එංගලන්ත ඉතිහාසය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%AD%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%BB%E0%B7%99%E0%B6%A9%E0%B7%8A_I&diff=10958 2026-04-30T04:41:16Z

<p>Senasinghe: 'ඉංග්‍රීසි ඉතිහාසයේ සඳහන් වන එතල්රෙඩ් නාමධාරී...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>ඉංග්‍රීසි ඉතිහාසයේ සඳහන් වන එතල්රෙඩ් නාමධාරී රජුන් දෙදෙනාගෙන් ප්‍රථමයා වූ මොහු 865-871 අතරතුර දී වෙසෙක්ස්හි රජ පදවිය දැරීය. කෙන්ට් හා නැගෙනහිර ඇංග්ලියා පෙදෙස්වල ද ආධිපත්‍යය ඉසුලූ මොහුගේ රාජ්‍ය කාලයෙන් වැඩි කොටසක් ගත වූයේ ඩේන් තර්ජනයන්ට මුහුණ දීමටය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත-එංගලන්ත ඉතිහාසය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%AC%E0%B7%9A%E0%B6%BB_%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%BD%E0%B7%8F&diff=10957 2026-04-30T04:40:27Z

<p>Senasinghe: '(ලෙයුකොසිර්කා අවුරෙයොලා කොම්ප්‍රෙසිරොස්ට්‍...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(ලෙයුකොසිර්කා අවුරෙයොලා කොම්ප්‍රෙසිරොස්ට්‍රිස් - Leucocirca aureola compressirostris Blyth). ගේ කුරුල්ලාට වඩා තරමක් කුඩා පක්ෂියෙකි. ලංකාවේ දකුණු පළාතේ වියළි ප්‍රදේශවල ද නැගෙනහිර හා ඌව පළාත්වල ද මේ කුරුල්ලා දක්නට ලැබේ. ඌ සාමාන්‍යයෙන් ගැවසෙන්නේ ගස් අතුවලය. බිමට බසින්නේ කලාතුරකිනි. බිම සිටින්නේ ද ටික වේලාවක් පමණකි. කිසි විටෙකත් නිශ්චලව නොසිටී. උගේ ශරීරයේ කොටසක් කළුපාටය, අනික් කොටස සුදුපාටය. පෙඳය දිගය; පළල්ය. උගේ පියාපත් තරමක් දිගය. කකුල් කුඩාය; දුර්වලය. හොට කුඩාය. පැතැළිය; පළල්ය. අධෝහනු දෙපැත්තේ ශක්තිමත් දිග රළු කෙඳි තිබේ. කෘමීන් අල්ලා ගැනීමට ඌ මේවා උපකාර කරගනී. <br /> <br /> එඬේර කුරුල්ලා තම ප්‍රධාන ආහාරය වන කෘමීන් අල්ලා ගන්නේ පියාසර කරමින්ය. උගේ ශරීරය ඊට හැඩ ගැසී තිබේ.<br /> <br /> මේ කුරුල්ලා උගේ පෙඳය අවානක් සේ විදහාගෙන පියාපත් පහත් කරගෙන නටයි. එබැවින් ඌ නටන කුරුල්ලා යන නමින් ද හැඳින්වේ. මොවුහු ජෝඩු වශයෙන් ජීවත් වෙති. කුරුල්ලා හා කිරිල්ල පෙනුමෙන් එක සමානය. උන්ගේ ප්‍රජනන කාලය ජනවාරි සිට ජූලි දක්වාය. කෙඳි, මුල් ආදියෙන් වැඩි මුවාවක් නැති එළිමහනේ කූඩු සාදන බැවින් කාක උරගාදීන්ගෙන් උගේ බිත්තරවලට හානි සිදු වේ. කිරිල්ල එක වරකට බිත්තර දෙකක් හෝ තුනක් දමයි. ඒවා ඇත්දත් පාටය. සාමාන්‍යයෙන් පැටවුන්ගේ ශරීර තිත් සහිතය. <br /> <br /> ඉන්දියාව, බුරුමය හා තායිලන්තය යන රටවලත් මේ කුරුල්ලෝ දක්නට ලැබෙත්. එඬේර කුරුල්ලා පසෙරිපෝමේස් (Passeriformes) ගෝත්‍රයෙහි මුස්කිකපිඩෙ (Muscicapidae) කුලයට අයත්ය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: සත්ත්ව විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%A9%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B6%A9%E0%B7%8A_%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD&diff=10956 2026-04-30T04:39:48Z

<p>Senasinghe: 'මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ විලකි. මුල දී ඇල්බට් එඩ්වඩ්...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ විලකි. මුල දී ඇල්බට් එඩ්වඩ් නියන්සා නමින් හැඳින්වුණු මේ විල නයිල් ගඟ පෝෂණය කරන විශාල ජලාශයන්ගෙන් එකකි. කොංගෝව හා උගන්ඩාව අතර දේශසීමාවෙහි ඇල්බ'ටයින් සුවිභේද නිම්නයෙහි මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 3,000ක් පමණ උස් වූ කොටසක එඩ්වඩ් විල පිහිටා ඇත. <br /> <br /> වලයාකාර වූ මේ විල දිගින් සැතපුම් 44කි; පළලින් සැතපුම් 32 කි. මෙම විල මීට ඊශාන දිගින් පිහිටා ඇති ද්වේරු විලට සැතපුම් 25ක් පමණ දික් වූත් සැතපුම් 1/4ක් පමණ පුළුල් වූත් ඇළකින් සම්බන්ධ වී ඇත. මේ විලේ විශාලත්වය ව.සැ. 820ක් වේ.<br /> <br /> එඩ්වඩ් විලේ ජලය පිට වන්නේ සෙම්ලිකි ගඟ ඔස්සේ පමණි. සෙම්ලිකි ගඟ ඇල්බට් විලට ගලා බසී. විලේ දකුණු ඉවුරු පෙදෙස් වගුරු සහිතය. සමහර තැන්වල ජලය ඉතා කිවුල්ය. ලුණු තට්ටු සහිත ස්ථාන ද වේ. නැගෙනහිර වෙරළබඩ පෙදෙස් තැනිතලාවලින් යුක්තය. විලේ උතුරු දෙසින් රුවන්සෝරි කඳු පෙදෙස දක්වා විහිදෙන දියළු තැන්නක් ඇත. බටහිර පැත්තේ දී සුවිභේද නිම්නය විල් වෙරළට ඉතා නුදුරුව විහිදී ඇත. ඊශාන දිග වෙරළබඩ පෙදෙස් හාත්පස ආවාට විල් (crater lakes) කීපයක් ම ඇත. <br /> <br /> එඩ්වඩ් විලට ජලය සපයන කුඩා ගංගා බොහෝ ඇතත් ඉන් ප්‍රධාන වන්නේ බටහිර දිගින් ගලා එන රුවුරු නදියයි. <br /> <br /> නොයෙක් වර්ගවල මත්ස්‍යයන්ට ද දිය කුකුළන්ට හා කිඹුලන්ට ද එඩ්වඩ් විල වාසභූමි වේ. විල අවට වගුරු බිම්වල හිපපොටේමස් නම් සත්ව විශේෂය දක්නට ලැබේ. <br /> <br /> 1888-1889 අතරේ දී මේ විල සොයා දැනගත් එච්.ඇම්. ස්ටැන්ලි නම් ගවේෂකයා වේල්ස්හි කුමාරයාගේ නාමය අනුව එය ඇල්බට් එඩ්වඩ් යනුවෙන් නම් කෙළේය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%A9%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B6%A9%E0%B7%8A_%E0%B6%AF_%E0%B6%9A%E0%B7%9C%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B7%86%E0%B7%99%E0%B7%83%E0%B6%BB%E0%B7%8A&diff=10955 2026-04-30T04:39:11Z

<p>Senasinghe: '(1003-1066). දෙවැනි එතල්රෙඩ් නම් ඉංග්‍රීසි රජතුමාගේ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(1003-1066). දෙවැනි එතල්රෙඩ් නම් ඉංග්‍රීසි රජතුමාගේ පුතකු වූ මොහු ක්‍රි.ව. 1042 සිට 1066 දක්වා එංගලන්තයෙහි රජ කෙළේය. ආගමට දැක් වූ ලැදියාව නිසා සාන්තුවරවාචී 'ද කොන්ෆෙසර්' යන විරුද නාමය ලත් මෙතෙම පෞද්ගලික වශයෙන් එංගලන්තයේ නෝමන්වරුන්ට පක්ෂපාතීව ක්‍රියා කළ බව පෙනේ. මේ හේතුකොටගෙන, එවක එංගලන්තයේ ඉතා ම බලසම්පන්න රදලවරයා වූ ද රජුගේ මාමණ්ඩි වූ ද ගොඩ්වින් ආදිපාදවරයා සහ රජු අතර බලවත් භේද ඇති විය. රජුගේ නියෝග කඩකොට විදෙස්ගත වූ ගොඩ්වින් සිය පුතුන් ද සමඟ අන්තිමේ දී 1051 දී ආපසු පැමිණ සිය බලය විදහා දැක්වූයෙන් ගොඩ්වින්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව කටයුතු කිරීමට රජුට සිදු විය. නරපාලකයකුට වඩා තාපසයකුට ඔබින ගුණාංගවලින් යුක්ත වූ එඩ්වඩ් තෙමේ 1066 දී කලුරිය කෙළේය. සුප්‍රකට වෙස්ට්මින්ස්ටර් ඇබි දේවස්ථානය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කෙළේ ඔහුය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත-එංගලන්ත ඉතිහාසය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%A9%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B6%A9%E0%B7%8A_%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B6%BB_%E0%B6%AF%E0%B7%96%E0%B6%B4%E0%B6%AD&diff=10954 2026-04-30T04:38:01Z

<p>Senasinghe: '(Prince Edward Island). සෙන්ට් ලෝරන්ස් බොක්කේ පිහිටා ඇති දූප...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(Prince Edward Island). සෙන්ට් ලෝරන්ස් බොක්කේ පිහිටා ඇති දූපතකි. මෙය කැනඩාවේ කුඩා ම පළාතය. නෝතම්බර්ලන්ඩ් සමුද්‍රසන්ධිය මගින් නිව් බ්‍රන්ස්වික් පළාතෙන් හා නෝවා ස්කෝෂා පළාතෙන් වෙන් වී ඇති, කලින් සෙන්ට් ජෝන් දූපත යනුවෙන් හැඳින්වුණු මෙය 1798 දී වික්ටෝරියා රැජනගේ පියා වූ කෙන්ට්හි ආදිපාදයාණන්ගේ නාමය අනුව එඩ්වඩ් කුමාර දූපත යි නම් කරන ලදි. භූමිදර්ශන ආදියෙන් උයනක සිරි උසුලන බැවින් හා මෙහි භූමි ප්‍රදේශයෙන් සියයට අසූ පහක් ම ගොවිතැනට යෝග්‍ය බැවින් මෙය 'මුහුදුබොක්කේ උයන' (The Garden of the Gulf) යනුවෙන් ද හඳුන්වති. <br /> <br /> මේ දිවයිනෙහි ප්‍රමාණය ව.සැ. 2,184කි. ජනගහනය (1951) 98,429කි. ෂාර්ලට්ටවුන් නගරය මෙහි අගනුවර මෙන් ම විශාලතම නගරය ද වේ. කිංස් කෝරළය (ප්‍රධාන නගරය - ජෝජ් ටවුන්), ප්‍රින්ස් කෝරළය (ප්‍රධාන නගරය - සමර් සයිඩ්), ක්වීන්ස් කෝරළය (ප්‍රධාන නගරය - ෂාර්ලට්ටවුන්) යනුවෙන් මෙය කෝරළ තුනකට බෙදී තිබේ.<br /> <br /> අර්ධ චන්ද්‍රාකාර හැඩයෙන් යුත් මේ දිවයිනෙහි ගැඹුරු මුහුදු බොකු බෙහෙවි. උසින් අඩි 500ක් පමණ වූ ක්වීන්ස් කවුන්ට් කඳුවැටිය මුහුදු මට්ටමේ සිට ඉහළ ම පෙදෙසයි. මෙහි විල් නැත. ගංගා දීර්ඝ නොවුව ද පුළුල්ය. බ්රූඩනල්, කාර්ඩිගන්, ඩන්ක්, මොන්ටේගු, නෝත්, වෙස්ට් හිල්ස්බරෝ යනු ප්‍රධාන ගංගාවෝයි. මේ දිවයිනෙහි ජාතික උද්‍යානයක් ද වේ. <br /> <br /> මෙහි සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය ශීත ඍතුවේ දී ෆැරන්හයිට් 170ක් පමණ ද උෂ්ණ සෘතුවේ දී ෆැරන්හයිට් 650ක් පමණ ද වේ. වාර්ෂික වර්ෂාපතනය අඟල් 40ක් පමණය. දිවයින වටා පිහිටි මුහුදු බොකුවල සහ සමුද්‍ර සන්ධිවල උණුසුම් ජලය හේතුකොටගෙන මෙහි දේශගුණය කැනඩාවේ දේශගුණයට වඩා සෞම්‍යය.<br /> <br /> එඩ්වඩ් කුමාර දූපතේ භූමි ප්‍රදේශයෙන් වැඩි හරියක් ම ගොවිතැනට හිතකරය. සියයට 85ක් ම ගොවිතැන සඳහා යොදා තිබේ. දිවයින මුළුල්ලේ පැතිරී ඇති රතු ලෝම් පස අගනා ස්වාභාවික සම්පතකි. මේ පස වැලිගල් තට්ටුවක් මත රඳා පවත්නා නිසා පැළෑටි මුල් කිට්ටුව ම ජලය රැඳේ. අර්තාපල් වගාව මෙහි ප්‍රධාන ගොවිතැනයි. ඕට්, බාර්ලි, තිරිඟු වැනි ධාන්‍ය සහ ට'නිප්, බීට් ආදි එළවළු වර්ග ද සමෘද්ධව වැවේ. ඇපල් සහ ස්ට්‍රෝබෙරි මෙහි විශාල ලෙස වවනු ලැබේ. දිවයිනෙහි ධීවර කර්මාන්තය තරමක් සැලැකිය යුතු ආදායම් මාර්ගයකි. බටර්, කේජු වැනි ආහාර ද්‍රව්‍ය සෑදීම සහ ඒවා ඇහිරීම ප්‍රධාන කර්මාන්තයි. ලීමෝල් කර්මාන්තය ද දියුණුවට පත්වූවකි.<br /> <br /> එඩ්වඩ් කුමාර දූපත හා සම්බන්ධ ප්‍රදේශ ආණ්ඩුවේ බලතල කැනඩාවේ අනික් ප්‍රදේශ ආණ්ඩුවල බලතල මෙනි. එක් ආයතනයකින් සමන්විත ව්‍යවස්ථාදායක මණ්ඩලය මන්ත්‍රීවරුන් තිස්දෙනකුන්ගෙන් යුක්තය. සාමාන්‍යයෙන්, ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානයා මහආණ්ඩුව විසින් පත් කරනු ලැබ සිටින උපආණ්ඩුකාර තැන වුව ද විධායක කටයුතු භාරව ඇත්තේ අගමැතිවරයකුගේ ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් අමාත්‍ය මණ්ඩලයකටය. මේ දිවයිනේ කැනේඩියානු මහජන මන්ත්‍රී මණ්ඩලයට මන්ත්‍රීවරුන් සතර දෙනකු තෝරා පත් කරගනු ලබන අතර ෆෙඩරල් උත්තර මන්ත්‍රී මණ්ඩලය‍ට සෙනට් සභිකයන් සතර දෙනෙක් පත් වෙති. <br /> <br /> 1871 දී මෙහි දුම්රිය මාර්ගය ඉදි කිරීමට පෙර ප්‍රධාන රට සහ දිවයින අතර ගමනාගමනය කෙරුණේ රුවල් නැව් සහ දුම් නැව් මගිනි. ශීත සෘතුවේ දී නෝතම්බර්ලන්ඩ් සමුද්‍රසන්ධියෙහි දිය මිදෙන බැවින් එම කාලය තුළ දී ගමනාගමනය තැපැල් ගෙන යන අයිස් බෝට්ටුවලට පමණක් සීමා විය. කැනේඩියානු ජාතික දුම්රිය අංශය මගින් පාලනය වෙන යටකී දුම්රිය මාර්ගය සමුද්‍ර සන්ධිය තරණය කරන්නේ පාරු පාලමෙනි. දැන් මේ දිවයිනෙහි සැතපුම් පන්සියයක පමණ මහා මාර්ග වේ. සාමාන්‍ය පාරවල් දහස් ගණනකි. මැරිටයිම් සෙන්ට්‍රල් එයාර්වේස් නම් අහස් යානා සේවය මගින් ෂාර්ලට්ටවුන්, සමර්සයිඩ් යන නගරවල සිට මොනික්ටන්, නිව් බ්‍රන්ස්වික් යන නගර දක්වාත් නිව් ග්ලැස්ගෝ, හැලිෆැක්ස්, නෝවා ස්කෝෂා යන නගර දක්වාත් ගුවන් නැව් යාත්‍රා කරනු ලැබේ. <br /> <br /> 1534 දී ෂාක් කාත්‍යෙ නම් ප්‍රංස දේශසංචාරකයා විසින් පළමුව සොයාගන්නා ලද මේ දිවයින පසුව 'ඊල් සැං ෂාං' යනුවෙන් නම් කරන ලදි. 1713 දී ප්‍රංස ආණ්ඩුව විසින් ෂාර්ලට්ටවුන් සහ ජෝජ්ටවුන් යන නගර අසල ජනාවාස පිහිටුවන ලදි. 1749 හා 1755 යන වර්ෂයන් අතර කාලය තුළ දී දෙදහසක් පමණ ආකේඩියන්වරුන් පිරිසක් නෝවා ස්කෝෂා පළාතේ සිට මේ දිවයිනට සංක්‍රමණය වූහ. 1758 දී මෙය බ්‍රිතාන්‍යයට අත්වීමෙන් පසු ආකේඩියන්වරු නෙරපන ලදහ. 1763 දී නෝවා ස්කෝෂා යටත්විදේශයේ කොටසක් බවට පත් කරනු ලැබූ එඩ්වඩ් කුමාර දූපත 1769 දී වෙන ම යටත් විදේශයක් බවට පමුණුවන ලදි. මීට යටත් විදේශ ස්වතන්ත්‍ර ආණ්ඩු ක්‍රමය ලැබුණේ 1851 දීය. මෙය 1873 දී කැනඩා සමූහාණ්ඩුවට සම්බන්ධ විය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%A9%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B6%A9%E0%B7%8A_(%E0%B6%B6%E0%B7%8A%E0%B6%BD%E0%B7%90%E0%B6%9A%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B7%8A)&diff=10953 2026-04-30T04:17:37Z

<p>Senasinghe: '(1330-1376). එංගලන්තයේ තෙවැනි එඩ්වඩ් රජුගේ දෙටු පුත්...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(1330-1376). එංගලන්තයේ තෙවැනි එඩ්වඩ් රජුගේ දෙටු පුත් මෙතෙම ඔටුන්න හිමි කුමරු වශයෙන් වේල්ස්හි කුමාර පදවිය ලැබුව ද පියරජුට කලින් මිය ගියෙන් කිරුළ පැලඳීමේ වාසනාව නොලද්දේය. <br /> <br /> ස්වකීය කාලවර්ණ සන්නාහය නිසා බ්ලැක් ප්‍රින්ස් (කළු කුමරු) යන විරුදයෙන් හඳුන්වනු ලැබූ මෙම රණකාමියා යුද්ධ සේනාවක ප්‍රධානියා වශයෙන් පියරජු විසින් ප්‍රංසයේ ගැස්කනියට යවනු ලැබීය. එහි දී හේ උග්‍ර සටන් කීපයකින් ජය ගත්තේ 1356 දී දෙවැනි ජෝන් නම් වූ රජු පරදවා ඔහු සිරභාරයට ගැනීමෙහි ද සමත් විය. 1362 දි සිය පියාගෙන් ප්‍රංසයේ ඇක්විටේන් ප්‍රදේශයේ පාලන භාරය ලත් ඔහු 1371 දී රදල කැරැල්ලක් නිසා එපෙදෙසින් පිට වී යන තෙක් ම එහි විසීය. මේ අතර එඩ්වඩ් කුමරා 1367 දී නාහෙරා නම් ස්ථානයේ දී ලත් විශිෂ්ට ජයග්‍රහණයක් මගින් ක්‍රෑර පේදුරු නමින් ප්‍රකටව සිටි ස්පාඤ්ඤයේ කැස්ටීල් පාලකයාහට එපෙදෙස යළි හිමි කොට දුන්නේය.<br /> <br /> එඩ්වඩ්හට ඉංග්‍රීසි කිරුළ දැරීමේ අවස්ථාව නොලැබුණ ද සිය පියා ඇවෑමෙන් එංගලන්තයේ රජ බවට පත් වූයේ ඔහු පුත් රිචඩ් II ය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත-එංගලන්ත ඉතිහාසය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B7%86%E0%B7%8A%E0%B6%9D%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%AE%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA&diff=10952 2026-04-29T08:11:39Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>([[අවකන් රට]]). නිරිත දිග ආසියාවේ රටකි. මෙහි විශාලත්වය වර්ග සැතපුම් 250,000ක් පමණ වේ. 1895 දී පාමීර් කොමිසම ද 1903 දී හා 1905 දී පර්සියාවත් 1946 දී සෝවියට් සංගමයත් අතර ඇති කර ගත් ගිවිසුම් කීපයක් ද අනුව මෙහි දේශසීමා ලකුණු වී ඇත්තේය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයට උතුරින් සෝවියට් දේශය ද නැගෙනහිරින් හා දකුණින් පකිස්ථානය ද බටහිරින් ඉරානය ද වෙයි. <br /> <br /> == භූමි ලක්ෂණ ==<br /> කුඩා පාමීර් සානුවෙන් (24,000') නිරිත දිගට විහිදෙන හින්දුකුෂ් කඳුවැටිය හා ඒ ආශ්‍රිත කඳුහෙල් නිම්න ආදිය ඇඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන භූමි ලක්ෂණයෝය. හින්දුකුෂ් වැටියෙහි සාමාන්‍ය උස අඩි 15,000ක් වුවත් එහි ඊසාන දිග කොටස අඩි 24,000කට වඩා උසය. රට මැද දී මෙම වැටියෙන් දකුණු දෙසට විහිදෙන පග්මන් කඳු අඩි 16,000ක් ද බටහිරට විහිදෙන කොහ්-ඉ-බාබා අඩි 15,000ක් ද බන්ඩ්-ඉ-බාබා අඩි 12,000ක් ද උසය. මුළු ඇෆ්ඝනිස්ථාන දේශය ම මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 4,000ක් පමණ උස ඇත. <br /> <br /> උතුරේ ඔක්සස් ගඟ, වයඹ මුර්ගාබ් ගඟ, බටහිර හාරි-රූඩ් ගඟ, නිරිතෙහි හෙල්මාන්ඩ් ගඟ සහ නැගෙනහිර කාබුල් ගඟ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ගංගාවෝයි. සින්ධු ගඟේ ශාඛාවක් වන කාබුල් ගඟට පඤ්ජ්හීර් සහ කුනාර් නම් වූ අතු ගංගා ගලා බසී. සැතැපුම් 600ක් වන හෙල්මාන්ඩ් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉතා ම දිග ගංගාවයි. හින්දුකුෂ් කඳුවලින් පටන් ගන්නා එය හාසරා නම් වූ සානුව ඔස්සේ ගලා හෙල්මන්ඩ් කාන්තාර මධ්‍යයෙහි පිහිටි හෙල්මන්ඩ් විලට වැටේ. වයඹ දිග ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ මුර්ගාබි ගඟ හා බටහිර දෙසට ගලන හාරි-රූඩ් ගඟ තුර්කිස්ථානයේ දී වැල්ලෙහි අතුරුදහන් වේ.<br /> <br /> හින්දුකුෂ් වැටියට උතුරින් ද ඔක්සස් ගඟට දකුණින් ද පිහිටි ප්‍රදේශයෙහි නැගෙනහිර කොටස බඩක්ෂාන් නම් වූ සානුවයි. බටහිර කොටස ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථාන තැනිතලාවයි. කොක්වා හා කුන්දුස් යන ගංගා බඩක්ෂාන් සානුව ඔස්සේ ගලා ගොස් ඔක්සස් ගඟට එක් වන අතර හින්දුකුෂ් කඳු බෑවුම්වලින් ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානයට ගලා යන ගංගා එහි වැලි සහිත පොළවට උරා බසී. බඩක්ෂාන් සානුව හා ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථාන තැනිතලාව වියළි වුව ද ඉතා සාරවත්ය. <br /> <br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දකුණු කෙළවර පිහිටි කාන්තාරයෙන් රටේ මුළු විශාලත්වයෙන් 1/4ක් පමණ වූ ප්‍රදේශයක් වැසී ඇත. ඝන වැලි තට්ටුවකින් යුත් උෂ්ණ කාන්තාරයක් වන මෙහි ජනාවාස දුලබය. හාමූන්-ඉ-හෙල්මාන්ඩ් සහ ගවුඩ්-ඉ-සරේ නම් වූ විල් දෙකක් මෙහි ඇතත් මේවා ද ක්‍රමයෙන් සිඳී යෙමින් පවතී. මෙම කාන්තාර ප්‍රදේශය හා හින්දුකුෂ් කඳු අතර පිහිටි හාසාරා නම් වියළි සානුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ මධ්‍ය ප්‍රදේශයයි. කඳුවැටිවලින් සහ ගංගා නිම්නවලින් මෙය කැපී බෙදී ඇත.<br /> <br /> හින්දුකුෂ් කඳුවැටියට නැගෙනහිරින් කාබුල් ගංගාධාරය ආශ්‍රිත 'පහත්බිම්' (5,000'-6,000') ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉතා ම සාරවත් වූ ද අධික ජනගහනයකින් යුත් වූ ද ප්‍රදේශයයි. දියළු පසින් යුත් මේ පෙදෙස්වලට ජල පහසුව ඇති හෙයින් මෙහි කෘෂිකර්මය ඉතා දියුණුය. <br /> <br /> == දේශගුණය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය සාමාන්‍යයෙන් වියළි රටකි. එක් එක් භූමි ප්‍රදේශයෙහි උස අනුව දෛනික හා ආර්තව (seasonal) උෂ්ණත්ව අන්තයන් ද සුළං හා වියළි බව ද ඇති වේ. හින්දුකුෂ් වැටියෙන් ආවරණය වී ඇති උතුරුදිග නිම්න මධ්‍ය හා දකුණු දිග කඳු ප්‍රදේශයන්ට වඩා අධිකතර ශීතෝෂ්ණ අන්තරයන්ට භාජන වේ. සාමාන්‍යයෙන් ජූනි හා සැප්තැම්බර අතර කාලයේ පවත්නා ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ උෂ්ණත්වය පැ. 112°ක් පමණ විය හැකිය. මෙම ඍතුවේ දී [[කාරා කුම්]] (බ.) ආදි කාන්තාර හරහා පැයට සැතපුම් 110ක පමණ වේගයෙන් හමා එන දැඩි වියළි උෂ්ණ සුළං ද මෙම අධික උෂ්ණයට හේතු වේ. මධ්‍ය කඳු ප්‍රදේශයෙහි හා ඊට නැගෙනහිරින් හා දකුණින් වූ කාබුල් හා ඝාස්නි ආදි ප්‍රදේශයන්හි ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ උෂ්ණත්වය පැ. 100° ඉක්මවනුයේ කලාතුරකිනි. මෙකී පෙදෙස්වල ශීත ඍතුවේ උෂ්ණත්වය පැ. -15° දක්වා අඩු වේ. <br /> <br /> උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය අඟල් 7ක් පමණ වේ. මධ්‍යම කඳුකරයෙහි ද නැගෙනහිර හා දකුණු ප්‍රදේශයෙහි ද අඟල් 13ක පමණ සා.වා. වර්ෂාපතනයක් ඇත. ශීත ඍතුව වර්ෂාධික කාලයයි. මෙම ඍතුවේ දී බටහිරින් හමා එන හිම කුණාටුවලින් හිමපතනය ඇති වේ. <br /> <br /> == ශාක හා සත්තු ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වර්ෂාව වැඩි ඉතා උස් බෑවුම්වල හේසල්, ඈෂ්, වෝල්නට් ආදි ශාක ද අඩි 3,000ට වඩා උස් නුවූ බෑවුම්වල වල් ඔලීව, ඇකේෂා ආදිය ද වැඩේ. වර්ෂාව හිඟ බටහිර ප්‍රදේශයන් කරා පැමිණෙත් ම ස්වාභාවික වෘක්ෂලතාදියෙහි සරුසාර බව හීන වේ. කන්දහාර් හා හිරාත් අතර ප්‍රදේශයෙහි පෙරුම් කායම් ලබාගන්නා හිංගු (Ferula asafoetida) ශාකය බහුලව වැඩේ. කෑමට ගන්නා ඵල සහිත වෝල්නට්, පයින්, සන්ජිත් ආදි ශාකයන්ගෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයට තරමක ආදායමක් ලැබේ. සාලෙප් (salep), ඛින්ජුක් (khinjuk) යන නම්වලින් හැඳින්වෙන කායම් වර්ග ලබාගන්නා පැළෑටි විශේෂයෝ ද මෙරට බහුලය.<br /> <br /> වනාන්තරයන්හි වෘකයන්, සියලුන්, දිවියන් හා වලස්සු ද උතුරු දිග නිම්නයන්හි කොටි ද සධ්‍යම කඳුකරයෙහි එළුවන්, ගෝනුන් හා මුවෝ ද වෙසෙත්. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පක්ෂි වර්ග 124ක් පමණ සිටිතැයි ගණන් බලා ඇත. වලිකුකුළන්, තාරාවුන්, පාත්තයන් හා ලිහිණි ඉන් සමහරකි. <br /> <br /> == ඛනිජ ධනය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඛනිජ වර්ග කීපයක් ම ඇති බව භූවිද්‍යා පරීක්ෂණයන්ගෙන් හෙළි වී ඇතත් ඒවා හාරා ගැනීමට තරම් ආකර කර්මාන්තය දියුණු වී නැත. ගෝර්බාන්ඩ් හා ලටාබාන්ඩ් ප්‍රදේශයන්හි හා හින්දුකුෂ් වැටියෙහි ගල් අඟුරු නිධි ඇත. ප්‍රධාන ගල් අඟුරු ආකර පිහිටියේ ඉෂ්පුෂ්ටාහිය. හිරාත් හා උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථාන ප්‍රදේශයන්හි තිබෙන ඛනිජතෙල් නිධි කැණීම තව ම ආර්ථික වශයෙන් සංවිධානය වී නැත. බඩක්ෂාන්, අන්ධුකි හා හිරාත් යන පෙදෙස්වලින් ලබාගන්නා ගල්ලුණු රටේ අවශ්‍යතාවන්ට ප්‍රමාණවත්ය. ගෝර්බාන්ඩ් ප්‍රදේශයෙහි යකඩ, තඹ හා මැංගනීස් නිධි ඇත. කන්දහාර්හි රන් ආකර තිබේ. උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ගං රන් ලැබේ. බඩක්ෂාන් ප්‍රදේශයෙහි ඉතා උසස් වර්ගයේ නීලෝපල (ලපිස් ලසුලි) හා රතුකැට ඇත. රිදී, ක්‍රෝම්, ඇස්බෙස්ටොස්, ගෙන්දගම් ආදි ඛනිජ නිධි ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඇත. <br /> <br /> == කර්මාන්ත හා රැකීරක්ෂා ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි කඳු හා කාන්තාරවලින් වැසී ඇති බිම් පෙදෙස් හැරුණු විට කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා වෙන් වී ඇති බිම් ප්‍රමාණය වර්ග සැතපුම් 20,000ක් පමණ වේ. දියළු පසින් පිරි නිම්නයන්ට හා ලොවෙස් පසින් වැසී ගිය උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථාන තැනිතලාවන්ට සීමා වී ඇති මෙම ගොවිබිම් ඉතා සාරවත්ය. මේවායේ තිරිඟු, වී, බාර්ලි, ඉරිඟු, සීනි බීට්, උක්, කපු, දුම්කොළ, පලතුරු හා එළවළු ද එරඬු හා හිංගු වැනි බෙහෙත් පැළෑටි ද වගා කරනු ලැබේ. <br /> <br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි එඬේර වෘත්තියෙහි යෙදෙන්නෝ ද බොහෝය. සංචාරක එඬේරුන් විසින් ඇති කරනු ලබන බැටළුවෝ මෙහි ප්‍රධාන ධනයයි. මේ බැටළුවන්ගෙන් සමහරකු (ඩුම්බා බැටළුවන්) මස් පිණිස ගනු ලැබූවත් වැඩි වශයෙන් උන් ඇති කරනු ලබන්නේ ලොම් හා හම් පිණිසයි. අශ්ව, බූරු, ඔටු, එළු, ගව ආදි සත්තු ද ඇති කරනු ලබත්. <br /> <br /> ගොවිතැනට හා සතුන් ඇති කිරීමට සම්බන්ධ වූ කර්මාන්ත කීපයක් ම ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි තිබේ. කන්දහාර්හි හා කාබුල්හි ලොම් කර්මාන්තශාලා දෙකක් ද කුන්ඩුස්, ජබාල්-උස්-සෙරාජ් හා පුල්-ඉ-කුම්රි යන ස්ථානයන්හි කපු කම්හල් ද ගුල්බහාර්හි නවීන රෙදි කම්හලක් ද ඇත. බග්ලාන්හි බීට් සීනි කම්හලක් ද ජලාලාබාද්හි උක් සීනි කම්හලක් හා කන්දහාර්හි පලතුරු ටින්වල ඇහිරීමේ කම්හලක් ද තිබේ. සිමෙන්ති, ගිනිපෙට්ටි, බොත්තම්, සබන්, සපත්තු හා කෘෂිකාර්මික උපකරණ ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි නිපදවනු ලැබේ. කපු රෙදි, පට රෙදි, බුමුතුරුණු සහ සාළු විවීම හා සම් කර්මාන්තය සුළු කර්මාන්ත වශයෙන් දියුණු වී ඇත. තේ හා සීනි හැර රටේ ආහාර ද්‍රව්‍ය අතින් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ස්වයංපෝෂිතය. පලතුරු හා පාන් එරට වැසියන්ගේ ප්‍රධාන ආහාර වේ. කපු පිළී, සීනි, තේ, කඩදාසි, සිමෙන්ති, ඛනිජතෙල්, යන්ත්‍රෝපකරණ හා මෝටර් රථවාහන ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ආයාතයෝයි. ප්‍රධාන නිර්යාතය බැටළු සම්ය. ලොම්, කපු, අමු හා වියළි පලතුරු, සම්, බුමුතුරුණු, පෙරුම් කායම් හා දැව වෙනත් නිර්යාතයෝය. <br /> <br /> == නගර හා ජනගහන ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ අගනුවර [[කාබුල්]] (බ.) (206,208) ය. කන්දහාර් (77,186), හිරාත් (75,632), මසාර්-ඉ-ෂරීෆ් (41,960), ජලාලාබාද් (14,756) වෙනත් වැදගත් නගරය. (මෙහි දක්වා ඇති ජනගහන සංඛ්‍යා 1948 ගණන් බැලීම අනුවය.) <br /> <br /> == මංමාවත් ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය කරා ගොඩබිමින් යන මාර්ග බොහොමයක් දුර්ග මාර්ග ඔස්සේ වැටී ඇත. කාබුල් හා පකිස්ථානයේ පේශාවර් අතර පිහිටි කයිබර් දුර්ගය ද කන්දහාර් ප්‍රදේශයේ සිට දකුණු දෙසට මං පහසුව සැලසීමට උපයෝගී කරගෙන ඇති කොජක්, බෝලන් හා සිබි දුර්ග ද ඝාස්නි ප්‍රදේශයට මාර්ග යොමු කරවන ගොමල්, වෝෂි හා කුරාට් දුර්ග ද වඩා වැදගත් දුර්ගයෝය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි දුම්රිය මාර්ග නැත. ප්‍රධාන නගර අතර විහිදි මහා මාර්ග ඇත. යහපත් මංමාවත්වල බස්, ලොරි ආදි රථවාහන පහසුකම් ඇතත් බොහෝ පෙදෙස්වල ඔටුවන් හෝ බූරුවන් හෝ යෙදූ තවලම් බහුලය. තවලම් මෙහෙයවීම ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වැදගත් ජීවනෝපායකි. හිරාත්හි හා කුන්ඩුස්හි කුඩා ගුවන් තොටුපළවල් දෙකක් ද කාබුල්හි හා කන්දහාර්හි අන්තර්ජාතික ගුවන් තොටුපළවල් දෙකක් ද ඇත. අන්තර්ජාතික තැපැල් හා විදුලි පණිවුඩ සංගමයේ සාමාජික රටක් වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානය කාබුල්හි පිහිටා ඇත. පුෂ්ටු, පාර්සි, උර්දු, ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංස, රුසියන්, ජර්මන් හා අරාබි යන භාෂාවලින් මෙහි ගුවන් විදුලි වැඩසටහන් ප්‍රචාරය කරනු ලැබේ. <br /> <br /> ඉතා ම මෑත දී කරන ලද ගණන් බැලීම අනුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ජනගහනය 12,000,000ක් පමණ වේ යැයි සලකතත් වඩා පරීක්ෂ්‍යකාරී ගණන් බැලීම් අනුව එරට ජනගහනය අසූ ලක්ෂයකට වැඩි නැතැයි සිතනු ලැබේ. සංවිධානාත්මක සංගණනයක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කිසි කලෙක පවත්වා නැත. ඇෆ්ඝනිස්ථානය මුස්ලිම් රාජ්‍යයකි. මෙහි මුස්ලිම් ජනයාගෙන් ඉතා වැඩි කොටස සුන්නි නිකායට අයත්ය. පුෂ්ටු (පෂ්ටෝ) හා පාර්සි ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ රාජ්‍ය භාෂායි. <br /> <br /> == ආණ්ඩුව ==<br /> ව්‍යවස්ථානුකූල රාජාණ්ඩුවක් මගින් ඇෆ්ඝනිස්ථානය පාලනය වේ. එහි පරම ශ්‍රෙෂ්ඨ නීතිදායක බලය රජු, සෙනට් සභාව හා ජාතික මණ්ඩලය යන අංගයන්ගෙන් සැදි පාර්ලිමේන්තුව සතුය. සෙනට් සභාව රජු විසින් යාවජීව වශයෙන් පත් කරනු ලබන සභිකවරුන් 50 දෙනකුගෙන් ද ජාතික මණ්ඩලය මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වන මන්ත්‍රීවරුන් 171 දෙනකුගෙන් ද සමන්විතය. මේ හැර මහත් ජාතික වැදගත්කමක් ඇති ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ ප්‍රශ්න සලකා බැලීම උදෙසා කලාතුරකින් පමණක් රැස්වන මහා මණ්ඩලයක් (ලෝයි ජිර්ගේ) ද ඇත. එම මණ්ඩලය අන්තිමට රැස්වූයේ 1955 දීය. <br /> <br /> පාලන කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ප්‍රධාන පළාත් 7කට ද කුඩා පළාත් 11කට ද බෙදා තිබේ. ප්‍රධාන පළාත් හත නම් කාබුල්, මසාර්, කන්දහාර්, හිරාත්, කතාඝාන්, නින්ග්‍රාහර් හා පක්ත්‍යා යන මේයි.<br /> <br /> අවකන් දේශයේ වර්තමාන රජ මහමත් සහීර් ෂාය.<br /> <br /> == ඉතිහාසය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන දේශනාමය භාවිතයට පැමිණ වැඩි කලක් නොමැත. දැනට ඇෆ්ඝනිස්ථානය නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයෙන් විශාල කොටසක් පුරාණයේ දී බුරාසාන් නමින් හඳුන්වන ලදි. 1747 දී අහමද් ෂා දුරානි (අබ්දාලි) යටතේ ස්වාධීන ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය පහළ වන තෙක් ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන නමින් රටක් නොවීය. ඇෆ්ඝන් යන නමින් දන්නා ලද ජාතියක් මේ ප්‍රදේශයේ බහුල වශයෙන් පදිංචිව සිටීමත් එහි බලය ලබාගත් රජ පෙළපත ඇෆ්ඝන් රාජවංශයක් වීමත් නිසාය, අහමද් ෂාගේ කාලයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන නම ඇති වූයේ.<br /> <br /> ඊසාන දිගින් මොංගෝලියානු සානුවෙනුත් බටහිරින් පර්සියාවෙනුත් දකුණු දිගින් ඉන්දියාවෙනුත් වට වී ඇති ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආදී අතීතයේ සිට ම සංචාරක ගෝත්‍රිකයන්ගේ ආක්‍රමණවලට ගොදුරු වූ ප්‍රදේශයක් විය. ආර්යය, සිතියන්, ටාටර්, මෝගල් සහ අරාබි යන ජාතීන් කලින් කල මේ ප්‍රදේශයට පැමිණ ඇති බවට සාධක ඇත. නොයෙක් සංස්කෘතීන්ට අයත් ජාතීන් මුණ ගැසුණ ස්ථානයක් වශයෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ඉතිහාසය අතින් වැදගත් වේ.<br /> <br /> ඇෆ්ඝන් ජාතිකයන් පැවතෙන්නේ හේබ්‍රෙව් ජාතිකයන්ගෙන් යයි විශ්වාසයක් ඔවුන් අතර පවතී. මෙය පිළිගැනීමට ඇති සාධක ප්‍රමාණවත් නොවේ. එහෙත් ඇෆ්ඝන් ජාතිකයන් සෙමිටික් වර්ගයා අතර සම්බන්ධකමක් පැවති බව පිළිගත හැක. දැනට ඇෆ්ඝන්වරු කන්දහාර්, ඝාස්නි සහ කාබුල් යන ප්‍රදේශවල ද ඝිල්සායිවරුන් හා පඨාන් ගෝත්‍රිකයෝ සුලෙයිමාන් පර්වත ප්‍රාන්තයෙහි ද වාසය කරති.<br /> <br /> ආර්යයන් ඉන්දියාවට පැමිණෙන්නට ප්‍රථම ඔවුන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කලක් වාසය කළ බව ඍග්වේදයේ සඳහන් සමහර ස්ථාන නාමවලින් පැහැදිලි වේ. එයට පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය ඉතිහාසයේ සඳහන් වන්නේ ඩේරියස් නම් ඇකිමේනියානු අධිරාජයාගේ රාජ්‍යයේ කොටසක් වශයෙනි. ඔහුගේ අධිරාජ්‍යයට කාබුල්, කන්දහාර් සහ හිරාත් යන ප්‍රදේශ අයත්ව තිබිණ. හෙරොඩෝටස්ගේ වාර්තාවෙන් සහ ඇකිමේනියානු ශිලාලිපිවලින් පැහැදිලි වන ආකාරයට ඇෆ්ඝනිස්ථානය නමින් දැන් දන්නා ප්‍රදේශය ක්ෂත්‍රප හයකට බෙදී තිබිණ ([[ඇකිමේනියානු අධිරාජ්‍යය]] බ.) ඇකිමේනියානු අධිරාජ්‍යය බිඳ වැටීමෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ පාලනය යටතට පත් විය. ඇලෙක්සැන්ඩර් තමාගේ නමින් මේ ප්‍රදේශයේ නගරයක් ඉදි කළ බව ද සඳහන් වේ. ඇලෙක්සැන්ඩර්ට මේ ප්‍රදේශයේ දී බොහෝදුරට මුණ ගැසුණේ ඉන්දියානු සංස්කෘතික ආභාසය ලද මිනිසුන් යයි දැක්වේ. ඔහුගේ අකාල මරණයෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රදේශ අයත් වූයේ සෙලූකස් නිකේටර්ටය. ක්‍රි.පූ. 305 දී නිකේටර් සහ චන්ද්‍රගුප්ත මෞර්යයන් අතර වූ ගිවිසුමෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ක්ෂත්‍රප ප්‍රදේශ මෞර්යය අධිරාජ්‍යයේ කොටස් බවට පත්විය. අශෝක අධිරාජයාගේ සමයේ දී මේ ප්‍රදේශයට බුද්ධාගම් ප්‍රවිෂ්ට වන්නට ඇති බවට සාධක ඇත. අශෝකයන්ගෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථාන ප්‍රදේශ මෞර්යය අධිරාජ්‍යයෙන් ගිලිහී ගියේය. මෙයින් පසුව ඉන්දු-ග්‍රීකයන් බලයට පත් වන තෙක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දේශපාලන වශයෙන් අවුල් සහගත තත්වයක් පවතින්නට ඇති බව පිළිගත හැකිය. ක්‍රි.පූ. 208 දී පමණ මේ ප්‍රදේශය තුන්වැනි ඇන්ටියෝකස් විසින් ආක්‍රමණය කරන ලදි. එයට පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය බැක්ට්‍රියාවේ පාලක යුතිඩීමස් යටතට පත් විය ([[ඉන්දු-ග්‍රීකයෝ]] බ.). ඉන්දු-ග්‍රීකයන්ගෙන් පසුව මධ්‍ය ආසියානු සංචාරක ජාතීහු මේ ප්‍රදේශයට පැමිණියහ. ශක හා පාර්තියානු ගෝත්‍රිකයන්ගෙන් පසුව බලයට පත් කුෂාණ රාජවංශය මේ ප්‍රදේශයට දේශපාලන වශයෙන් ස්ථාවරත්වයක් ලබාදීමෙහි සමත් විය. කුෂාණ සමයේ දී, විශේෂයෙන් කනිෂ්ක අධිරාජයාගේ රාජ්‍ය සමයේ දී, ඇෆ්ඝනිස්ථානය ශ්‍රෙෂ්ඨ බෞද්ධ මධ්‍යස්ථානයක් විය. මධ්‍යම ආසියාවට හා ඈත පෙරදිගට බුදුදහම පැතිර වීමේ දී බාමියන් වැනි බෞද්ධ මධ්‍යස්ථාන වැදගත් තැනක් ගත්තේය ([[ඉන්දියාව]]-ඉතිහාසය බ.) ක්‍රි.ව. පස්වන සියවසෙහි මැදභාගයේ පමණ ඇෆ්ඝනිස්ථානය හූණ ආක්‍රමණිකයන් යටතට පත් විය. ඔවුහු නැගෙනහිර සහ උතුරු ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශවල බලය අල්ලාගෙන සිටියහ. සත්වන සියවසෙහි ඉන්දියාවට පැමිණි හියුං සාං නම් චීන සංචාරකයා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පැවති බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන පිළිබඳව තම වාර්තාවේ සඳහන් කොට ඇත.<br /> <br /> == ඉස්ලාම් බලයට යටත් වීම ==<br /> මහමත්තුමාගෙන් පාලනය පිණිස යවනු ලැබූහ. බෙංගාලයේ ද ආණ්ඩුකාරවරු ඉන්දියාවේ නොයෙක් තැන්වලට පසු පළමුවන පරම්පරාවේ දී ම බුරාසාන් (ඇප්සන්) ඇප්සන් පාලනයක් ඇති විය. කර්නොයවා ම ප්‍රදේශය ඉස්ලාම් කඩුවට යටත් විණි. එම ප්‍රදේශ ගුජරාථ, මාල්වා, මුල්තාන්, ඛාන්දේශ්, සින්ධ වාසී බෞද්ධ හා හින්දු ආර්යය ජනයා ද බෞද්ධ ටාටර්වරු ද අකැමැත්තෙන් වුව ද ඉස්ලාම් භක්තිය භක්තිය මුල් බැසගති. මෙසේ බලන කල ඉන්දියා- යන ප්‍රදේශවල ඇෆ්ඝන් බලය නිසා ඉස්ලාම් පිළිගත්හ. පසු කල බැග්ඩෑඩ්හි කාලිප් බලය බිඳ වේ ඉස්ලාම් භක්තිය පැතිරීයාම එරට ඇෆ්ඝන් වැටුණු පසු, ඛුරාසාන්හි අරාබි ආධිපත්‍යය ද වැටී - බලයේ ව්‍යාප්තිය හා කෙතෙක් දුරට සම්බන්ධ වී ගියේය. කාබුල් හා කන්දහාර් වෙන ම රාජ්‍යයක් ඇද්දැයි පැහැදිලි ලෙස පෙනේ. බවට පත් විය. හිරාත් අරාබි සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානයක් වශයෙන් පැවැත්තේය.<br /> <br /> 10 වන සියවසෙහි දී බුරාසාන් ප්‍රදේශය පළමු වෙන් පර්සියානු ජාතිකයන් යටතට පත් විය. පසුව එහි තුර්කි රාජවංශයක් බලයට පත් විය. සබුක්- තිජින් නම් තුර්කි රජ ඝාස්නි නගරය මධ්‍යස්ථානය කොටගෙන කාබුල්හි සිට ඉන්දු නදිය දක්වා මුළු ප්‍රදේශය ම තමන් යටතට ගත්තේය. ඉන්දු නදිය පළමුවරට හින්දු ලබ්ධික ඉන්දියාව ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් වෙන් කරන මායිම බවට පත් විය.<br /> <br /> ක්‍රි.ව. 997 දී සබුක්තිජින්ගේ මරණින් පසු ඔහුගේ අවජාත පුත්‍ර මහමුද් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සස්නි ප්‍රදේශයේ බලයට පැමිණියේය. ඝාස්නිහි මහමුද් දොළොස් වතාවක් ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ බව පැවසේ. හෙතෙම බලුකිස්ථානය, පඤ්ජාබය, මූල්තාන් යන ප්‍රදේශවල ද බටහිර පර්සියාවේ ද තම අණසක පැතිරවිය. දිල්ලිය දක්වා ඉන්දියානු රජුන් යටත් කොට ඔවුන්ගෙන් කප්පම් ලැබුවේය. මේ තුර්කි පෙළපතේ (ඇප්සන්) රජවරු ඝාස්නි නුවර රාජධානිය වශයෙන් තබා ගෙන ක්‍රි.ව. 1140 දක්වා ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශයේ රජ කළහ. 1152 දී සෝර් රාජ්‍යයේ අලවුද්දීන් හුසේන් සාස්නි රාජධානිය විනාශ කොට දැමීය. ඔහුගේ බෑනා වූ සෝර්හි මහමුද් එපෙදෙසෙහි බලය අල්ලාගත්තේය. හෙතෙම පන්ජාබය යටත් කොට ඉන්දියාවට ඇතුළු වී එහි ද සිය අණසක පිහිටුවිය.<br /> <br /> මහමුද් (සෝරි) විසින් සිය ඉන්දියානු යටත් ප්‍රදේශ පාලනය පිණිස කුටුබ් උද්දීන් අයිබෙක් නම් සෙන්පතියා ඉන්දියාවේ නතර කරන ලදි. හෙතෙම 1193 දී දිල්ලිය අල්ලාගති. මෙසේ පළමු වරට දිල්ලිය ඉන්දියාවේ මුස්ලිම් බලය පිළිබඳ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය බවට පත් විය. 1205 දී සෝර්හි මහමුද් මරනු ලැබීමෙන් පසු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ හා දිල්ලියේ සෝරි පෙළපත අභාවයට ගියේය.<br /> <br /> == ඉන්දියාවේ ඉස්ලාම් සමය ==<br /> [[කුටුබ් උද්දීන් අයිබෙක්]] (බ.) දිල්ලියේ වහල් රජ පෙළපත බලයෙහි පිහිටු විය. ඔහුගේ කාලයේ දී ඇෆ්ඝන්<br /> <br /> 1217 දී මොංගෝලීය මහා ආක්‍රමණික ජිංගිස් ආශාවෙන් මඩනා ලදුව රටවල් ආක්‍රමණයෙහි ඛාන් (බ.) මුළු ලොව ම තමන් යටතට ගැනීමේ යෙදුණේ ඇප්සන් ප්‍රදේශයට ද පැමිණියේය. ඔහු ඝාස්නි හරහා ඉන්දු නදී ප්‍රදේශය ද ආක්‍රමණය ([[ටැමර්ලේන්]]) (බ.) 14 වන ශත වර්ෂයේ දී එරට කොට වස්තුව පැහැර ගැනීමෙහි යෙදුණේය. ටිමූර් ආක්‍රමණය කරන තෙක් ඉහත කී ප්‍රදේශයෙහි වැඩි කොටසක මොංගෝලීය පාලනය පැවතිණ. ආක්‍රමණය කිරීමෙහි යෙදුණේ දිල්ලියේ තුග්ලක් ටිමූර් බටහිර ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ හරහා ඉන්දියාව පරපුරෙහි පාලනය ඉතා දුර්වලව පැවති සමයකය. ටිමූර්ගේ ආක්‍රමණයෙන් පසු දිල්ලියේ ඇෆ්ඝන් රජ පරපුර අභාවයට ගිය අතර ඇෆ්ඝන් ආණ්ඩු - බෙංගාලය, අවුද්, මාල්වා, ගුජරාථ, ඛාන්දේශ්, කාරවරුන් යටතේ පැවති ඉන්දියානු ප්‍රදේශ වූ මූල්තාන් ආදිය ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත් විය. පිර් වෙනුවෙන් සෙයියද්වරුන් සිටි දෙනෙක් 1478 දක්වා ලාහෝර්හි බලය ඉසුලූහ. පසුව වෙනත් ඇප්සන් වංශයක් වූ ලෝදි පෙළපතට දිල්ලියේ පාලනය අයත් විය.<br /> <br /> == බාබර් රජ ==<br /> 1526 දී [[බාබර්]] (බ.) රජු දිල්ලිය ආක්‍රමණය කරන විට ද එහි විසූයේ ලෝදි පෙළ පතට අයත් රජවරුන්ය. බාබර් රජ ටිමූර්ගේ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ටාටර් ගෝත්‍රයට අයත් තැනැත්තෙකි. ඔහු කාබුල් සිය අගනුවර කොට ගෙන කන්දහාර් ප්‍රදේශය ද නතු කරගෙන විසු යේය. 1526 දී ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ ඔහු පානිපත්හි ඇති වූ ඓතිහාසික යුද්ධයෙන් දිල්ලියේ ඉබ්‍රාහිම් ලෝදි නම් වූ ඇෆ්ඝන් සුල්තාන් පරදවා ඉන්දියානු ඉතිහාසයේ නව පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ කෙළේය. බාබර් මෝගල් ජාතිකයකු නොවූ නමුත් ඔහු විසින් ඉන්දියාවේ පිහිටුවන ලද අයි රාජ්‍යය මෝගල් අධිරාජ්‍යය නමින් ප්‍රකට විය. ඉන්දියාව වාස භූමි කොටගත් බාබර් කාබුල් හා කන්දහාර් ආදී ස්වකීය ඇප්සන් ප්‍රදේශ ඉන්දියා- වේ ම කොටස් හැටියට සැලකීය. 1530 දී ඔහු මිය යන විට ඔහුගේ අධිරාජ්‍යය ඔක්සස්හි සිට ඉන්දියාවේ අවුද් දක්වා පැතිර පැවැත්තේය. බාබර්ගේ පුත්‍ර හුමායුන් රජ වී දෙවර්ෂයක් ඇතුළත ශ්‍රේ ෂා නම් ඇෆ්ඝන් නායකයා විසින් ඔහු ඉන්දියාවෙන් පලවා හරිනු ලැබීය. හුමායූන් කාබුල්හි හා කන්ද - හාර්හි බලය අල්ලා ගත්තේය. 15 වර්ෂයකට පසු හෙතෙම දිල්ලිය ආක්‍රමණය කොට එහි ඉන්දු- ඇප්සන් සේනා පරදවා දිල්ලි සිංහාසනය හිමි කර ගත්තේය. ඉන්දියාවේ තැන තැන වූ ඇෆ්ඝන් අධිපතීන්ගේ බලය මුළුමනින් සිඳලූයේ හුමායූන්. ගේ පුත්‍ර [[මහා අක්බාර්]] (බ.) විසිනි. අක්බාර්ගේ කාලයේ දී දිල්ලියේ මෝගල් අධිරාජ්‍යයේ කොට- සක් සේ ඇෆ්ඝනිස්ථානය පාලනය විය. අක්බාර් රජ සිය සෙනෙවියන් යටතේ රාජ්පුත් සේනා යවා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වරින් වර ඇති වූ කැරලි මැඩ පැවැත්විය. මහා අක්බාර්ගෙන් පසු ජහාන්ගීර්ගේ කාලයේ සිටම ඇප්සන් ප්‍රදේශ මෝගල් අධිරාජ්‍යයෙන් ගිලිහෙන ලකුණු පහළ වන්නට විය. 1621 දී කන්දහාරය අල්ලාගත් පර්සියානුවරු ජහාන්ගීර් අධිරාජයාට එපෙදෙස ආපසු අල්ලා ගන්ට ඉඩ නොදී කලක් ම එය තමන් යටතේ තබා ගත්හ. 1644 දී ෂා ජහාන් අධිරාජයා කලින් බාබර් රජුට අයත්ව තිබුණු ඇප්සන් ප්‍රදේශ අල්ලාගැනීමේ පරමාර්ථයෙන් කාබුල් දක්වා ගිය නමුත් පසුව හින්දුකුෂ් කඳු වැටියෙන් මොබ්බට සේනා සමග පසු බැස්සේය. 1668 දී අවුරාංග්සිව්ගේ කාලයේ දී පර්සියානුවරු නැවතත් කන්දහාර් ප්‍රදේශය අල්ලා ගත්හ. එවක් පටන් කන්දහාර් පර්සියානුන් හෝ ඇප්සන්වරුන් යටතේම පැවතිණ. කන්දහාර් හා හිරාත් හැර සෙසු ඇප්සන් ප්‍රදේශ අවුරංග්- සිගේ මරණය (1707) දක්වා දිල්ලි අධිරාජ්‍යයේ කොටස් ලෙස පැවතිණ. ඉන් පසු මෝගල් අධි. රාජ්‍යය ක්‍රමයෙන් පිරිහෙන්නට විය. ඒ සමඟම කන්දහාර් හා හිරාත් පර්සියානු පාලනය යටතට පැමිණියේය.<br /> <br /> == පර්සියානු-ඇෆ්ඝන් ගැටුම් ==<br /> අවුරාංග්සිගේ මරණයට වර්ෂයකට කලින් (1706) මීර් වයිස් නම් වූ ඇෆ්ඝන් නායකයෙක් කන්දහාරය පර්සියානු පාලනයෙන් මුදාගත්තේය. අසදුල්ලා ඛාන් සදුසායි නමැත්තා හිරාත්හි පර්සියානුන් පලවා එපෙදෙස නිදහස් පාලන ප්‍රදේශයක් බවට හැරවිය. ඉක්බිති ඇෆ්ඝන් කන්දහාර් ප්‍රදේශයේ මීර් වයිස්ගේ පුත්‍ර මහමුද් බලයට පැමිණි පසු 1720 දී හෙතෙම පර්සි- යාව ආක්‍රමණය කොට කිරීමන් නම් ප්‍රදේශය අල්ලා ගත්තේය. 1721 දී හිරාත්හි අලි (ඇප්ප්සන්) වරු මෙෂද් නම් පර්සියානු ප්‍රදේශය ආක්‍රමණය කළහ. ඉක්බිති 1722 දී කන්දහාර්හි ඇප්සන් පාලක මහමුද් තෙමේ පර්සියාව ආක්‍රමණය කොට එහි ඉතා විශාල ප්‍රදේශයක් යටත් කර ගත්තේය. සුන්නි නිකායේ ඉස්ලාමිකයකු වූ ඔහු පර්සියානු රජු හැර රජපවුලේ සෙසු සියලු දෙනා ම වාගේ විනාශ කොට පර්සියාවේ ෂියා ඉස්ලාම් නිකාය මුළුමනින් වැනසීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් ක්‍රියා කෙළේය. මහමුද්දෙන් පසු ඔහු පුත් අfප්රාස් ඛාන්ගේ කාලයේ දී කාලිප්ගේ විශාල තුර්කි හමුදා- වක් ඇෆ්ඝන් වරුන් යටතේ වූ පර්සියාව ආක්‍රමණය කළ නමුත් අභිප්රාස් අතින් පැරදිණ. එසේ වුව ද අfප්රාස් කාලිප්ගේ ආධිපත්‍ය පිළිගෙන පර්සියාවේ නායකත්වය ඉසිලීය.<br /> <br /> == නදීර් ෂා ==<br /> පර්සියාවේ ශ්‍රෙෂ්ඨ රජකු වූ නදීර් ෂා 1737 වර්ෂයේ දී ඇfප්සන් ප්‍රදේශ ආක්‍රමණය කොට කන්දහාර්හි පර්සියානු පාලකයන් පත් කොට කාබුල් හරහා මෝගල් ඉන්දියාව ද ආක්‍රම-ණය කොට බොහෝ වස්තුව පැහැර ගෙන ගියේය. අතිශයින් ක්‍රෑර පාලකයකු වූ නදීර් 1747 දී ඔහුගේ ආරක්ෂක භට හමුදාවේ නිලධාරියකු අතින් ජීවිතක්- ෂයට පත් විය.<br /> <br /> == දුරානි පෙළපත හා ඇෆ්ඝනිස්ථාන රාජ්‍යය ==<br /> නදීර් ෂාගේ යුද සෙනවියකු හැටියට සේවය කළ අබ්දුලි ගෝත්‍රයේ සදුසායි පක්ෂයට අයත් අහමද් ඛාන් නමැති ශූර සෙන්පතියෙක් අලි වංශිකයන් ගේ ආධාරය ලැබ 1747 දී කාබුල්, කන්දහාර්, හිරාත්, සින්ඩ්, කාශ්මීර, මුල්තාන් ආදි ප්‍රදේශ යටත් කොටගෙන අහමද් ෂා නමින් රජ විය. ඔහු තම රාජ්‍යයට දුරානි අධිරාජ්‍ය යයි නම් කෙළේය. ඇෆ්ඝනිස්ථානය යනුවෙන් නියම වශයෙන් රාජ්‍ය - යක් ඇති වූයේ මේ දුරානි රජ පෙළපතේ සම්භව- යෙන් පසුය. අහමද් ෂා දුරානි 1748 සිට 1756 දක්වා සිව්වරක් සිය අශ්ව සේනාව මෙහෙයවා ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කෙළේය. ඔහුගෙන් වරින් වර හටගත් මේ උවදුරු කරණ කොටගෙන පිරිහෙමින් පැවති දිල්ලියේ මෝගල් රජය මරාඨ ගණ රජයේ ආධාරය සෙවීය. මරාඨවරු ද සික්වරු ද ඇෆ්ඝන්වරුන්ට විරුද්ධව නැඟී, ඔවුන් ඉන්දු නදියෙන් එගොඩට පලවා හැරියහ. එහෙත් 1761 දී තුන් වැනි පානිපත් යුද්ධයේ දී ඉන්දියාවේ ඇෆ්ඝන් සගයන් වූ රෝහිල්ලවරුන්ගේ ද ආධාර ඇතිව මරාඨ බලය මුළුමනින් ම වාගේ සිඳ දමන ලදි. අහමද් ෂා, අලි ජෞහාර් නමැත්තා මෝගල් අධිරාජයා හැටියට ප්‍රකාශ කොට පඤ්ජාබය හා මෝගල් අධි රාජ්‍යයෙන් විශාල කොටසක් ගිවිසුම් මඟින් තමන් අයත් කරගත්තේය. මෙසේ දිල්ලියේ මෝගල් අධිරාජ්‍යය ඉතා බෙලහීන තත්වයකට ඇද වැටිණි. මේ අතර සික්වරු සිය බලය තහවුරු කොටගෙන ලාහෝර්හි ඇප්සන් පාලකයා පලවා හැරියහ. සවන වරට ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ අහමද් ෂා සික්වරුන් පරදවා බිහිසුණු ඝාතනයක යෙදුණේය. 1769 වන අහමද් ෂාගේ අවසාන කාලය සම්පූර්ණයෙන් ම වාගේ යෙදුණේ මේ අරගළ සඳහාය. විට අහමද් ෂා යටතේ තිබුණු පන්ජාබයේ ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ සියල්ලක් ම සික් ජාතිකයන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලදි.<br /> <br /> අහමද් ෂාගේ බලව්‍යාප්තියේ උච්චතම අවස්ථාවේදී ඇප්සන් බලය බටහිරින් කැස්පියන් මුහුද අසලට ද නැගෙනහිරින් පන්ජාබය, කාශ්මීරය හා දිල්ලිය දක්වා ද පැතිර පැවැත්තේය. ඔක්සස් නදිය උතුරු මායිම විය. බලුකිස්ථානය ඔහුගේ ආධිපත්‍යය පිළිගත්තේය.<br /> <br /> 1773 දී අහමද් ෂා දුරානි මිය ගිය පසු රජ ඔහුගේ පුත්‍ර ටිමූර් ෂාගේ ද මුනුබුරු ෂා සමාන් රජුගේ ද කාලවලදී ඇෆ්ඝන් අධිරාජ්‍යය කැඩී බිඳී ගියේය. නැපෝලියන් පර්සියාවේ කළ කුමන්ත්‍රණ ගැන ඇති වූ බිය සැක නිසා ඉංග්‍රීසි පෙරදිග ඉන්දියා වෙළඳ සමාගමේ ඉන්දියා ආණ්ඩු කාරයා වූ මින්ටෝ සාමී විසින් ෂා ෂුජා අල් මුල්ක් (1803-09) වෙත මවුස්ටුවට් එල්ෆින්ස්ටන් 1809 දී දූත මෙහෙවරක යවන ලදි. එවක ඇප්සන් දේශයේ පැවති අරගළයන්ගේ ප්‍රතිඵලයක් වශ යෙන් 1810 දී ෂා ෂූජා බලයෙන් නෙරපා ඔහුගේ සහෝදර මහමුද් නැවතත් සිහසුන අයත් කර ගැනීම නිසා මේ දූත මෙහෙය ප්‍රතිඵල විරහිත එකක් විය. මහමුද් 1818 දක්වා රජපදවිය ඉසුලූ නමුත් එවක නියම බලය දැරූයේ බරාක්සායි ගෝත්‍රයට අයත් ඵට් ඛාන් නම් වූ විසියර් තැනය. එට් ඛාන් හිරාත් ප්‍රදේශය පර්සියානුන්ගෙන් මුදා ගත්තේය. ඔහු සදුසායි (දුරානි) පවුලට කරන ලද පීඩන හා අවමන් නිසා කිපුණු මහමුද් ඔහුගේ ඇස් අන්ධ කරවා පසුව දරුණු වධ දී ඔහු මරවා දැම්මේ ය. මෙයින් කෝපයට පත් බරාක් සායි පවුලේ මහමත් අසීම් හා දොත් මහමත් ද මහමුද් පන්නා හැර කාබුල්හි බලය හිමි කොටගත්හ. අසීම් එහි රජ බවට පත් විය. මින් පසු ක්‍රමයෙන් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය භේදභින්න වී ගියේය.<br /> <br /> ඉංග්‍රීසීහු ද රංජිත්සිංගේ නායකත්වයෙන් සික් වරු ද මේ වියවුල් තත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීමට මාන බැලූහ. 1815 සිට ෂා ෂුජාට ඉංග්‍රීසීහු රැක වරණ දුන්හ. 1823 දී රංජිත්සිං පේශාවර් ප්‍රදේශය යටත් කොටගෙන තමන්ට පක්ෂ ඇප්සන් ජාතිකයකු සිහසුනට නැංවීය. කාශ්මීරය, දෙරාජාත්, මූල්තාන්, කන්දහාර් යන ප්‍රදේශ ද මේ වන විට ඔහු යටතේ විය. හිරාත්හි පාලනය ගෙන මහමත් අසීම් මිය ගියෙන් කාබුල්හි ඇෆ්ඝන් ගියේ කාබුල්හි හිටපු රජකු වූ මහමුද්ය. 1823 දී සිහසුන සම්බන්ධයෙන් බරාසායි සොහොයුරන් අතර කෝලාහල ඇති විය. 1826 දී දොස්ක් මහමත් කාබුල් සිහසුන හිමි කොටගෙන ජලාලා - ගත්තේය. තමා ඇෆ්ඝන් අධිරාජ්‍යයේ අමීර් බාද්, සාස්නි ආදි ප්‍රදේශවල පාලනය ද සියතට හැටියට ප්‍රකාශ කළ හෙතෙම 1834 දී කාබුල් කිරුළ නැවත අත් කරගැනීමට ෂා ෂුජා දරූ ප්‍රයත්නයක් නිෂ්ප්‍රභ කෙළේය.<br /> ‍<br /> මේ අතර රුසියානු කුමන්ත්‍රණ නිසා ද දොස්ත මහමත් (අමීර්) හා රංජිත් සිං අතර පැවති විරුද්ධ කමින් ප්‍රයෝජන ගැනීමේ අදහසින් ද ඉංග්‍රීසීහු දොත් මහමත් වෙත 1837 දී ඇලෙක්සැන්ඩර් බ'න්ස් යටතේ දූත පිරිසක් යැවීය. දොත් සිටියේ ඉක්මනින් ආධාර ලබාගත යුතු තත්වයකය. ඉංග්‍රීසි තානාපතියා සික්වරුන්ට විරුද්ධව ආධාර දීමට පොරොන්දු වීමට පුළුවන් තත්වයක නොසිටියේය. මෙවිට ම රුසියන්වරුන් දොස්ට නොයෙක් විධියෙන් ආධාර දීමට කැමති බව දැන්වූයෙන් දොස්ත රුසියානු පැත්තට නැඹුරු විය.<br /> <br /> 1838 දී ෂා ෂුජා, රංජිත්සිං හා ඉන්දියාවේ ඉංග්‍රීසි අග්‍රාණ්ඩුකාර ඕක්ලන්ඩ් සාමි ද අතර තුන්හවුල් ගිවිසුමක් අත්සන් කැරිණි. ෂුජාට නැවත ඇප්සන් සින්ධි ප්‍රදේශ පිළිබඳ බේරුමක් ඇති කිරීම ආදිය කිරුළ අයත් කරදීම, ඇප්සන් - සික් හා ඇප්සන්- මින් බලාපොරොත්තු වන ලදි. <br /> <br /> == ප්‍රථම ඇෆ්ඝන්-ඉංග්‍රීසි යුද්ධය ==<br /> තමන්ට අහිමි වූ ඇෆ්ඝන් කිරුළ ලබාගැනීම පිණිස ලුයිනා ප්‍රදේශ ලම් යෙන් හමුදාවක් රැස් කොටගත් ෂා ෂුජා ඉංග්‍රීසීන් ගෙන්ද ආධාර ලැබ 1839 දී කාබුල් බලා පිටත් විය. මේ කාලයේ ඉන්දියාවේ අග්‍රාණ්ඩුකාරයාව සිටි ඕක්ලන්ඩ් සාමි ෂුජාට ආධාර පිණිස සර් ජෝන් කින් හා කොටින් සෙනෙවියා යටතේ බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයට පිටත් කර යැවීය. ප්‍රථම ඇප්සන් යුද්ධය නමින් ප්‍රකට මේ යුද්ධයේ දී කන්දහාර්, සාස්නි ආදි ප්‍රදේශ යටත් වූ පසු සිය සේනාවන් විසින් අත්හැර දමනු ලැබූ දොස්ත මහමත්, අක්බාර් ඛාන් නම් සිය පුත්‍රයාගේ රැක වරණ ඇතිව බාමියන් හරහා කාබුල් නගරයෙන් පැන ගියේය. සටනක් නැතිව ම කාබුල් නගරය යටත් විය. අවුරුදු 30 කට ඉහත දී නැති වී ගිය කාබුල් සිංහාසනය නැවත වරක් ෂා ෂුජාට අයත් විය. බ්‍රිතාන්‍ය ආධාරයෙන් ඔහු ලත් සිංහා- සනයේ ආරක්ෂාව පිණිස බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා කාබුල්හි නවත්වනු ලැබූහ. එහෙත් වැඩිකල් යන්නට පෙරම මේ හමුදා නිසා වියවුල් තත්වයක් ඇති විය. ෂා ෂුජා ඉංග්‍රීසීන්ගේ අනුග්‍රහය හැමවිටම පැතීම නිසා රටවාසීන්ට ඔහු එපා වන්නට විය. මේ අතර කාබුල්හි අමීර්ව සිට පැන ගිය දොත් මහමත් ඉංග්‍රීසීන්ට භාර වූයෙන් ඔහු ඉන්දියාවට යවනු ලැබීය. 1841 දී දොහ්ගේ පුත්‍ර අක්බාර් ඛාන්ගේ ප්‍රමුඛත්වයෙන් කාබුල්හි කැරැල්ලක් ඇති විය. එනුවර ඉංග්‍රීසි නියෝජිතයන් හැටියට නැවතී සිටි සර් විලියම් මැක්නොටන් හා සර් ඇලෙක්සැන්ඩර් බ'න්ස් ඇතුළු ඉංග්‍රීසි නිල ධාරීන් රැසක් මරා දමනු ලැබූහ. ඉතිරි වූ ඉංග්‍රීසිහු ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් පිට වීමට කැමැත්ත දැක්වූහ. 1842 දී අනුගාමිකයන් 12,000 ක් ද සහිත බ්‍රිතාන්‍ය හා ඉන්දියානු පිරිසක් කාබුල් නුවරින් පිට වූහ. කාලගුණයේ අයහපත්කම නිසා ද සැඟවී සිටි ඇෆ්ඝන් වරුන්ගෙන් ලත් පහරින් ද මේ සේනාවෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් විනාශ විය. ෂා ෂුජා ද වැඩි කල් නොගොස් ම මරා දමන ලදි. ඝාස්නිහි බ්‍රිතාන්‍ය කඳවුර ඇප්සන් කැරලිකරුවන්ට යටත් වූ අතර කන්දහාර්, ජලාලාබාද් යන කඳවුරු ඉංග්‍රීසීහු රැක ගත්හ. ඉක්බිති ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ බ්‍රිතාන්‍ය හිරකරුවන් බේරා ගැනීම හා ඇප්සන්වරුන්ගෙන් පළිගැනීම ද පිණිස ඉන්දියාවේ නව අග්‍රාණ්ඩුකාර – ඇලන්බරෝ සාමි යැවූ ඉංග්‍රීසි සේනා කයිබර් දුර්ගය ඔස්සේ ගොස් ජලාලාබාද් අල්ලාගත්හ. මාස ගණනකින් කාබුල් නගරය ද ඝස්නි ප්‍රදේශය ද යටත් කොටගත් ඔව්හු කාබුල් නගරය විනාශ කොට 1842 දෙසැම්බර් මාසයේ දී එරටින් පිට වූහ.<br /> <br /> == දොස්තා මහමත් (දෙවැනි වර) ==<br /> ඉංග්‍රීසි ආක්‍රමණය නිසා අරාජික වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සිංහාසනයට සදුසායි වංශයේ ෂා පූර් නම් කුමාරයා තෝරා ගන්නා ලදි. එහෙත්මේ අතර ඉන්දියාවේ ඉංග්‍රීසින් භාරයේ විසූ දොස්තා මහමත් ආපසු පැමිණියෙන් සිහසුන නැවතත් ඔහුට පැවරිණ. 1843 දී කාබුල්, ඝස්නි, ජලාලාබාද් යන ප්‍රදේශවල අමීර් පදවිය ලත් ඔහු 1854 වන විට ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානය, බාල්ක්, කන්දහාර් හා හිරාත් යන ප්‍රදේශ ද තමන් යටතට ගැනීමෙහි සමර්ථ විය.<br /> <br /> මේ අතර 1848 දී දෙවන සික් යුද්ධයේ දී අමීර් දොස්ත ඉංග්‍රීසීන්ට විරුද්ධව සික්වරුන්ගේ පැත්ත ගත්තේය. ඔහු අක්බාර් ඛාන් නම් වූ තම පුත්‍රයා යටතේ යැවු සේනාව ඉංග්‍රීසීන් අතින් පැරදිණ. මේ යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් ඇප්සන් රාජ්‍යයේ කොටසක් වූ පේශාවර් ප්‍රදේශය බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවට ඈඳනු ලැබීය.<br /> <br /> 1848 දී දොස් ගේ වැඩිමහලු පුත්‍ර රණකාමී අක්බාර් ඛාන් මිය ගියේය. ගුලාම් නයිදර් නම් වෙනත් පුත්‍රයකුට ඔහුගේ තැන දෙන ලදි. 1855 දී මෙතෙම දොත් මහමත් වෙනුවෙන් ඉංග්‍රීසින් හා මිත්‍ර ගිවිසුමකට අත්සන් කෙළේ පර්සියානුන්ට විරුද්ධව ඉංග්‍රීසි ආධාරය ලබා ගැනීම පිණිසය. ඇප්සන්වරුන් 1854 දී යටත් කරගන්නා ලද හිරාත් ප්‍රදේශයට පහර දුන් පර්සියානුවරු එ පෙදෙස අල්ලා ගත්හ. එහෙත් ඇප්සන්වරුන්ගේ මිත්‍ර ඉංග්‍රීසීන්ගේ මැදහත් වීමෙන් හිරාත් ප්‍රදේශය ස්වාධීන පාලකයකුට පවරනු ලැබීය. 1857 දී ඇති වූ ඉන්දියානු හමුදා කැරැල්ලේ දී ගිවිසුමට ගරු කළ දොස්ත මධ්‍යස්ථව ම සිටියේය. මෙය ඉංග්‍රීසීන්ට විශාල අස්වැසිල්ලක් විය.<br /> <br /> 1863 දී හිරාත් ප්‍රදේශය නැවතත් දොත් අතට පත් විය. මෙයින් දෙසතියකට පසු ඔහු මිය ගියේය. ඔහුගේ පුතුන් 16 දෙනාගෙන් පස් දෙනෙක්ම සිංහාසනය පැතූහ. දොත් විසින් සිහසුනට තෝරනු ලැබ සිටි ශ්‍රේ අලි අමීර් හැටි යට පත් කරනු ලැබීය. එහෙත් ඔහුගේ වැඩිමහල් සෝයුරන් දෙදෙනා සහ බාල සොහොයුරන් කීප දෙනකු ද විරුද්ධ වීමෙන් කලක් ම වියවුල් තත්- ත්වයක් පැවතිණ. ඉංග්‍රීසීහු ශ්‍රේ අලි අමීර් හැටියට පිළිගත් නමුත් සිංහාසන උරුමය සම්බන්ධයෙන් යුද්ධයකට නොපැටලී සිටීමට වග බලාගත්හ. 1866 දී අfප්සාල් ඛාන්ගේ පුත්‍ර අබ්දුර් රාමන් විසින් ශ්‍රේ අලි පරදවා ඔහු කන්දහාරයටත් එතැනින් හිරාත් ප්‍රදේශයටත් පන්නා හරින ලදි. කාබුල්හි අමීර් පදවිය අප්සාල් ඛාන්ට හිමි විය. 1867 දී ඔහු මියගියෙන් අසීම් ඛාන් නම් වූ සහෝදරයාට කාබුල් හි අමීර් පදවිය ලැබුණේය. එහෙත් කාබුල් ජනතාවට අප්‍රිය වූ හෙතෙම ශ්‍රේ අලි විසින් පරදවන ලදි. ශ්‍රේ අලි 1868 දී නැවතත් ඇප්සන් රාජ්‍යයේ අමීර් බවට පත් විය.<br /> <br /> == දෙවැනි ඇෆ්ඝන් යුද්ධය ==<br /> ශ්‍රේ අලි හා ඉංග්‍රීසීන් අතර හොඳ හිත වැඩි කලක් නොපැවැත්තේය. ඉංග්‍රීසීන්ගේ සතුරු රුසියානුන් හා ක්‍රමයෙන් ඔහු ගේ සම්බන්ධය දියුණු විය. 1878 දී ඇප්සන් වරු සර් නෙවිල් චේම්බර්ලින් යටතේ එවන ලද බ්‍රිතාන්‍ය දූත පිරිසට කයිබර් දුර්ගය පසු කිරීමට ඉඩ නොදී ඔවුන් ආපසු හරවා යැවුහ. මේ සිද්ධිය ගැන පළි ගැනීම පිණිස මාස කීපයක් ඇතුළත විශාල බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවක් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආක්‍රමණයෙහි යෙදුණේය. කල් නොයවා ම කයිබර් දුර්ගය අල්ලා ගත් ඉංග්‍රීසීහු 1879 දී කුරාම්, කන්දහාර් යන ප්‍රදේශ අල්ලාගත්හ. මේ වර්ෂයේ දී කාබුල් නුවරින් පලාගිය ශ්‍රේ අලි රුසියන් අගනුවර වෙත යද්දී මිය ගියේය. ශේර් අලිගෙන් පසු අමීර් පදවියට පත් කරන ලද යාකුබ් ඛාන් ඉංග්‍රීසින් හා සාමයට එළඹියේය. මේ සාමය අනුව කයිබර්, මිනි යන දුර්ග පාලනය ද කුරාම් නිම්නය, සිබි ආදි ප්‍රදේශ ද ඉංග්‍රීසීන්ට අයත් විය. කාබුල් නගරයට බ්‍රිතාන්‍ය රෙසිදන්තවරයකු එවීමට ද ඉඩ දෙනු ලැබීය.<br /> <br /> == අබ්දුර් රාමන් ඛාන් ==<br /> යාකුබ් ඛාන් දුර්වල පාලක යෙක් විය. ඔහුගේ දුර්වලත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගත් කාබුල්හි බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධී ජනයා බ්‍රිතාන්‍ය රෙසිදන්තවර සර් ලුවී කාවඤ්ඤාරි සෙනෙවියා හා ඔහුගේ ආරක්ෂක භටයන් මරා දැමූහ. මේ නිසා කන්දහාර්හි බ්‍රිතාන්‍ය සෙනෙවි රොබට්ස් එහි සිට පැමිණ කාබුල් නගරය අල්ලාගති. යාකුබ් ඛාන් සිහසුන අත්හැර බ්‍රිතාන්‍යයන් වෙත පැමිණියෙන් ඔහු ඉන්දියාවට එවන ලදි. අප්- සාල් ඛාන් අමීර්ගේ පුත්‍ර අබ්දුර් රාමන් ඛාන් 1880 දී කාබුල්හි අමීර් හැටියට බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදි.<br /> <br /> මේ අතර කන්දහාර් ප්‍රදේශය ශේර් අලි ඛාන් නම් වූ ස්වාධීන පාලකයකු යටතේ පාලනය විය. 1880 දී යාකුබ් ඛාන්ගේ සොහොයුරු වූ හිරාත්හි ස්වාධීන පාලක අයුබ් ඛාන් බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවකට ද පහර දී කන්දහාරය අල්ලා ගත්තේය. ඉක්බිති එහි පැමිණි රොබට් සෙනෙවියා ඔහු පන්නා කන්දහාරය මදගත් නමුත් ශේර් අලි ඛාන්ට සිය බලය රැකගන නොහැකි වූයෙන් ඔහු ඉන්දියාවට ගොස් එහි විසීය. ඉක්බිති අබ්දුර් රාමන් අතින් පැර දුණු යාකුබ් ඛාන් පර්සියාවට පැන ගියේය. මෙ සේ කාබුල්හි පමණක් අමීර් පදවිය ලත් අබ්දුර්යකින් ඉංග්‍රීසීන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දේශපාලන රාමන් කල් නොයවාම කන්දහාර්, හිරාත් යන ප්‍රදේශ ද හිමි කර ගත්තේය.<br /> <br /> 1885 දී රුසියන්-ඇෆ්ඝන් අරගළයක් ඇති විය. ඉන් වර්ෂයකට ඉහත දී ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ උතුරු මායිම සලකුණු කිරීමේ කාර්යය බ්‍රිතාන්‍ය ජාතික - යන්ගෙන් හා රුසියානුන්ගෙන් යුත් කොමිසමකට පැවරීමට තීරණය කරගෙන තිබුණු නමුත් රුසියන් නියෝජිතයෝ නියමිත පරිදි නොපැමිණියහ. ඇප් සන් හා ඉංග්‍රීසි නියෝජිතයන් එම කාර්යයෙහි යෙදී සිටිද්දී පව්දේ නම් ස්ථානයේ දී රුසියානු හමුදාවක් ඇප්සන්වරුන්ට පහර දුන්නේය. මේ කාලයේ දී අමීර් ඉන්දියාවේ අග්‍රාණ්ඩුකාර ඩපරින් සාමි සමඟ සාකච්ඡාවක් සඳහා පැමිණ සිටියෙන් අරගලය දිග්ගැස්සී නොගියේය.<br /> <br /> 1888 දී අමීර්ගේ ඥාති සහෝදර ඊසාක් ඛාන් නම් වූ ඇප්සන් තුර්කි ස්ථානයේ පාලකයා ගැසූ කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීමෙන් පසු අබ්දුර් රාමන් එම උතුරු ප්‍රදේශයේ ද අසහාය නායකයා විය. මඳ කලකින් ම කපිරිස්ථාන නම් වූ කඳුකර වන ප්‍රදේශයක් ද සිය පාලනය යටතටගත් අමීර් ඉන්දියානු ප්‍රදේශවලට ද කඩා වැදුණේය. මේ නිසා දුරන්ද් මායිම නමින් ප්‍රසිද්ධ මායිම සලකුණු කිරීමට සිදු විය. 1901 දී අමීර් අබ්දුර් රාමන් මිය ගියේය.<br /> <br /> අබ්දුර් රාමන් මහත් බල සම්පන්න රජෙක් විය. අයෝමය පාලනයක් ගෙන ගිය ඔහු යටතේ එරට මනා ලෙස සංවිධානය කරන ලද යුද්ධ හමුදාවක් හා ක්‍රමවත් ආණ්ඩුවක් ඇති විය. රටේ පැවැති මං පැහැරීම්, ප්‍රදේශාධිපතීන්ගේ පීඩන ආදිය නැති කිරීමට ක්‍රියා කළ ඔහු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ආර්ථික දියුණුව ඇති කිරීමට ද වෙහෙස ගත්තේය. ඇෆ්ඝන් ඉතිහාසයේ ශ්‍රෙෂ්ඨ ස්ථානයක් ඔහුට හිමි වේ.<br /> <br /> == හබිබුල්ලා ==<br /> අබ්දුර් රාමන්ගේ දෙටු පුත් හබි - බුල්ලා පියාට වඩා සහනශීල තැනැත්තෙක් විය. ඔහු රටේ බදු බර අඩු කිරීමට ක්‍රියා කෙළේය. නිතරම වියවුල් සහිත දේශ සීමා ප්‍රදේශ වල ගෝත්‍රික කටයුතු පිණිස රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවක් ඇති කෙළේය. ඉංග්‍රීසීන් කෙරෙහි සැක සිතින් පසු වූ ඔහුගේ කාලයේ දී යම් යම් විශේෂ වරප්‍රසාද පතා කාබුල් නුවරට ගිය ඉංග්‍රීසි දූත මෙහෙවරක් අසාර්ථක විය. 1907 දී ඉංග්‍රීසීන්ගේ ආරාධනයෙන් ඉන්දියාවේ චාරිකාවක යෙදුණ හබිබුල්ලා අග්‍රාණ්ඩු කාර මින්ටෝ සාමි විසින් ඉමහත් ගෞරවයෙන් හා සාදරයෙන් පිළිගන්නා ලදි. මෙයින් පසු ඇෆ්ඝන් - ඉංග්‍රීසි සම්බන්ධය වඩා යහපත් වූ බව පෙනේ. 1907 ඇති වූ බ්‍රිතාන්‍ය - රුසියානු ප්‍රඥප්තියකින් ඉංග්‍රීසීන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දේශපාලන තත්ත්වයෙහි වෙනසක් ඇති කිරීමට බලාපොරොත්තු නොවන බව ප්‍රකාශ කළ අතර රුසියාව ඇෆ්ඝනිස්ථාන් ප්‍රදේශයේ කිසි ම ඇඟිලි ගැසීමක් නොකරන බවට පොරොන්දු විය.<br /> <br /> හබිබුල්ලා අමීර්ගේ කාලය විශේෂයෙන් වැදගත් වනුයේ එවක එරටට බටහිර සංස්කෘතියේ නොයෙකුත් අංග ප්‍රවිෂ්ට වීම නිසාය. කාබුල්හි උසස් අධ්‍යාපන පීඨය, ප්‍රවෘත්ති පත්‍ර, ටැලිපෝන් සේවය, මෝටර් වාහන භාවිතය ආදිය එරට පැරණි මතධාරී ජනතාවගේ බලවත් විරෝධය මධ්‍යයේ ම ආරම්භ කැරිණ. <br /> <br /> I වැනි ජගත් සංග්‍රාමය ඇති වූයේ හබිබුල්ලාගේ කාලයේ දීය. ඔහුගේ ප්‍රතිපත්තිය වූයේ පක්ෂයක් නොගෙන කටයුතු කිරීමය. <br /> <br /> එම මහා යුද්ධයේ දී තුර්කිය ජර්මනියේ පක්ෂය ගැනීම ඉස්ලාම් දේශයක් වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානය කෙරෙහි ද බලපෑවේය. තුර්කි සුල්තාන්වරයා ඉස්ලාම් ආගමේ නායක කාලිප්වරයා හැටියට එරට ජනයා ද සැලකූ බැවිනි. යුද්ධය පවතිද්දී ජර්මන් දූත පිරිසකට ඇෆ්ඝනිස්ථානයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දෙන ලෙස හබිබුල්ලාට බල කර සිටීමට බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධී ඇෆ්ඝන් පක්ෂයට පුළුවන් විය. ජර්මන් පිරිසට කාබුල් නගරයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දෙන ලද නමුත් මෙය යුද්ධයට බැඳීමක් සේ සැලකිය නොහැකිය. ඔවුන්ගේ අහංකාර පැවැත්ම නිසා ඔවුන්ට එහි විසිය හැකි වූයේ හිරකරුවන් ලෙසය. <br /> <br /> අවසානය දක්වා ම හබිබුල්ලා අමාරුවෙන් නමුත් මධ්‍යස්ථභාවය රැකගෙන සිටියේය. හෙතෙම 1919 පෙබරවාරි 19 දින රාත්‍රියේ ජලාලාබාද්හි යුද කඳවුරක දී සාහසික මරණයකට ගොදුරු විය. ඉක්බිති අමීර්ගේ සහෝදරයකු වූ නස්රුල්ලා ඛාන් ඇෆ්ඝන් අමීර් බවට පත් විය. <br /> <br /> == <br /> == අමනුල්ලා ==<br /> ==<br /> (මේ ශීර්ෂය යටතේ ද බලන්න.) නස්රුල්ලා ඛාන්ට අමීර් පදවිය ඉසිලීමට ඉඩ ලැබුණේ සදිනක් පමණි. කාබුල්හි ආණ්ඩුකාර පදවිය දරමින් සිටි, නැසීගිය අමීර්ගේ තෙවැනි පුත්‍ර අමනුල්ලා යුද හමුදාවේ සහාය ලබා තමා කාබුල්හි අමීර් හැටියට ප්‍රකාශ කෙළේය. නස්රුල්ලා ද අමනුල්ලාගේ දෙටු සොහොයුරා ද අමනුල්ලා අමීර් හැටියට පිළිගත්හ. <br /> <br /> 1919 දී මහා බ්‍රිතාන්‍යයට විරුද්ධව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළ හෙතෙම ඉන්දියාවට ආක්‍රමණික සේනා යැවීය. තෙවැනි ඇෆ්ඝන් යුද්ධය නමින් හැඳින්වෙන මේ යුද්ධයේ දී අමනුල්ලාගේ සේනාවෝ පැරදුණාහ. බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියානු භටයෝ කයිබර් දුර්ගය අසල ඩැකා ප්‍රදේශය අල්ලාගත්හ. අමනුල්ලා සාමයට කැමති වූයෙන් දෙපක්ෂය අතර 1919 අගෝස්තු මාසයේ දී ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදි. මේ ගිවිසුම අනුව මෙතෙක් ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩුව විසින් ඇෆ්ඝන් අමීර්වරුන්ට ගෙවන ලද ආධාර මුදල නවත්වන ලදි. එහෙත් අමනුල්ලාගේ අවශ්‍යතම පරමාර්ථයක් ද මේ ගිවිසුම නිසා ඉටු විය. එනම් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යයේ විදේශ සම්බන්ධතාවනට බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවේ ඇඟිලි ගැසීම නතර වීමය. මහා බ්‍රිතාන්‍යය හෝ වෙන යම් රටක් හෝ සමඟ කෙළින් ම ගනුදෙනු කිරීමේ අයිතිය ඔහුට දෙන ලදි. මේ නිසා ඇෆ්ඝනිස්ථානය විදේශීය බැමිවලින් නිදහස් කරගත් වීරයා හැටියට අමනුල්ලාට විශාල කීර්තියක් අත් විය. 1921 දී හෙතෙම රුසියාව, තුර්කිය හා මහා බ්‍රිතාන්‍යය ද සමඟ ගිවිසුම් ඇති කරගත්තේය. ඉක්බිති මහා බ්‍රිතාන්‍යය, රුසියාව, ප්‍රංසය, ඉතාලිය, ජර්මනිය, තුර්කිය, ඉරාකය ආදි රටවල් සමඟ තානාපති සම්බන්ධකම් ඇති කරගත් ඇෆ්ඝනිස්ථානය 1923න් පසු සම්පූර්ණ නිදහස් රාජ්‍යයක් හැටියට පිළිගනු ලැබීය.<br /> <br /> 1922-25 කාලයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථාන දේශසීමා හා සම්බන්ධ ට්‍රාන්ස්-ඔක්සස් හා ට්‍රාන්ස්-කැස්පියන් ප්‍රදේශවල සෝවියට් බොල්ෂෙවික් කටයුතු දියුණු වන්නට විය. මේ ප්‍රදේශ හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර දේශසීමා අවුල් ඇති වන්නට ද විය. 1926 දී රුසියන් බොල්ෂෙවික්වරු දර්කාබාද් දේශසීමාවෙන් ඇතුළු වී ඇෆ්ඝන් මුරපොළක් යටත් කරගත්හ. මේ සිද්ධියෙන් පසු රුසියාව හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර ගිවිසුමක් ඇති විය. දෙරට අතර ආක්‍රමණයන් නතර කිරීමට මෙයින් ගිවිස ගන්නා ලදි.<br /> <br /> රටේ නොයෙකුත් ප්‍රතිසංස්කරණ හා වෙනස්කම් ඇති කිරීමට ක්‍රියා කළ අමනුල්ලා හිතුවක්කාර පාලකයෙක් විය. මේ නිසා රටේ දියුණුවට බාධා ඇති විය. එමෙන් නොසන්සුන්කම් ද ක්‍රමයෙන් වැඩි වන්නට විය. 1927 දී අමනුල්ලා රජ සිය දේවිය ද සමඟ යුරෝපා සංචාරයක යෙදුණේය. 1928 දී පෙරළා සිය රට පැමිණි ඔහු තුර්කිය, පර්සියාව ආදි රටවල තමන් දුටු ප්‍රතිසංස්කරණ තම රටේත් ඇති කරලීමට වෑයම් කෙළේය. බටහිර සංස්කෘතියේ විවිධ අංගයන් එක්වරට ම ඇති කිරීමට වැර ගත්තේය. ඉස්ලාම් පූජක පක්ෂය බෙහෙවින් විරුද්ධ වූ ස්ත්‍රී අධ්‍යාපනය ආදි විපර්යාසයන් ඇති කිරීමට ගත් ප්‍රයත්න නිසා රටේ විශාල කැරැල්ලක් ඇති විය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් 1929 දී ඔහුට ඇෆ්ඝන් සිහසුන හැරදමා යෑමට සිදු විය.<br /> <br /> මේ අතර බවා-ඉ-සකාවෝ නම් හොරදෙටුවෙක් රාජසේනාවන් පරදවා කාබුල් නගරයට පහර දී එය යටත් කරගති. අමනුල්ලා පලායද්දී සිය සොහොයුරු ඉනයතුල්ලා සිහසුනට නම් කොට ගිය නමුත් බවා-ඉ-සකාවෝ, හබිබුල්ලා ඝාසි යන නමගෙන, මසක් රජකම දැරීය. මේ අතර නදීර් ඛාන් නමැති රාජකුමාරයෙක් හබිබුල්ලා ඝාසි නසා බලයට පැමිණියේය. <br /> <br /> == නදීර් ෂා ==<br /> 1929 ඔක්තෝබර් 15 දින රජබවට පත් නදීර් (ඛාන්) ෂා ඉංග්‍රීසින්ගේත් ආධාර ලැබ සංවර්ධන කටයුතු හා ප්‍රතිසංස්කරණයන් ද විශාල යුද්ධ හමුදාවක් ගොඩනැඟීමේ කටයුතු ද කිරීමෙහි යෙදුණේය. රුසියන්, පංජාබි ආදි විදේශිකයන්ගේ උසිගැන්වීමෙන් රටේ තැන තැන ඇති වූ කැරලි කීපයක් ම මැඩපැවැත් වූ මෙතෙම 1933 දී සාහසිකයකු විසින් මරන ලදි.<br /> <br /> නදීර් ෂාගේ මරණින් පසු ඔහු පුත් මහමත් සහීර් ෂා රජ විය. මොහුගේ කාලයේ දී ජර්මන් ආධාර ලැබ කර්මාන්ත දියුණුවට වැඩ සලසන ලදි. අධ්‍යාපනයේ දියුණුවක් ද දක්නා ලදි. 1934 දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය ජාතීන්ගේ සංගමයේ සාමාජිකත්වය ලද්දේය. 1930 දී ලේඛනගත ආණ්ඩු ව්‍යවස්ථාවක් එරට පළමුවරට ඇති විය. එය 1937 හා 1938 යන වර්ෂවල දී සංශෝධනය කරනු ලැබීය. 1940 දී රජුට විරුද්ධ අසාර්ථක කුමන්ත්‍රණයක් විය.<br /> <br /> == II ලෝක මහා යුද්ධය හා ඉන් පසු ==<br /> 1939 දී ඇති වූ ලෝක සංග්‍රාමයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය පෙර මෙන් ම මධ්‍යස්ථභාවය ප්‍රකාශ කර සිටියේය. එසේ කෙළේ ආර්ථික වශයෙන් ජර්මනියෙන් ලද ආධාර නිසා එරට අමනාප කරගැනීමට අකැමැති වූ නිසාය. එහෙත් එංගලන්තයේ හා රුසියාවේ බලකිරීම් නිසා 1941 දී තානාපති සේවයේ සිටි අය හැර සෙසු දෙසියයක් පමණ වූ ජර්මන් පාක්‍ෂික ජාතිවලට අයත් ජනයා ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් පිටමං කරනු ලැබූහ. යුද්ධයේ අවසානය දක්වා ම ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය අමාරුවෙන් වුව ද ස්වකීය මධ්‍යස්ථ ප්‍රතිපත්තිය රැකගත්තේය. මේ නිසා එරටට 1945 දී සැන් ප්‍රැන්සිස්කෝහි ලෝක සාමය රැකගැනීම උදෙසා පැවැත්වූ ජාත්‍යන්තර රැස්වීමට ආරාධනා නොලැබුණේය. එහෙත් 1946 දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය එක්සත් ජාතීන්ගේ මණ්ඩලයේ සාමාජිකත්වය ලැබුවේය. එම වර්ෂයේ දී සෝවියට් රුසියාව හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර දේශසීමා වෙනස් කරගැනීම සඳහා දෙරට අතර සම්මුතියක් ඇති විය. මේ අනුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය කුෂ්කා නම් ප්‍රදේශය තුර්කි සෝවියට් සමූහාණ්ඩු ප්‍රදේශයට දී ඒ වෙනුවට කුඩා කොදෙව් දෙකක් ද යම් යම් පහසුකම් ද ලබාගත්තේය.<br /> <br /> 1932 සිට ආර්ථික සංවර්ධනය උදෙසා කර්මාන්ත දියුණුව පිණිස විදේශ ආධාර ද ඇතිව ක්‍රියා කරගෙන යන නමුත් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආර්ථික හා සමාජ තත්ත්වය අතින් දියුණුවෙන් ඉතා අඩු රටකි. 1940 දී කාර්මික සංවර්ධනය උදෙසා පස් අවුරුදු සැලැස්මක් අරඹන ලදි. ගමනාගමන පහසුව ඇති කිරීම, ජලවිදුලි බලය නිපදවීම, රෙදිවිවීම හා සීනි සෑදීම ආදි කර්මාන්තයන්හි විශාල වශයෙන් යෙදීම ආදිය ගැන ආණ්ඩුව මහත් උනන්දුවකින් ක්‍රියා කරගෙන යනු ලැබේ. අධ්‍යාපන දියුණුව උදෙසා පැරණි මතධාරීන්ගේ විරුද්ධත්වය නොතකා විවිධ විද්‍යාලයන් අරඹා තිබේ.<br /> <br /> == කලා ශිල්ප ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පැරණි සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථාන පිළිබඳ සාක්ෂි පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණයන්ගෙන් ලැබී තිබේ. 1959 වන තෙක් සාරාගනු ලැබූ ස්ථාන අතුරෙන් ඉතා වැදගත් සේ ගිණිය හැක්කේ කන්දහාර් නගරයට උතුරින් පිහිටි මුන්ඩිගක් නමැති ස්ථානයයි. මෙහි යට පස් තට්ටුවේ තිබී සොයා ගන්නා ලද වස්තු අතර දේශීය සම්ප්‍රදායානුකුල කලා කෘතීන් මෙන් ම කුල්ලි ආදි ඉන්දියානු මධ්‍යස්ථානයන්ගේ බලපෑමට හසු වූ කලා කෘතීහු ද වෙත්. මැද පස් තට්ටුවේ සැඟවී තිබී සාරාගන්නා ලද මන්දිරයන්ගේ නටබුන්වලින් හා වෙනත් කෘතීන්ගෙන් දැක්වෙන්නේ ඉරාන බලපෑමකි. සොයාගෙන ඇති බඳුන් අතර බලුකිස්ථානයේ මෝස්තර අනුව හැඩගැසූ ඒවා ද වේ. උඩ පස්තට්ටුවට අයත් නටබුන්වලින් හරප්පා සංස්කෘතියෙහි බලපෑම දැක්වේ. කලක් අත්හැර දමන ලද මෙම නගරය පසුව ඉන්දු මිටියාවතේ ජන කොට්ඨාසයක් විසින් වාසභූමි කොටගනු ලැබීම ඇතැම් විට මීට හේතුව විය හැකිය. මෙම ස්ථානයේ තිබී මහාමාතෘ දේවතා රූපයක් හමුවීම මෙම ස්ථානය පැරණි කල පටන් ම ඉන්දියාව හා ඉරානය අතර පිහිටි මධ්‍යස්ථානයක් සේ සැලකීමට සාධකයක් කොටගනු ලැබේ. නද්-ඉ-අලි නම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා ලද පුරා වස්තුවලින් හෙළිවන්නේ පසුකාලයේ සිතියානු ආක්‍රමණයක් වූ බව හා දක්ෂිණ රුසියානු බලපෑම් මෙහි තුබුණු බවයි. මේ පිළිබඳ වැදගත් සාක්ෂියක් කොටගනු ලබන්නේ දිගු කෙමිවලින් යුත් බඳුන්ය. දැනට සොයාගෙන ඇති තොරතුරු අනුව ක්‍රි.පූ. 3000 පමණේ සිට ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශය විවිධ සංස්කෘතීන් එකට හමු වූ ස්ථානයක්ය යන මතය පිළිගත හැකිය.<br /> <br /> ඓතිහාසික යුගය ඇකිමේනියානු ආධිපත්‍යයෙන් පටන් ගැනෙතැයි සිතිය හැක. මේ යුගයේ ද කර්මාන්ත හා කලා පිළිබඳ විදේශික සංවිධානයක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වූ බව පෙනේ. ඉන්දු-ග්‍රීක හා ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු ජනයාගේ නැඟීම හා සමග නැගෙනහිර ඇෆ්ඝනිස්ථානය යාවනික ප්‍රදේශයක් විය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කොටසක වූ මෙම යාවනික පදනම මත ග්‍රීක හා බෞද්ධ කලා සම්ප්‍රදායයන්ගේ සංකලනයක් වන සුප්‍රසිද්ධ ගාන්ධාර කලාව බිහිවිය. එහෙත් මෙයට වෙනස් මතයක් ඉදිරිපත් කරන මෝටිමර් වීලර් ගාන්ධාර කලාව ඉන්දු-රෝම කලාවන්ගේ සංකලනයකැයි කියයි ([[ඉන්දු-ග්‍රීකයෝ]] බ.). <br /> <br /> කුෂාණ යුගය උදා වන විට ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ බොහෝ පෙදෙස්වල ඉන්දු-ග්‍රීක කැටයම් ශිල්පය හා ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය පැතිර ගොස් තිබිණි. එසේ වුව ද ඉන්දු-ග්‍රීක කලා සම්ප්‍රදායට වෙනස් වූ වෙන ම කලා සම්ප්‍රදායක් පාලක ජාතීන් අතර ප්‍රචලිතව තිබුණේ යයි ද එය කුෂාණ කලා සම්ප්‍රදායක් ලෙස හැඳින්විය හැකි යයි ද සමහරු විශ්වාස කරත්. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රාදේශික ප්‍රතිමා ආදියෙහි ග්‍රීක ලක්ෂණ මෙන් ම කුෂාණ ලක්ෂණ ද ඇතැයි විශ්වාස කරනු ලැබේ. ගාන්ධාර සම්ප්‍රදාය බිහි කිරීමෙහි ලා කුෂාණ කලාවෙන් සැලසුණු සේවය මථුරා නගරයේ දක්නා ඇතැම් පිළිමවලින් වටහා ගත හැකිය.<br /> <br /> බෙග්‍රම්හි කැණීම්වල දී රෝම-මිසර හා රෝම-සිරියානු වීදුරු බඩු ද ග්‍රීක ලෝකඩ කෘති (bronzes) හා ඇලෙක්සැන්ඩ්රියානු ලෝහ කෘති ද ඉන්දියානු හා චීන කෘතීන් අතර දක්නට ලැබිණ. මේ සා විවිධත්වයක් ඇති වීමට හේතුව මෙම ප්‍රදේශය ගමනාගමන මධ්‍යස්ථානයක් වීම යයි සිතිය හැකිය. මේවා එක ම කාලපරිච්ඡේදයකට අයත් කෘතීන් ලෙස සලකනු නොලැබේ. ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශය හා රෝම-ග්‍රීක සංස්කෘතීන් අතර වූ සම්බන්ධය මෙම කෘතීන්ගෙන් මොනවට පැහැදිලි වේ. කුෂාණ හා රෝම-ග්‍රීක රාජ්‍යයන් අතර වූ ගමනාගමනය හේතු කොටගෙන ගාන්ධාර කලාව පෝෂණය වූ බව පැහැදිලිය. තවද පැරණි ඉන්දියානු හා චීන සම්ප්‍රදායයන්ගෙන් ද එය පෝෂිත විය. <br /> <br /> ගාන්ධාර සම්ප්‍රදායට අයත් ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දී ප්‍රාදේශික ලක්ෂණයන්ගෙන් නොසැදී මුල් ස්වරූපයෙන් ම පැවති බව පෙනේ. ස්තූපය හා වට ටැම් නිදසුන් වශයෙන් දක්විය හැකිය.<br /> <br /> කුෂාණවරුන්ගේ බලය මඬිමින් ආ සැසේනියානු ආක්‍රමණයන්ගෙන් පසුව එම ජාතිකයන්ට අයත් සම්ප්‍රදායයන් භාවිත වූ බවට ලකුණු ඇත. අටපට්ටම් සැලැස්මකට අනුව මන්දිර ඉදි කිරීම පිළිබඳ රෝම-බයිසැන්ටයින් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පක්‍රමය ද සැසේනියන් බලපෑම අනුව සිදු වූවකි.<br /> <br /> සැසේනියන් යුගයේ ඇෆ්ඝන් කලා අතර මූර්ති ලක්ෂණ හා ශෛලීන් අතින් තක්ෂශිලාවෙහි සුධාලේප (stucco) සැරසිලිවලට අනුරූප වූ සුධාලේප සැරසිලි දක්නට ලැබේ. මෙම සැරසිලි බෞද්ධ-ඉරාන සම්ප්‍රදායන්ට අයත් යයි කිව හැක. බෞද්ධ සිතුවම් ඇඳීමෙහි දී නියම සැසේනියානු මෝස්තර හා සංකේත වරදවා යොදා තිබේ. බාමියන් නගරයෙහි සමහර පිළිම ඇතැම් කුෂාණ පිළිම සිහියට නංවයි. එහි ඇති අඩි 175ක් උස් සුප්‍රසිද්ධ බුදු පිළිමයෙහි භාරතීය බලපෑම පිළිබිඹු වේ.<br /> <br /> මෙම යුගයෙහි බෞද්ධ ඉරාන සම්ප්‍රදාය හැර තවත් සම්ප්‍රදායයෝ දක්නට ලැබෙත්. සැසේනියන්-ගුප්ත සම්ප්‍රදාය යනුවෙන් කිසිවිටෙක හැඳින්වෙන සම්ප්‍රදාය මීට නිදසුනකි. බාමියන් නගරය අසල ෆොන්ඩුකිස්ථාන්හි සිතුවම් හා අගනා කැටයම් මෙම සම්ප්‍රදායට අයත් වේ.<br /> <br /> ෆොන්ඩුකිස්ථානයේ ස්වර්ණමය යුගයට අනතුරුව ඇති වූ අරාබි ආක්‍රමණයන් හේතු කොටගෙන ඇෆ්ඝනිස්ථාන කලාවේ ඉස්ලාම් යුගයක් බිහි විය. චන්ද්‍රාපීඩ හා ලලිතාදිත්‍ය යන අධිරාජයන්ගේ කාශ්මීර අධිරාජ්‍ය සමයෙහි පශ්චාත්කාලීන ගුප්ත සම්ප්‍රදායයෝ ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයට ඇතුළු වූහ. මහිෂමර්දිනී නමින් හැඳින්වෙන කිරිගරුඬ පිළිමය මෙම බලපෑම අනුව නිර්මාණය වූවකි. ඉන්දු- ඉරාන කලාව හා මිශ්‍ර වූ ඉස්ලාම් කලාව අතිශයින් ජීවමාන කලාවක් විය.<br /> <br /> ඝස්නෙවිඩ් රාජවංශයේ නැඟීමත් සමඟ බෞද්ධ වස්තු විෂය කොටගත් මධ්‍ය ආසියා සම්ප්‍රදායට අයත් කලා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඇති වන්නට විය. ලෂ්කාරි බසාර්හි ඝස්නෙවිඩ් මාළිගයෙහි භිත්තිවල අඳින ලද මුර භට පේළිවලින් මෙය සනාථ වේ. මෙම යුගයේ දී ඉන්දියානු බලපෑම බෙහෙවින් දක්නට ලැබුණේ ගෘහනිර්මාණ ශිල්ප විෂයයෙහිය. එ ද උපයෝගී කොටගන්නා ලද ද්‍රව්‍ය, වස්තූන්ගේ ප්‍රමාණය හා ලක්ෂණ ආදියෙහිය. ඉන්දියානු ලක්ෂණ මුලින් ම දක්නට ලැබුණේ ඝස්නිහි මහමුද්ගේ සොහොනෙහි යයි කියනු ලැබේ. ඝස්නෙවිඩ් සම්ප්‍රදායයන් [[සෙල්ජුක්]] (බ.) කලාව කෙරෙහි බලපෑවේය. ළඟ දී සොයාගන්නා ලද ඇතැම් ඝස්නෙවිඩ් කිරි ගරුඬ පිළිමවල සැසේනියන් ලක්ෂණ ද දක්නට ලැබේ. <br /> <br /> සෙල්ජුක් කලා පිළිබඳ ව්‍යාපාරයන් හේතු කොටගෙන ප්‍රසිද්ධියට පත් නැගෙනහිර ඉරානය මෙන් ම ඒ අවට ඇෆ්ඝන් පළාත් ද යථෝක්ත කලාවේ බලපෑමට උදක් ම යටත් විය. එහෙත් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉස්ලාම් කලාව නිවහල් කලාවක් නොවේ යයි කිව නොහැක.<br /> <br /> හිරාත්හි රෙදි මෝස්තර, ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය හා වෙනත් කලාත්මක නිදසුන්වලින් දැක්වෙන්නේ ඉරාන සම්ප්‍රදායට අයත් ලක්ෂණය. <br /> <br /> විසිවන ශතවර්ෂයේ මුල හරියේ දී ඉදි කැරුණු ඇෆ්ඝන් මැදුරු හැරුණු විට වර්තමාන නාගරික ශිෂ්ටාචාරය හා සම්බන්ධ බටහිර ක්‍රමයේ මැදුරු ද වර්තමාන ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දක්නා ලැබේ. මෙම ක්‍රමය ස්වදේශීය ක්‍රම හා මිශ්‍රව ස්වදේශීය ස්වරූපයක් ගැනීමට තව කලක් ගතවනු ඇත.<br /> <br /> == පොත්පත් ==<br /> The Cambridge History of India, Vol. VI<br /> <br /> Sykes, Sir P. M. - History of Afghanistan <br /> <br /> Fraser-Tytler, Sir W. K. - Afghanistan</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B7%86%E0%B7%8A%E0%B6%9D%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%AE%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA&diff=10951 2026-04-29T06:44:29Z

<p>Senasinghe: '(අවකන් රට). නිරිත දිග ආසියාවේ රටකි. මෙහි විශාල...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>([[අවකන් රට]]). නිරිත දිග ආසියාවේ රටකි. මෙහි විශාලත්වය වර්ග සැතපුම් 250,000ක් පමණ වේ. 1895 දී පාමීර් කොමිසම ද 1903 දී හා 1905 දී පර්සියාවත් 1946 දී සෝවියට් සංගමයත් අතර ඇති කර ගත් ගිවිසුම් කීපයක් ද අනුව මෙහි දේශසීමා ලකුණු වී ඇත්තේය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයට උතුරින් සෝවියට් දේශය ද නැගෙනහිරින් හා දකුණින් පකිස්ථානය ද බටහිරින් ඉරානය ද වෙයි. <br /> <br /> == භූමි ලක්ෂණ ==<br /> කුඩා පාමීර් සානුවෙන් (24,000') නිරිත දිගට විහිදෙන හින්දුකුෂ් කඳුවැටිය හා ඒ ආශ්‍රිත කඳුහෙල් නිම්න ආදිය ඇඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන භූමි ලක්ෂණයෝය. හින්දුකුෂ් වැටියෙහි සාමාන්‍ය උස අඩි 15,000ක් වුවත් එහි ඊසාන දිග කොටස අඩි 24,000කට වඩා උසය. රට මැද දී මෙම වැටියෙන් දකුණු දෙසට විහිදෙන පග්මන් කඳු අඩි 16,000ක් ද බටහිරට විහිදෙන කොහ්-ඉ-බාබා අඩි 15,000ක් ද බන්ඩ්-ඉ-බාබා අඩි 12,000ක් ද උසය. මුළු ඇෆ්ඝනිස්ථාන දේශය ම මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 4,000ක් පමණ උස ඇත. <br /> <br /> උතුරේ ඔක්සස් ගඟ, වයඹ මුර්ගාබ් ගඟ, බටහිර හාරි-රූඩ් ගඟ, නිරිතෙහි හෙල්මාන්ඩ් ගඟ සහ නැගෙනහිර කාබුල් ගඟ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ගංගාවෝයි. සින්ධු ගඟේ ශාඛාවක් වන කාබුල් ගඟට පඤ්ජ්හීර් සහ කුනාර් නම් වූ අතු ගංගා ගලා බසී. සැතැපුම් 600ක් වන හෙල්මාන්ඩ් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉතා ම දිග ගංගාවයි. හින්දුකුෂ් කඳුවලින් පටන් ගන්නා එය හාසරා නම් වූ සානුව ඔස්සේ ගලා හෙල්මන්ඩ් කාන්තාර මධ්‍යයෙහි පිහිටි හෙල්මන්ඩ් විලට වැටේ. වයඹ දිග ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ මුර්ගාබි ගඟ හා බටහිර දෙසට ගලන හාරි-රූඩ් ගඟ තුර්කිස්ථානයේ දී වැල්ලෙහි අතුරුදහන් වේ.<br /> <br /> හින්දුකුෂ් වැටියට උතුරින් ද ඔක්සස් ගඟට දකුණින් ද පිහිටි ප්‍රදේශයෙහි නැගෙනහිර කොටස බඩක්ෂාන් නම් වූ සානුවයි. බටහිර කොටස ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථාන තැනිතලාවයි. කොක්වා හා කුන්දුස් යන ගංගා බඩක්ෂාන් සානුව ඔස්සේ ගලා ගොස් ඔක්සස් ගඟට එක් වන අතර හින්දුකුෂ් කඳු බෑවුම්වලින් ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානයට ගලා යන ගංගා එහි වැලි සහිත පොළවට උරා බසී. බඩක්ෂාන් සානුව හා ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථාන තැනිතලාව වියළි වුව ද ඉතා සාරවත්ය. <br /> <br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දකුණු කෙළවර පිහිටි කාන්තාරයෙන් රටේ මුළු විශාලත්වයෙන් 1/4ක් පමණ වූ ප්‍රදේශයක් වැසී ඇත. ඝන වැලි තට්ටුවකින් යුත් උෂ්ණ කාන්තාරයක් වන මෙහි ජනාවාස දුලබය. හාමූන්-ඉ-හෙල්මාන්ඩ් සහ ගවුඩ්-ඉ-සරේ නම් වූ විල් දෙකක් මෙහි ඇතත් මේවා ද ක්‍රමයෙන් සිඳී යෙමින් පවතී. මෙම කාන්තාර ප්‍රදේශය හා හින්දුකුෂ් කඳු අතර පිහිටි හාසාරා නම් වියළි සානුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ මධ්‍ය ප්‍රදේශයයි. කඳුවැටිවලින් සහ ගංගා නිම්නවලින් මෙය කැපී බෙදී ඇත.<br /> <br /> හින්දුකුෂ් කඳුවැටියට නැගෙනහිරින් කාබුල් ගංගාධාරය ආශ්‍රිත 'පහත්බිම්' (5,000'-6,000') ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉතා ම සාරවත් වූ ද අධික ජනගහනයකින් යුත් වූ ද ප්‍රදේශයයි. දියළු පසින් යුත් මේ පෙදෙස්වලට ජල පහසුව ඇති හෙයින් මෙහි කෘෂිකර්මය ඉතා දියුණුය. <br /> <br /> == දේශගුණය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය සාමාන්‍යයෙන් වියළි රටකි. එක් එක් භූමි ප්‍රදේශයෙහි උස අනුව දෛනික හා ආර්තව (seasonal) උෂ්ණත්ව අන්තයන් ද සුළං හා වියළි බව ද ඇති වේ. හින්දුකුෂ් වැටියෙන් ආවරණය වී ඇති උතුරුදිග නිම්න මධ්‍ය හා දකුණු දිග කඳු ප්‍රදේශයන්ට වඩා අධිකතර ශීතෝෂ්ණ අන්තරයන්ට භාජන වේ. සාමාන්‍යයෙන් ජූනි හා සැප්තැම්බර අතර කාලයේ පවත්නා ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ උෂ්ණත්වය පැ. 112°ක් පමණ විය හැකිය. මෙම ඍතුවේ දී [[කාරා කුම්]] (බ.) ආදි කාන්තාර හරහා පැයට සැතපුම් 110ක පමණ වේගයෙන් හමා එන දැඩි වියළි උෂ්ණ සුළං ද මෙම අධික උෂ්ණයට හේතු වේ. මධ්‍ය කඳු ප්‍රදේශයෙහි හා ඊට නැගෙනහිරින් හා දකුණින් වූ කාබුල් හා ඝාස්නි ආදි ප්‍රදේශයන්හි ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ උෂ්ණත්වය පැ. 100° ඉක්මවනුයේ කලාතුරකිනි. මෙකී පෙදෙස්වල ශීත ඍතුවේ උෂ්ණත්වය පැ. -15° දක්වා අඩු වේ. <br /> <br /> උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය අඟල් 7ක් පමණ වේ. මධ්‍යම කඳුකරයෙහි ද නැගෙනහිර හා දකුණු ප්‍රදේශයෙහි ද අඟල් 13ක පමණ සා.වා. වර්ෂාපතනයක් ඇත. ශීත ඍතුව වර්ෂාධික කාලයයි. මෙම ඍතුවේ දී බටහිරින් හමා එන හිම කුණාටුවලින් හිමපතනය ඇති වේ. <br /> <br /> == ශාක හා සත්තු ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වර්ෂාව වැඩි ඉතා උස් බෑවුම්වල හේසල්, ඈෂ්, වෝල්නට් ආදි ශාක ද අඩි 3,000ට වඩා උස් නුවූ බෑවුම්වල වල් ඔලීව, ඇකේෂා ආදිය ද වැඩේ. වර්ෂාව හිඟ බටහිර ප්‍රදේශයන් කරා පැමිණෙත් ම ස්වාභාවික වෘක්ෂලතාදියෙහි සරුසාර බව හීන වේ. කන්දහාර් හා හිරාත් අතර ප්‍රදේශයෙහි පෙරුම් කායම් ලබාගන්නා හිංගු (Ferula asafoetida) ශාකය බහුලව වැඩේ. කෑමට ගන්නා ඵල සහිත වෝල්නට්, පයින්, සන්ජිත් ආදි ශාකයන්ගෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයට තරමක ආදායමක් ලැබේ. සාලෙප් (salep), ඛින්ජුක් (khinjuk) යන නම්වලින් හැඳින්වෙන කායම් වර්ග ලබාගන්නා පැළෑටි විශේෂයෝ ද මෙරට බහුලය.<br /> <br /> වනාන්තරයන්හි වෘකයන්, සියලුන්, දිවියන් හා වලස්සු ද උතුරු දිග නිම්නයන්හි කොටි ද සධ්‍යම කඳුකරයෙහි එළුවන්, ගෝනුන් හා මුවෝ ද වෙසෙත්. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පක්ෂි වර්ග 124ක් පමණ සිටිතැයි ගණන් බලා ඇත. වලිකුකුළන්, තාරාවුන්, පාත්තයන් හා ලිහිණි ඉන් සමහරකි. <br /> <br /> == ඛනිජ ධනය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඛනිජ වර්ග කීපයක් ම ඇති බව භූවිද්‍යා පරීක්ෂණයන්ගෙන් හෙළි වී ඇතත් ඒවා හාරා ගැනීමට තරම් ආකර කර්මාන්තය දියුණු වී නැත. ගෝර්බාන්ඩ් හා ලටාබාන්ඩ් ප්‍රදේශයන්හි හා හින්දුකුෂ් වැටියෙහි ගල් අඟුරු නිධි ඇත. ප්‍රධාන ගල් අඟුරු ආකර පිහිටියේ ඉෂ්පුෂ්ටාහිය. හිරාත් හා උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථාන ප්‍රදේශයන්හි තිබෙන ඛනිජතෙල් නිධි කැණීම තව ම ආර්ථික වශයෙන් සංවිධානය වී නැත. බඩක්ෂාන්, අන්ධුකි හා හිරාත් යන පෙදෙස්වලින් ලබාගන්නා ගල්ලුණු රටේ අවශ්‍යතාවන්ට ප්‍රමාණවත්ය. ගෝර්බාන්ඩ් ප්‍රදේශයෙහි යකඩ, තඹ හා මැංගනීස් නිධි ඇත. කන්දහාර්හි රන් ආකර තිබේ. උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ගං රන් ලැබේ. බඩක්ෂාන් ප්‍රදේශයෙහි ඉතා උසස් වර්ගයේ නීලෝපල (ලපිස් ලසුලි) හා රතුකැට ඇත. රිදී, ක්‍රෝම්, ඇස්බෙස්ටොස්, ගෙන්දගම් ආදි ඛනිජ නිධි ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඇත. <br /> <br /> == කර්මාන්ත හා රැකීරක්ෂා ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි කඳු හා කාන්තාරවලින් වැසී ඇති බිම් පෙදෙස් හැරුණු විට කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා වෙන් වී ඇති බිම් ප්‍රමාණය වර්ග සැතපුම් 20,000ක් පමණ වේ. දියළු පසින් පිරි නිම්නයන්ට හා ලොවෙස් පසින් වැසී ගිය උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථාන තැනිතලාවන්ට සීමා වී ඇති මෙම ගොවිබිම් ඉතා සාරවත්ය. මේවායේ තිරිඟු, වී, බාර්ලි, ඉරිඟු, සීනි බීට්, උක්, කපු, දුම්කොළ, පලතුරු හා එළවළු ද එරඬු හා හිංගු වැනි බෙහෙත් පැළෑටි ද වගා කරනු ලැබේ. <br /> <br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි එඬේර වෘත්තියෙහි යෙදෙන්නෝ ද බොහෝය. සංචාරක එඬේරුන් විසින් ඇති කරනු ලබන බැටළුවෝ මෙහි ප්‍රධාන ධනයයි. මේ බැටළුවන්ගෙන් සමහරකු (ඩුම්බා බැටළුවන්) මස් පිණිස ගනු ලැබූවත් වැඩි වශයෙන් උන් ඇති කරනු ලබන්නේ ලොම් හා හම් පිණිසයි. අශ්ව, බූරු, ඔටු, එළු, ගව ආදි සත්තු ද ඇති කරනු ලබත්. <br /> <br /> ගොවිතැනට හා සතුන් ඇති කිරීමට සම්බන්ධ වූ කර්මාන්ත කීපයක් ම ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි තිබේ. කන්දහාර්හි හා කාබුල්හි ලොම් කර්මාන්තශාලා දෙකක් ද කුන්ඩුස්, ජබාල්-උස්-සෙරාජ් හා පුල්-ඉ-කුම්රි යන ස්ථානයන්හි කපු කම්හල් ද ගුල්බහාර්හි නවීන රෙදි කම්හලක් ද ඇත. බග්ලාන්හි බීට් සීනි කම්හලක් ද ජලාලාබාද්හි උක් සීනි කම්හලක් හා කන්දහාර්හි පලතුරු ටින්වල ඇහිරීමේ කම්හලක් ද තිබේ. සිමෙන්ති, ගිනිපෙට්ටි, බොත්තම්, සබන්, සපත්තු හා කෘෂිකාර්මික උපකරණ ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි නිපදවනු ලැබේ. කපු රෙදි, පට රෙදි, බුමුතුරුණු සහ සාළු විවීම හා සම් කර්මාන්තය සුළු කර්මාන්ත වශයෙන් දියුණු වී ඇත. තේ හා සීනි හැර රටේ ආහාර ද්‍රව්‍ය අතින් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ස්වයංපෝෂිතය. පලතුරු හා පාන් එරට වැසියන්ගේ ප්‍රධාන ආහාර වේ. කපු පිළී, සීනි, තේ, කඩදාසි, සිමෙන්ති, ඛනිජතෙල්, යන්ත්‍රෝපකරණ හා මෝටර් රථවාහන ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ආයාතයෝයි. ප්‍රධාන නිර්යාතය බැටළු සම්ය. ලොම්, කපු, අමු හා වියළි පලතුරු, සම්, බුමුතුරුණු, පෙරුම් කායම් හා දැව වෙනත් නිර්යාතයෝය. <br /> <br /> == නගර හා ජනගහන ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ අගනුවර [[කාබුල්]] (බ.) (206,208) ය. කන්දහාර් (77,186), හිරාත් (75,632), මසාර්-ඉ-ෂරීෆ් (41,960), ජලාලාබාද් (14,756) වෙනත් වැදගත් නගරය. (මෙහි දක්වා ඇති ජනගහන සංඛ්‍යා 1948 ගණන් බැලීම අනුවය.) <br /> <br /> == මංමාවත් ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය කරා ගොඩබිමින් යන මාර්ග බොහොමයක් දුර්ග මාර්ග ඔස්සේ වැටී ඇත. කාබුල් හා පකිස්ථානයේ පේශාවර් අතර පිහිටි කයිබර් දුර්ගය ද කන්දහාර් ප්‍රදේශයේ සිට දකුණු දෙසට මං පහසුව සැලසීමට උපයෝගී කරගෙන ඇති කොජක්, බෝලන් හා සිබි දුර්ග ද ඝාස්නි ප්‍රදේශයට මාර්ග යොමු කරවන ගොමල්, වෝෂි හා කුරාට් දුර්ග ද වඩා වැදගත් දුර්ගයෝය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි දුම්රිය මාර්ග නැත. ප්‍රධාන නගර අතර විහිදි මහා මාර්ග ඇත. යහපත් මංමාවත්වල බස්, ලොරි ආදි රථවාහන පහසුකම් ඇතත් බොහෝ පෙදෙස්වල ඔටුවන් හෝ බූරුවන් හෝ යෙදූ තවලම් බහුලය. තවලම් මෙහෙයවීම ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වැදගත් ජීවනෝපායකි. හිරාත්හි හා කුන්ඩුස්හි කුඩා ගුවන් තොටුපළවල් දෙකක් ද කාබුල්හි හා කන්දහාර්හි අන්තර්ජාතික ගුවන් තොටුපළවල් දෙකක් ද ඇත. අන්තර්ජාතික තැපැල් හා විදුලි පණිවුඩ සංගමයේ සාමාජික රටක් වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානය කාබුල්හි පිහිටා ඇත. පුෂ්ටු, පාර්සි, උර්දු, ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංස, රුසියන්, ජර්මන් හා අරාබි යන භාෂාවලින් මෙහි ගුවන් විදුලි වැඩසටහන් ප්‍රචාරය කරනු ලැබේ. <br /> <br /> ඉතා ම මෑත දී කරන ලද ගණන් බැලීම අනුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ජනගහනය 12,000,000ක් පමණ වේ යැයි සලකතත් වඩා පරීක්ෂ්‍යකාරී ගණන් බැලීම් අනුව එරට ජනගහනය අසූ ලක්ෂයකට වැඩි නැතැයි සිතනු ලැබේ. සංවිධානාත්මක සංගණනයක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කිසි කලෙක පවත්වා නැත. ඇෆ්ඝනිස්ථානය මුස්ලිම් රාජ්‍යයකි. මෙහි මුස්ලිම් ජනයාගෙන් ඉතා වැඩි කොටස සුන්නි නිකායට අයත්ය. පුෂ්ටු (පෂ්ටෝ) හා පාර්සි ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ රාජ්‍ය භාෂායි. <br /> <br /> == ආණ්ඩුව ==<br /> ව්‍යවස්ථානුකූල රාජාණ්ඩුවක් මගින් ඇෆ්ඝනිස්ථානය පාලනය වේ. එහි පරම ශ්‍රෙෂ්ඨ නීතිදායක බලය රජු, සෙනට් සභාව හා ජාතික මණ්ඩලය යන අංගයන්ගෙන් සැදි පාර්ලිමේන්තුව සතුය. සෙනට් සභාව රජු විසින් යාවජීව වශයෙන් පත් කරනු ලබන සභිකවරුන් 50 දෙනකුගෙන් ද ජාතික මණ්ඩලය මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වන මන්ත්‍රීවරුන් 171 දෙනකුගෙන් ද සමන්විතය. මේ හැර මහත් ජාතික වැදගත්කමක් ඇති ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ ප්‍රශ්න සලකා බැලීම උදෙසා කලාතුරකින් පමණක් රැස්වන මහා මණ්ඩලයක් (ලෝයි ජිර්ගේ) ද ඇත. එම මණ්ඩලය අන්තිමට රැස්වූයේ 1955 දීය. <br /> <br /> පාලන කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ප්‍රධාන පළාත් 7කට ද කුඩා පළාත් 11කට ද බෙදා තිබේ. ප්‍රධාන පළාත් හත නම් කාබුල්, මසාර්, කන්දහාර්, හිරාත්, කතාඝාන්, නින්ග්‍රාහර් හා පක්ත්‍යා යන මේයි.<br /> <br /> අවකන් දේශයේ වර්තමාන රජ මහමත් සහීර් ෂාය.<br /> <br /> == ඉතිහාසය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන දේශනාමය භාවිතයට පැමිණ වැඩි කලක් නොමැත. දැනට ඇෆ්ඝනිස්ථානය නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයෙන් විශාල කොටසක් පුරාණයේ දී බුරාසාන් නමින් හඳුන්වන ලදි. 1747 දී අහමද් ෂා දුරානි (අලි) යටතේ ස්වාධීන ඇප්සන් රාජ්‍යය පහළ වන තෙක් ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන නමින් රටක් නොවීය. ඇප්සන් යන නමින් දන්නා ලද ජාතියක් මේ ප්‍රදේශයේ බහුල වශයෙන් පදිංචිව සිටීමත් එහි බලය ලබාගත් රජ පෙළපත ඇප්සන් රාජ වංශයක් වීමත් නිසාය. අහමද් ෂාගේ කාලයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන නම ඇති වූයේ.<br /> <br /> ඊසාන දිගින් මොංගෝලියානු සානුවෙනුත් බට- හිරින් පර්සියාවෙනුත් දකුණු දිගින් ඉන්දියාවෙනුත් වට වී ඇති ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආදී අතීතයේ සිට ම සංචාරක ගෝත්‍රිකයන්ගේ ආක්‍රමණවලට ගොදුරු වූ ප්‍රදේශයක් විය. ආර්යය, සිතියන්, ටාටර්, මෝගල් සහ අරාබි යන ජාතීන් කලින් කල මේ ප්‍රදේශයට පැමිණ ඇති බවට සාධක ඇත. නොයෙක් සංස්කෘතීන්ට අයත් ජාතීන් මුණ ගැසුණ ස්ථානයක් වශයෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ඉතිහාසය අතින් වැදගත් වේ.<br /> <br /> ඇෆ්ඝන් ජාතිකයන් පැවතෙන්නේ හේබ්‍රෙව් ජාතිකයන්ගෙන් යයි විශ්වාසයක් ඔවුන් අතර පවතී. මෙය පිළිගැනීමට ඇති සාධක ප්‍රමාණවත් නොවේ. එහෙත් ඇප්සන් ජාතිකයන් සෙමිටික් වර්ගයා අතර සම්බන්ධකමක් පැවති බව පිළිගත හැක. දැනට ඇප්සන්වරු කන්දහාර්, සාස්නි සහ කාබුල් යන ප්‍රදේශවල ද සිල්සායිවරුන් හා පඨාන් ගෝත්‍රිකයෝ සුලෙයිමාන් පර්වත ප්‍රාන්තයෙහි ද වාසය කරති.<br /> <br /> ආර්යයන් ඉන්දියාවට පැමිණෙන්නට ප්‍රථම ඔවුන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කලක් වාසය කළ බව ඍග්වේදයේ සඳහන් සමහර ස්ථාන නාම වලින් පැහැදිලි වේ. එයට පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය ඉතිහාසයේ සඳහන් වන්නේ ඩේරියස් නම් ඇකිමේනියානු අධිරාජයාගේ රාජ්‍යයේ කොටසක් වශයෙනි. ඔහුගේ අධිරාජ්‍යයට කාබුල්, කන්දහාර් සහ හිරාත් යන ප්‍රදේශ අයත්ව තිබිණ. හෙරොඩෝටස්ගේ වාර්තාවෙන් සහ ඇකිමේනියානු ශිලාලිපිවලින් පැහැදිලි වන ආකාරයට ඇෆ්ඝනිස්ථානය නමින් දැන් දන්නා ප්‍රදේශය ක්ෂත්‍රප හයකට බෙදී තිබිණ (ඇකිමේනියානු අධිරාජ්‍යය බ.) ඇකිමේනියානු අධිරාජ්‍යය බිඳ වැටීමෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ පාලනය යටතට පත් විය. ඇලෙක්සැන්ඩර් තමාගේ නමින් මේ ප්‍රදේශයේ නගරයක් ඉදි කළ බව ද සඳහන් වේ. ඇලෙක්සැන්ඩර්ට මේ ප්‍රදේශයේ දී බොහෝදුරට මුණ ගැසුණේ ඉන්දියානු සංස්කෘතික ආභාසය ලද මිනිසුන් යයි දැක්වේ . ඔහුගේ අකාල මරණයෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රදේශ අයත් වූයේ සෙලූකස් නිකේටර්ටය. ක්‍රි.පූ. 305 දී නිකේටර් සහ චන්ද්‍රගුප්ත මෞර්යයන් අතර වූ ගිවිසුමෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ක්ෂත්‍රප ප්‍රදේශ මෞර්යය අධිරාජ්‍යයේ කොටස් බවට පත්විය. අශෝක අධිරාජයාගේ සමයේ දී මේ ප්‍රදේශයට බුද්ධාගම් ප්‍රවිෂ්ට වන්නට ඇති බවට සාධක ඇත. අශෝකයන්ගෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථාන ප්‍රදේශ මෞර්යය අධිරාජ්‍යයෙන් ගිලිහී ගියේය. මෙයින් පසුව ඉන්දු-ග්‍රීකයන් බලයට පත් වන තෙක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දේශ- පාලන වශයෙන් අවුල් සහගත තත්වයක් පවතින් නට ඇති බව පිළිගත හැකිය. ක්‍රි.පූ. 208 දී පමණ මේ ප්‍රදේශය තුන්වැනි ඇන්ටියෝකස් විසින් ආක්‍රමණය කරන ලදි. එයට පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය බැක්ට්‍රියාවේ පාලක යුතිඩීමස් යටතට පත් විය (ඉන්දු - ග්‍රීකයෝ බ.). ඉන්දු - ග්‍රීකයන්ගෙන් පසුව මධ්‍ය ආසියානු සංචාරක ජාතීහු මේ ප්‍රදේශයට පැමිණියහ. ශක හා පාර්තියානු ගෝත්‍රිකයන්ගෙන් පසුව බලයට පත් කුෂාණ රාජ වංශය මේ ප්‍රදේශයට දේශපාලන වශයෙන් ස්ථාවරත්වයක් ලබාදීමෙහි සමත් විය. කුෂාණ සමයේ දී, විශේෂයෙන් කනිෂ්ක අධිරාජයාගේ රාජ්‍ය සමයේ දී, ඇෆ්ඝනිස්- ථානය ශ්‍රෙෂ්ඨ බෞද්ධ මධ්‍යස්ථානයක් විය. මධ්‍යම ආසියාවට හා ඈත පෙරදිගට බුදුදහම පැතිර වීමේ දී බාමියන් වැනි බෞද්ධ මධ්‍යස්ථාන වැදගත් තැනක් ගත්තේය ([[ඉන්දියාව]]-ඉතිහාසය බ.) ක්‍රි.ව. පස්වන සියවසෙහි මැදභාගයේ පමණ ඇෆ්ඝනිස්ථානය හූණ ආක්‍රමණිකයන් යටතට පත් විය. ඔවුහු නැගෙනහිර සහ උතුරු ඇප්සන් ප්‍රදේශවල බලය අල්ලාගෙන සිටියහ. සත්වන සියවසෙහි ඉන්දියාවට පැමිණි හියුං සාං නම් චීන සංචාරකයා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පැවති බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන පිළිබඳව තම වාර්තාවේ සඳහන් කොට ඇත.<br /> <br /> == ඉස්ලාම් බලයට යටත් වීම ==<br /> මහමත්තුමාගෙන් පාලනය පිණිස යවනු ලැබූහ. බෙංගාලයේ ද ආණ්ඩුකාරවරු ඉන්දියාවේ නොයෙක් තැන්වලට පසු පළමුවන පරම්පරාවේ දී ම බුරාසාන් (ඇප්සන්) ඇප්සන් පාලනයක් ඇති විය. කර්නොයවා ම ප්‍රදේශය ඉස්ලාම් කඩුවට යටත් විණි. එම ප්‍රදේශ ගුජරාථ, මාල්වා, මුල්තාන්, ඛාන්දේශ්, සින්ධ වාසී බෞද්ධ හා හින්දු ආර්යය ජනයා ද බෞද්ධ ටාටර්වරු ද අකැමැත්තෙන් වුව ද ඉස්ලාම් භක්තිය භක්තිය මුල් බැසගති. මෙසේ බලන කල ඉන්දියා- යන ප්‍රදේශවල ඇෆ්ඝන් බලය නිසා ඉස්ලාම් පිළිගත්හ. පසු කල බැග්ඩෑඩ්හි කාලිප් බලය බිඳ වේ ඉස්ලාම් භක්තිය පැතිරීයාම එරට ඇෆ්ඝන් වැටුණු පසු, ඛුරාසාන්හි අරාබි ආධිපත්‍යය ද වැටී - බලයේ ව්‍යාප්තිය හා කෙතෙක් දුරට සම්බන්ධ වී ගියේය. කාබුල් හා කන්දහාර් වෙන ම රාජ්‍යයක් ඇද්දැයි පැහැදිලි ලෙස පෙනේ. බවට පත් විය. හිරාත් අරාබි සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානයක් වශයෙන් පැවැත්තේය.<br /> <br /> 10 වන සියවසෙහි දී බුරාසාන් ප්‍රදේශය පළමු වෙන් පර්සියානු ජාතිකයන් යටතට පත් විය. පසුව එහි තුර්කි රාජවංශයක් බලයට පත් විය. සබුක්- තිජින් නම් තුර්කි රජ ඝාස්නි නගරය මධ්‍යස්ථානය කොටගෙන කාබුල්හි සිට ඉන්දු නදිය දක්වා මුළු ප්‍රදේශය ම තමන් යටතට ගත්තේය. ඉන්දු නදිය පළමුවරට හින්දු ලබ්ධික ඉන්දියාව ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් වෙන් කරන මායිම බවට පත් විය.<br /> <br /> ක්‍රි.ව. 997 දී සබුක්තිජින්ගේ මරණින් පසු ඔහුගේ අවජාත පුත්‍ර මහමුද් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සස්නි ප්‍රදේශයේ බලයට පැමිණියේය. ඝාස්නිහි මහමුද් දොළොස් වතාවක් ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ බව පැවසේ. හෙතෙම බලුකිස්ථානය, පඤ්ජාබය, මූල්තාන් යන ප්‍රදේශවල ද බටහිර පර්සියාවේ ද තම අණසක පැතිරවිය. දිල්ලිය දක්වා ඉන්දියානු රජුන් යටත් කොට ඔවුන්ගෙන් කප්පම් ලැබුවේය. මේ තුර්කි පෙළපතේ (ඇප්සන්) රජවරු ඝාස්නි නුවර රාජධානිය වශයෙන් තබා ගෙන ක්‍රි.ව. 1140 දක්වා ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශයේ රජ කළහ. 1152 දී සෝර් රාජ්‍යයේ අලවුද්දීන් හුසේන් සාස්නි රාජධානිය විනාශ කොට දැමීය. ඔහුගේ බෑනා වූ සෝර්හි මහමුද් එපෙදෙසෙහි බලය අල්ලාගත්තේය. හෙතෙම පන්ජාබය යටත් කොට ඉන්දියාවට ඇතුළු වී එහි ද සිය අණසක පිහිටුවිය.<br /> <br /> මහමුද් (සෝරි) විසින් සිය ඉන්දියානු යටත් ප්‍රදේශ පාලනය පිණිස කුටුබ් උද්දීන් අයිබෙක් නම් සෙන්පතියා ඉන්දියාවේ නතර කරන ලදි. හෙතෙම 1193 දී දිල්ලිය අල්ලාගති. මෙසේ පළමු වරට දිල්ලිය ඉන්දියාවේ මුස්ලිම් බලය පිළිබඳ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය බවට පත් විය. 1205 දී සෝර්හි මහමුද් මරනු ලැබීමෙන් පසු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ හා දිල්ලියේ සෝරි පෙළපත අභාවයට ගියේය.<br /> <br /> == ඉන්දියාවේ ඉස්ලාම් සමය ==<br /> [[කුටුබ් උද්දීන් අයිබෙක්]] (බ.) දිල්ලියේ වහල් රජ පෙළපත බලයෙහි පිහිටු විය. ඔහුගේ කාලයේ දී ඇෆ්ඝන්<br /> <br /> 1217 දී මොංගෝලීය මහා ආක්‍රමණික ජිංගිස් ආශාවෙන් මඩනා ලදුව රටවල් ආක්‍රමණයෙහි ඛාන් (බ.) මුළු ලොව ම තමන් යටතට ගැනීමේ යෙදුණේ ඇප්සන් ප්‍රදේශයට ද පැමිණියේය. ඔහු ඝාස්නි හරහා ඉන්දු නදී ප්‍රදේශය ද ආක්‍රමණය ([[ටැමර්ලේන්]]) (බ.) 14 වන ශත වර්ෂයේ දී එරට කොට වස්තුව පැහැර ගැනීමෙහි යෙදුණේය. ටිමූර් ආක්‍රමණය කරන තෙක් ඉහත කී ප්‍රදේශයෙහි වැඩි කොටසක මොංගෝලීය පාලනය පැවතිණ. ආක්‍රමණය කිරීමෙහි යෙදුණේ දිල්ලියේ තුග්ලක් ටිමූර් බටහිර ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ හරහා ඉන්දියාව පරපුරෙහි පාලනය ඉතා දුර්වලව පැවති සමයකය. ටිමූර්ගේ ආක්‍රමණයෙන් පසු දිල්ලියේ ඇෆ්ඝන් රජ පරපුර අභාවයට ගිය අතර ඇෆ්ඝන් ආණ්ඩු - බෙංගාලය, අවුද්, මාල්වා, ගුජරාථ, ඛාන්දේශ්, කාරවරුන් යටතේ පැවති ඉන්දියානු ප්‍රදේශ වූ මූල්තාන් ආදිය ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත් විය. පිර් වෙනුවෙන් සෙයියද්වරුන් සිටි දෙනෙක් 1478 දක්වා ලාහෝර්හි බලය ඉසුලූහ. පසුව වෙනත් ඇප්සන් වංශයක් වූ ලෝදි පෙළපතට දිල්ලියේ පාලනය අයත් විය.<br /> <br /> == බාබර් රජ ==<br /> 1526 දී [[බාබර්]] (බ.) රජු දිල්ලිය ආක්‍රමණය කරන විට ද එහි විසූයේ ලෝදි පෙළ පතට අයත් රජවරුන්ය. බාබර් රජ ටිමූර්ගේ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ටාටර් ගෝත්‍රයට අයත් තැනැත්තෙකි. ඔහු කාබුල් සිය අගනුවර කොට ගෙන කන්දහාර් ප්‍රදේශය ද නතු කරගෙන විසු යේය. 1526 දී ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ ඔහු පානිපත්හි ඇති වූ ඓතිහාසික යුද්ධයෙන් දිල්ලියේ ඉබ්‍රාහිම් ලෝදි නම් වූ ඇෆ්ඝන් සුල්තාන් පරදවා ඉන්දියානු ඉතිහාසයේ නව පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ කෙළේය. බාබර් මෝගල් ජාතිකයකු නොවූ නමුත් ඔහු විසින් ඉන්දියාවේ පිහිටුවන ලද අයි රාජ්‍යය මෝගල් අධිරාජ්‍යය නමින් ප්‍රකට විය. ඉන්දියාව වාස භූමි කොටගත් බාබර් කාබුල් හා කන්දහාර් ආදී ස්වකීය ඇප්සන් ප්‍රදේශ ඉන්දියා- වේ ම කොටස් හැටියට සැලකීය. 1530 දී ඔහු මිය යන විට ඔහුගේ අධිරාජ්‍යය ඔක්සස්හි සිට ඉන්දියාවේ අවුද් දක්වා පැතිර පැවැත්තේය. බාබර්ගේ පුත්‍ර හුමායුන් රජ වී දෙවර්ෂයක් ඇතුළත ශ්‍රේ ෂා නම් ඇෆ්ඝන් නායකයා විසින් ඔහු ඉන්දියාවෙන් පලවා හරිනු ලැබීය. හුමායූන් කාබුල්හි හා කන්ද - හාර්හි බලය අල්ලා ගත්තේය. 15 වර්ෂයකට පසු හෙතෙම දිල්ලිය ආක්‍රමණය කොට එහි ඉන්දු- ඇප්සන් සේනා පරදවා දිල්ලි සිංහාසනය හිමි කර ගත්තේය. ඉන්දියාවේ තැන තැන වූ ඇෆ්ඝන් අධිපතීන්ගේ බලය මුළුමනින් සිඳලූයේ හුමායූන්. ගේ පුත්‍ර [[මහා අක්බාර්]] (බ.) විසිනි. අක්බාර්ගේ කාලයේ දී දිල්ලියේ මෝගල් අධිරාජ්‍යයේ කොට- සක් සේ ඇෆ්ඝනිස්ථානය පාලනය විය. අක්බාර් රජ සිය සෙනෙවියන් යටතේ රාජ්පුත් සේනා යවා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වරින් වර ඇති වූ කැරලි මැඩ පැවැත්විය. මහා අක්බාර්ගෙන් පසු ජහාන්ගීර්ගේ කාලයේ සිටම ඇප්සන් ප්‍රදේශ මෝගල් අධිරාජ්‍යයෙන් ගිලිහෙන ලකුණු පහළ වන්නට විය. 1621 දී කන්දහාරය අල්ලාගත් පර්සියානුවරු ජහාන්ගීර් අධිරාජයාට එපෙදෙස ආපසු අල්ලා ගන්ට ඉඩ නොදී කලක් ම එය තමන් යටතේ තබා ගත්හ. 1644 දී ෂා ජහාන් අධිරාජයා කලින් බාබර් රජුට අයත්ව තිබුණු ඇප්සන් ප්‍රදේශ අල්ලාගැනීමේ පරමාර්ථයෙන් කාබුල් දක්වා ගිය නමුත් පසුව හින්දුකුෂ් කඳු වැටියෙන් මොබ්බට සේනා සමග පසු බැස්සේය. 1668 දී අවුරාංග්සිව්ගේ කාලයේ දී පර්සියානුවරු නැවතත් කන්දහාර් ප්‍රදේශය අල්ලා ගත්හ. එවක් පටන් කන්දහාර් පර්සියානුන් හෝ ඇප්සන්වරුන් යටතේම පැවතිණ. කන්දහාර් හා හිරාත් හැර සෙසු ඇප්සන් ප්‍රදේශ අවුරංග්- සිගේ මරණය (1707) දක්වා දිල්ලි අධිරාජ්‍යයේ කොටස් ලෙස පැවතිණ. ඉන් පසු මෝගල් අධි. රාජ්‍යය ක්‍රමයෙන් පිරිහෙන්නට විය. ඒ සමඟම කන්දහාර් හා හිරාත් පර්සියානු පාලනය යටතට පැමිණියේය.<br /> <br /> == පර්සියානු-ඇෆ්ඝන් ගැටුම් ==<br /> අවුරාංග්සිගේ මරණයට වර්ෂයකට කලින් (1706) මීර් වයිස් නම් වූ ඇෆ්ඝන් නායකයෙක් කන්දහාරය පර්සියානු පාලනයෙන් මුදාගත්තේය. අසදුල්ලා ඛාන් සදුසායි නමැත්තා හිරාත්හි පර්සියානුන් පලවා එපෙදෙස නිදහස් පාලන ප්‍රදේශයක් බවට හැරවිය. ඉක්බිති ඇෆ්ඝන් කන්දහාර් ප්‍රදේශයේ මීර් වයිස්ගේ පුත්‍ර මහමුද් බලයට පැමිණි පසු 1720 දී හෙතෙම පර්සි- යාව ආක්‍රමණය කොට කිරීමන් නම් ප්‍රදේශය අල්ලා ගත්තේය. 1721 දී හිරාත්හි අලි (ඇප්ප්සන්) වරු මෙෂද් නම් පර්සියානු ප්‍රදේශය ආක්‍රමණය කළහ. ඉක්බිති 1722 දී කන්දහාර්හි ඇප්සන් පාලක මහමුද් තෙමේ පර්සියාව ආක්‍රමණය කොට එහි ඉතා විශාල ප්‍රදේශයක් යටත් කර ගත්තේය. සුන්නි නිකායේ ඉස්ලාමිකයකු වූ ඔහු පර්සියානු රජු හැර රජපවුලේ සෙසු සියලු දෙනා ම වාගේ විනාශ කොට පර්සියාවේ ෂියා ඉස්ලාම් නිකාය මුළුමනින් වැනසීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් ක්‍රියා කෙළේය. මහමුද්දෙන් පසු ඔහු පුත් අfප්රාස් ඛාන්ගේ කාලයේ දී කාලිප්ගේ විශාල තුර්කි හමුදා- වක් ඇෆ්ඝන් වරුන් යටතේ වූ පර්සියාව ආක්‍රමණය කළ නමුත් අභිප්රාස් අතින් පැරදිණ. එසේ වුව ද අfප්රාස් කාලිප්ගේ ආධිපත්‍ය පිළිගෙන පර්සියාවේ නායකත්වය ඉසිලීය.<br /> <br /> == නදීර් ෂා ==<br /> පර්සියාවේ ශ්‍රෙෂ්ඨ රජකු වූ නදීර් ෂා 1737 වර්ෂයේ දී ඇfප්සන් ප්‍රදේශ ආක්‍රමණය කොට කන්දහාර්හි පර්සියානු පාලකයන් පත් කොට කාබුල් හරහා මෝගල් ඉන්දියාව ද ආක්‍රම-ණය කොට බොහෝ වස්තුව පැහැර ගෙන ගියේය. අතිශයින් ක්‍රෑර පාලකයකු වූ නදීර් 1747 දී ඔහුගේ ආරක්ෂක භට හමුදාවේ නිලධාරියකු අතින් ජීවිතක්- ෂයට පත් විය.<br /> <br /> == දුරානි පෙළපත හා ඇෆ්ඝනිස්ථාන රාජ්‍යය ==<br /> නදීර් ෂාගේ යුද සෙනවියකු හැටියට සේවය කළ අබ්දුලි ගෝත්‍රයේ සදුසායි පක්ෂයට අයත් අහමද් ඛාන් නමැති ශූර සෙන්පතියෙක් අලි වංශිකයන් ගේ ආධාරය ලැබ 1747 දී කාබුල්, කන්දහාර්, හිරාත්, සින්ඩ්, කාශ්මීර, මුල්තාන් ආදි ප්‍රදේශ යටත් කොටගෙන අහමද් ෂා නමින් රජ විය. ඔහු තම රාජ්‍යයට දුරානි අධිරාජ්‍ය යයි නම් කෙළේය. ඇෆ්ඝනිස්ථානය යනුවෙන් නියම වශයෙන් රාජ්‍ය - යක් ඇති වූයේ මේ දුරානි රජ පෙළපතේ සම්භව- යෙන් පසුය. අහමද් ෂා දුරානි 1748 සිට 1756 දක්වා සිව්වරක් සිය අශ්ව සේනාව මෙහෙයවා ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කෙළේය. ඔහුගෙන් වරින් වර හටගත් මේ උවදුරු කරණ කොටගෙන පිරිහෙමින් පැවති දිල්ලියේ මෝගල් රජය මරාඨ ගණ රජයේ ආධාරය සෙවීය. මරාඨවරු ද සික්වරු ද ඇෆ්ඝන්වරුන්ට විරුද්ධව නැඟී, ඔවුන් ඉන්දු නදියෙන් එගොඩට පලවා හැරියහ. එහෙත් 1761 දී තුන් වැනි පානිපත් යුද්ධයේ දී ඉන්දියාවේ ඇෆ්ඝන් සගයන් වූ රෝහිල්ලවරුන්ගේ ද ආධාර ඇතිව මරාඨ බලය මුළුමනින් ම වාගේ සිඳ දමන ලදි. අහමද් ෂා, අලි ජෞහාර් නමැත්තා මෝගල් අධිරාජයා හැටියට ප්‍රකාශ කොට පඤ්ජාබය හා මෝගල් අධි රාජ්‍යයෙන් විශාල කොටසක් ගිවිසුම් මඟින් තමන් අයත් කරගත්තේය. මෙසේ දිල්ලියේ මෝගල් අධිරාජ්‍යය ඉතා බෙලහීන තත්වයකට ඇද වැටිණි. මේ අතර සික්වරු සිය බලය තහවුරු කොටගෙන ලාහෝර්හි ඇප්සන් පාලකයා පලවා හැරියහ. සවන වරට ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ අහමද් ෂා සික්වරුන් පරදවා බිහිසුණු ඝාතනයක යෙදුණේය. 1769 වන අහමද් ෂාගේ අවසාන කාලය සම්පූර්ණයෙන් ම වාගේ යෙදුණේ මේ අරගළ සඳහාය. විට අහමද් ෂා යටතේ තිබුණු පන්ජාබයේ ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ සියල්ලක් ම සික් ජාතිකයන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලදි.<br /> <br /> අහමද් ෂාගේ බලව්‍යාප්තියේ උච්චතම අවස්ථාවේදී ඇප්සන් බලය බටහිරින් කැස්පියන් මුහුද අසලට ද නැගෙනහිරින් පන්ජාබය, කාශ්මීරය හා දිල්ලිය දක්වා ද පැතිර පැවැත්තේය. ඔක්සස් නදිය උතුරු මායිම විය. බලුකිස්ථානය ඔහුගේ ආධිපත්‍යය පිළිගත්තේය.<br /> <br /> 1773 දී අහමද් ෂා දුරානි මිය ගිය පසු රජ ඔහුගේ පුත්‍ර ටිමූර් ෂාගේ ද මුනුබුරු ෂා සමාන් රජුගේ ද කාලවලදී ඇෆ්ඝන් අධිරාජ්‍යය කැඩී බිඳී ගියේය. නැපෝලියන් පර්සියාවේ කළ කුමන්ත්‍රණ ගැන ඇති වූ බිය සැක නිසා ඉංග්‍රීසි පෙරදිග ඉන්දියා වෙළඳ සමාගමේ ඉන්දියා ආණ්ඩු කාරයා වූ මින්ටෝ සාමී විසින් ෂා ෂුජා අල් මුල්ක් (1803-09) වෙත මවුස්ටුවට් එල්ෆින්ස්ටන් 1809 දී දූත මෙහෙවරක යවන ලදි. එවක ඇප්සන් දේශයේ පැවති අරගළයන්ගේ ප්‍රතිඵලයක් වශ යෙන් 1810 දී ෂා ෂූජා බලයෙන් නෙරපා ඔහුගේ සහෝදර මහමුද් නැවතත් සිහසුන අයත් කර ගැනීම නිසා මේ දූත මෙහෙය ප්‍රතිඵල විරහිත එකක් විය. මහමුද් 1818 දක්වා රජපදවිය ඉසුලූ නමුත් එවක නියම බලය දැරූයේ බරාක්සායි ගෝත්‍රයට අයත් ඵට් ඛාන් නම් වූ විසියර් තැනය. එට් ඛාන් හිරාත් ප්‍රදේශය පර්සියානුන්ගෙන් මුදා ගත්තේය. ඔහු සදුසායි (දුරානි) පවුලට කරන ලද පීඩන හා අවමන් නිසා කිපුණු මහමුද් ඔහුගේ ඇස් අන්ධ කරවා පසුව දරුණු වධ දී ඔහු මරවා දැම්මේ ය. මෙයින් කෝපයට පත් බරාක් සායි පවුලේ මහමත් අසීම් හා දොත් මහමත් ද මහමුද් පන්නා හැර කාබුල්හි බලය හිමි කොටගත්හ. අසීම් එහි රජ බවට පත් විය. මින් පසු ක්‍රමයෙන් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය භේදභින්න වී ගියේය.<br /> <br /> ඉංග්‍රීසීහු ද රංජිත්සිංගේ නායකත්වයෙන් සික් වරු ද මේ වියවුල් තත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීමට මාන බැලූහ. 1815 සිට ෂා ෂුජාට ඉංග්‍රීසීහු රැක වරණ දුන්හ. 1823 දී රංජිත්සිං පේශාවර් ප්‍රදේශය යටත් කොටගෙන තමන්ට පක්ෂ ඇප්සන් ජාතිකයකු සිහසුනට නැංවීය. කාශ්මීරය, දෙරාජාත්, මූල්තාන්, කන්දහාර් යන ප්‍රදේශ ද මේ වන විට ඔහු යටතේ විය. හිරාත්හි පාලනය ගෙන මහමත් අසීම් මිය ගියෙන් කාබුල්හි ඇෆ්ඝන් ගියේ කාබුල්හි හිටපු රජකු වූ මහමුද්ය. 1823 දී සිහසුන සම්බන්ධයෙන් බරාසායි සොහොයුරන් අතර කෝලාහල ඇති විය. 1826 දී දොස්ක් මහමත් කාබුල් සිහසුන හිමි කොටගෙන ජලාලා - ගත්තේය. තමා ඇෆ්ඝන් අධිරාජ්‍යයේ අමීර් බාද්, සාස්නි ආදි ප්‍රදේශවල පාලනය ද සියතට හැටියට ප්‍රකාශ කළ හෙතෙම 1834 දී කාබුල් කිරුළ නැවත අත් කරගැනීමට ෂා ෂුජා දරූ ප්‍රයත්නයක් නිෂ්ප්‍රභ කෙළේය.<br /> ‍<br /> මේ අතර රුසියානු කුමන්ත්‍රණ නිසා ද දොස්ත මහමත් (අමීර්) හා රංජිත් සිං අතර පැවති විරුද්ධ කමින් ප්‍රයෝජන ගැනීමේ අදහසින් ද ඉංග්‍රීසීහු දොත් මහමත් වෙත 1837 දී ඇලෙක්සැන්ඩර් බ'න්ස් යටතේ දූත පිරිසක් යැවීය. දොත් සිටියේ ඉක්මනින් ආධාර ලබාගත යුතු තත්වයකය. ඉංග්‍රීසි තානාපතියා සික්වරුන්ට විරුද්ධව ආධාර දීමට පොරොන්දු වීමට පුළුවන් තත්වයක නොසිටියේය. මෙවිට ම රුසියන්වරුන් දොස්ට නොයෙක් විධියෙන් ආධාර දීමට කැමති බව දැන්වූයෙන් දොස්ත රුසියානු පැත්තට නැඹුරු විය.<br /> <br /> 1838 දී ෂා ෂුජා, රංජිත්සිං හා ඉන්දියාවේ ඉංග්‍රීසි අග්‍රාණ්ඩුකාර ඕක්ලන්ඩ් සාමි ද අතර තුන්හවුල් ගිවිසුමක් අත්සන් කැරිණි. ෂුජාට නැවත ඇප්සන් සින්ධි ප්‍රදේශ පිළිබඳ බේරුමක් ඇති කිරීම ආදිය කිරුළ අයත් කරදීම, ඇප්සන් - සික් හා ඇප්සන්- මින් බලාපොරොත්තු වන ලදි. <br /> <br /> == ප්‍රථම ඇෆ්ඝන්-ඉංග්‍රීසි යුද්ධය ==<br /> තමන්ට අහිමි වූ ඇෆ්ඝන් කිරුළ ලබාගැනීම පිණිස ලුයිනා ප්‍රදේශ ලම් යෙන් හමුදාවක් රැස් කොටගත් ෂා ෂුජා ඉංග්‍රීසීන් ගෙන්ද ආධාර ලැබ 1839 දී කාබුල් බලා පිටත් විය. මේ කාලයේ ඉන්දියාවේ අග්‍රාණ්ඩුකාරයාව සිටි ඕක්ලන්ඩ් සාමි ෂුජාට ආධාර පිණිස සර් ජෝන් කින් හා කොටින් සෙනෙවියා යටතේ බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයට පිටත් කර යැවීය. ප්‍රථම ඇප්සන් යුද්ධය නමින් ප්‍රකට මේ යුද්ධයේ දී කන්දහාර්, සාස්නි ආදි ප්‍රදේශ යටත් වූ පසු සිය සේනාවන් විසින් අත්හැර දමනු ලැබූ දොස්ත මහමත්, අක්බාර් ඛාන් නම් සිය පුත්‍රයාගේ රැක වරණ ඇතිව බාමියන් හරහා කාබුල් නගරයෙන් පැන ගියේය. සටනක් නැතිව ම කාබුල් නගරය යටත් විය. අවුරුදු 30 කට ඉහත දී නැති වී ගිය කාබුල් සිංහාසනය නැවත වරක් ෂා ෂුජාට අයත් විය. බ්‍රිතාන්‍ය ආධාරයෙන් ඔහු ලත් සිංහා- සනයේ ආරක්ෂාව පිණිස බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා කාබුල්හි නවත්වනු ලැබූහ. එහෙත් වැඩිකල් යන්නට පෙරම මේ හමුදා නිසා වියවුල් තත්වයක් ඇති විය. ෂා ෂුජා ඉංග්‍රීසීන්ගේ අනුග්‍රහය හැමවිටම පැතීම නිසා රටවාසීන්ට ඔහු එපා වන්නට විය. මේ අතර කාබුල්හි අමීර්ව සිට පැන ගිය දොත් මහමත් ඉංග්‍රීසීන්ට භාර වූයෙන් ඔහු ඉන්දියාවට යවනු ලැබීය. 1841 දී දොහ්ගේ පුත්‍ර අක්බාර් ඛාන්ගේ ප්‍රමුඛත්වයෙන් කාබුල්හි කැරැල්ලක් ඇති විය. එනුවර ඉංග්‍රීසි නියෝජිතයන් හැටියට නැවතී සිටි සර් විලියම් මැක්නොටන් හා සර් ඇලෙක්සැන්ඩර් බ'න්ස් ඇතුළු ඉංග්‍රීසි නිල ධාරීන් රැසක් මරා දමනු ලැබූහ. ඉතිරි වූ ඉංග්‍රීසිහු ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් පිට වීමට කැමැත්ත දැක්වූහ. 1842 දී අනුගාමිකයන් 12,000 ක් ද සහිත බ්‍රිතාන්‍ය හා ඉන්දියානු පිරිසක් කාබුල් නුවරින් පිට වූහ. කාලගුණයේ අයහපත්කම නිසා ද සැඟවී සිටි ඇෆ්ඝන් වරුන්ගෙන් ලත් පහරින් ද මේ සේනාවෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් විනාශ විය. ෂා ෂුජා ද වැඩි කල් නොගොස් ම මරා දමන ලදි. ඝාස්නිහි බ්‍රිතාන්‍ය කඳවුර ඇප්සන් කැරලිකරුවන්ට යටත් වූ අතර කන්දහාර්, ජලාලාබාද් යන කඳවුරු ඉංග්‍රීසීහු රැක ගත්හ. ඉක්බිති ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ බ්‍රිතාන්‍ය හිරකරුවන් බේරා ගැනීම හා ඇප්සන්වරුන්ගෙන් පළිගැනීම ද පිණිස ඉන්දියාවේ නව අග්‍රාණ්ඩුකාර – ඇලන්බරෝ සාමි යැවූ ඉංග්‍රීසි සේනා කයිබර් දුර්ගය ඔස්සේ ගොස් ජලාලාබාද් අල්ලාගත්හ. මාස ගණනකින් කාබුල් නගරය ද ඝස්නි ප්‍රදේශය ද යටත් කොටගත් ඔව්හු කාබුල් නගරය විනාශ කොට 1842 දෙසැම්බර් මාසයේ දී එරටින් පිට වූහ.<br /> <br /> == දොස්තා මහමත් (දෙවැනි වර) ==<br /> ඉංග්‍රීසි ආක්‍රමණය නිසා අරාජික වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සිංහාසනයට සදුසායි වංශයේ ෂා පූර් නම් කුමාරයා තෝරා ගන්නා ලදි. එහෙත්මේ අතර ඉන්දියාවේ ඉංග්‍රීසින් භාරයේ විසූ දොස්තා මහමත් ආපසු පැමිණියෙන් සිහසුන නැවතත් ඔහුට පැවරිණ. 1843 දී කාබුල්, ඝස්නි, ජලාලාබාද් යන ප්‍රදේශවල අමීර් පදවිය ලත් ඔහු 1854 වන විට ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානය, බාල්ක්, කන්දහාර් හා හිරාත් යන ප්‍රදේශ ද තමන් යටතට ගැනීමෙහි සමර්ථ විය.<br /> <br /> මේ අතර 1848 දී දෙවන සික් යුද්ධයේ දී අමීර් දොස්ත ඉංග්‍රීසීන්ට විරුද්ධව සික්වරුන්ගේ පැත්ත ගත්තේය. ඔහු අක්බාර් ඛාන් නම් වූ තම පුත්‍රයා යටතේ යැවු සේනාව ඉංග්‍රීසීන් අතින් පැරදිණ. මේ යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් ඇප්සන් රාජ්‍යයේ කොටසක් වූ පේශාවර් ප්‍රදේශය බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවට ඈඳනු ලැබීය.<br /> <br /> 1848 දී දොස් ගේ වැඩිමහලු පුත්‍ර රණකාමී අක්බාර් ඛාන් මිය ගියේය. ගුලාම් නයිදර් නම් වෙනත් පුත්‍රයකුට ඔහුගේ තැන දෙන ලදි. 1855 දී මෙතෙම දොත් මහමත් වෙනුවෙන් ඉංග්‍රීසින් හා මිත්‍ර ගිවිසුමකට අත්සන් කෙළේ පර්සියානුන්ට විරුද්ධව ඉංග්‍රීසි ආධාරය ලබා ගැනීම පිණිසය. ඇප්සන්වරුන් 1854 දී යටත් කරගන්නා ලද හිරාත් ප්‍රදේශයට පහර දුන් පර්සියානුවරු එ පෙදෙස අල්ලා ගත්හ. එහෙත් ඇප්සන්වරුන්ගේ මිත්‍ර ඉංග්‍රීසීන්ගේ මැදහත් වීමෙන් හිරාත් ප්‍රදේශය ස්වාධීන පාලකයකුට පවරනු ලැබීය. 1857 දී ඇති වූ ඉන්දියානු හමුදා කැරැල්ලේ දී ගිවිසුමට ගරු කළ දොස්ත මධ්‍යස්ථව ම සිටියේය. මෙය ඉංග්‍රීසීන්ට විශාල අස්වැසිල්ලක් විය.<br /> <br /> 1863 දී හිරාත් ප්‍රදේශය නැවතත් දොත් අතට පත් විය. මෙයින් දෙසතියකට පසු ඔහු මිය ගියේය. ඔහුගේ පුතුන් 16 දෙනාගෙන් පස් දෙනෙක්ම සිංහාසනය පැතූහ. දොත් විසින් සිහසුනට තෝරනු ලැබ සිටි ශ්‍රේ අලි අමීර් හැටි යට පත් කරනු ලැබීය. එහෙත් ඔහුගේ වැඩිමහල් සෝයුරන් දෙදෙනා සහ බාල සොහොයුරන් කීප දෙනකු ද විරුද්ධ වීමෙන් කලක් ම වියවුල් තත්- ත්වයක් පැවතිණ. ඉංග්‍රීසීහු ශ්‍රේ අලි අමීර් හැටියට පිළිගත් නමුත් සිංහාසන උරුමය සම්බන්ධයෙන් යුද්ධයකට නොපැටලී සිටීමට වග බලාගත්හ. 1866 දී අfප්සාල් ඛාන්ගේ පුත්‍ර අබ්දුර් රාමන් විසින් ශ්‍රේ අලි පරදවා ඔහු කන්දහාරයටත් එතැනින් හිරාත් ප්‍රදේශයටත් පන්නා හරින ලදි. කාබුල්හි අමීර් පදවිය අප්සාල් ඛාන්ට හිමි විය. 1867 දී ඔහු මියගියෙන් අසීම් ඛාන් නම් වූ සහෝදරයාට කාබුල් හි අමීර් පදවිය ලැබුණේය. එහෙත් කාබුල් ජනතාවට අප්‍රිය වූ හෙතෙම ශ්‍රේ අලි විසින් පරදවන ලදි. ශ්‍රේ අලි 1868 දී නැවතත් ඇප්සන් රාජ්‍යයේ අමීර් බවට පත් විය.<br /> <br /> == දෙවැනි ඇෆ්ඝන් යුද්ධය ==<br /> ශ්‍රේ අලි හා ඉංග්‍රීසීන් අතර හොඳ හිත වැඩි කලක් නොපැවැත්තේය. ඉංග්‍රීසීන්ගේ සතුරු රුසියානුන් හා ක්‍රමයෙන් ඔහු ගේ සම්බන්ධය දියුණු විය. 1878 දී ඇප්සන් වරු සර් නෙවිල් චේම්බර්ලින් යටතේ එවන ලද බ්‍රිතාන්‍ය දූත පිරිසට කයිබර් දුර්ගය පසු කිරීමට ඉඩ නොදී ඔවුන් ආපසු හරවා යැවුහ. මේ සිද්ධිය ගැන පළි ගැනීම පිණිස මාස කීපයක් ඇතුළත විශාල බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවක් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආක්‍රමණයෙහි යෙදුණේය. කල් නොයවා ම කයිබර් දුර්ගය අල්ලා ගත් ඉංග්‍රීසීහු 1879 දී කුරාම්, කන්දහාර් යන ප්‍රදේශ අල්ලාගත්හ. මේ වර්ෂයේ දී කාබුල් නුවරින් පලාගිය ශ්‍රේ අලි රුසියන් අගනුවර වෙත යද්දී මිය ගියේය. ශේර් අලිගෙන් පසු අමීර් පදවියට පත් කරන ලද යාකුබ් ඛාන් ඉංග්‍රීසින් හා සාමයට එළඹියේය. මේ සාමය අනුව කයිබර්, මිනි යන දුර්ග පාලනය ද කුරාම් නිම්නය, සිබි ආදි ප්‍රදේශ ද ඉංග්‍රීසීන්ට අයත් විය. කාබුල් නගරයට බ්‍රිතාන්‍ය රෙසිදන්තවරයකු එවීමට ද ඉඩ දෙනු ලැබීය.<br /> <br /> == අබ්දුර් රාමන් ඛාන් ==<br /> යාකුබ් ඛාන් දුර්වල පාලක යෙක් විය. ඔහුගේ දුර්වලත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගත් කාබුල්හි බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධී ජනයා බ්‍රිතාන්‍ය රෙසිදන්තවර සර් ලුවී කාවඤ්ඤාරි සෙනෙවියා හා ඔහුගේ ආරක්ෂක භටයන් මරා දැමූහ. මේ නිසා කන්දහාර්හි බ්‍රිතාන්‍ය සෙනෙවි රොබට්ස් එහි සිට පැමිණ කාබුල් නගරය අල්ලාගති. යාකුබ් ඛාන් සිහසුන අත්හැර බ්‍රිතාන්‍යයන් වෙත පැමිණියෙන් ඔහු ඉන්දියාවට එවන ලදි. අප්- සාල් ඛාන් අමීර්ගේ පුත්‍ර අබ්දුර් රාමන් ඛාන් 1880 දී කාබුල්හි අමීර් හැටියට බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදි.<br /> <br /> මේ අතර කන්දහාර් ප්‍රදේශය ශේර් අලි ඛාන් නම් වූ ස්වාධීන පාලකයකු යටතේ පාලනය විය. 1880 දී යාකුබ් ඛාන්ගේ සොහොයුරු වූ හිරාත්හි ස්වාධීන පාලක අයුබ් ඛාන් බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවකට ද පහර දී කන්දහාරය අල්ලා ගත්තේය. ඉක්බිති එහි පැමිණි රොබට් සෙනෙවියා ඔහු පන්නා කන්දහාරය මදගත් නමුත් ශේර් අලි ඛාන්ට සිය බලය රැකගන නොහැකි වූයෙන් ඔහු ඉන්දියාවට ගොස් එහි විසීය. ඉක්බිති අබ්දුර් රාමන් අතින් පැර දුණු යාකුබ් ඛාන් පර්සියාවට පැන ගියේය. මෙ සේ කාබුල්හි පමණක් අමීර් පදවිය ලත් අබ්දුර්යකින් ඉංග්‍රීසීන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දේශපාලන රාමන් කල් නොයවාම කන්දහාර්, හිරාත් යන ප්‍රදේශ ද හිමි කර ගත්තේය.<br /> <br /> 1885 දී රුසියන්-ඇෆ්ඝන් අරගළයක් ඇති විය. ඉන් වර්ෂයකට ඉහත දී ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ උතුරු මායිම සලකුණු කිරීමේ කාර්යය බ්‍රිතාන්‍ය ජාතික - යන්ගෙන් හා රුසියානුන්ගෙන් යුත් කොමිසමකට පැවරීමට තීරණය කරගෙන තිබුණු නමුත් රුසියන් නියෝජිතයෝ නියමිත පරිදි නොපැමිණියහ. ඇප් සන් හා ඉංග්‍රීසි නියෝජිතයන් එම කාර්යයෙහි යෙදී සිටිද්දී පව්දේ නම් ස්ථානයේ දී රුසියානු හමුදාවක් ඇප්සන්වරුන්ට පහර දුන්නේය. මේ කාලයේ දී අමීර් ඉන්දියාවේ අග්‍රාණ්ඩුකාර ඩපරින් සාමි සමඟ සාකච්ඡාවක් සඳහා පැමිණ සිටියෙන් අරගලය දිග්ගැස්සී නොගියේය.<br /> <br /> 1888 දී අමීර්ගේ ඥාති සහෝදර ඊසාක් ඛාන් නම් වූ ඇප්සන් තුර්කි ස්ථානයේ පාලකයා ගැසූ කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීමෙන් පසු අබ්දුර් රාමන් එම උතුරු ප්‍රදේශයේ ද අසහාය නායකයා විය. මඳ කලකින් ම කපිරිස්ථාන නම් වූ කඳුකර වන ප්‍රදේශයක් ද සිය පාලනය යටතටගත් අමීර් ඉන්දියානු ප්‍රදේශවලට ද කඩා වැදුණේය. මේ නිසා දුරන්ද් මායිම නමින් ප්‍රසිද්ධ මායිම සලකුණු කිරීමට සිදු විය. 1901 දී අමීර් අබ්දුර් රාමන් මිය ගියේය.<br /> <br /> අබ්දුර් රාමන් මහත් බල සම්පන්න රජෙක් විය. අයෝමය පාලනයක් ගෙන ගිය ඔහු යටතේ එරට මනා ලෙස සංවිධානය කරන ලද යුද්ධ හමුදාවක් හා ක්‍රමවත් ආණ්ඩුවක් ඇති විය. රටේ පැවැති මං පැහැරීම්, ප්‍රදේශාධිපතීන්ගේ පීඩන ආදිය නැති කිරීමට ක්‍රියා කළ ඔහු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ආර්ථික දියුණුව ඇති කිරීමට ද වෙහෙස ගත්තේය. ඇෆ්ඝන් ඉතිහාසයේ ශ්‍රෙෂ්ඨ ස්ථානයක් ඔහුට හිමි වේ.<br /> <br /> == හබිබුල්ලා ==<br /> අබ්දුර් රාමන්ගේ දෙටු පුත් හබි - බුල්ලා පියාට වඩා සහනශීල තැනැත්තෙක් විය. ඔහු රටේ බදු බර අඩු කිරීමට ක්‍රියා කෙළේය. නිතරම වියවුල් සහිත දේශ සීමා ප්‍රදේශ වල ගෝත්‍රික කටයුතු පිණිස රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවක් ඇති කෙළේය. ඉංග්‍රීසීන් කෙරෙහි සැක සිතින් පසු වූ ඔහුගේ කාලයේ දී යම් යම් විශේෂ වරප්‍රසාද පතා කාබුල් නුවරට ගිය ඉංග්‍රීසි දූත මෙහෙවරක් අසාර්ථක විය. 1907 දී ඉංග්‍රීසීන්ගේ ආරාධනයෙන් ඉන්දියාවේ චාරිකාවක යෙදුණ හබිබුල්ලා අග්‍රාණ්ඩු කාර මින්ටෝ සාමි විසින් ඉමහත් ගෞරවයෙන් හා සාදරයෙන් පිළිගන්නා ලදි. මෙයින් පසු ඇෆ්ඝන් - ඉංග්‍රීසි සම්බන්ධය වඩා යහපත් වූ බව පෙනේ. 1907 ඇති වූ බ්‍රිතාන්‍ය - රුසියානු ප්‍රඥප්තියකින් ඉංග්‍රීසීන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දේශපාලන තත්ත්වයෙහි වෙනසක් ඇති කිරීමට බලාපොරොත්තු නොවන බව ප්‍රකාශ කළ අතර රුසියාව ඇෆ්ඝනිස්ථාන් ප්‍රදේශයේ කිසි ම ඇඟිලි ගැසීමක් නොකරන බවට පොරොන්දු විය.<br /> <br /> හබිබුල්ලා අමීර්ගේ කාලය විශේෂයෙන් වැදගත් වනුයේ එවක එරටට බටහිර සංස්කෘතියේ නොයෙකුත් අංග ප්‍රවිෂ්ට වීම නිසාය. කාබුල්හි උසස් අධ්‍යාපන පීඨය, ප්‍රවෘත්ති පත්‍ර, ටැලිපෝන් සේවය, මෝටර් වාහන භාවිතය ආදිය එරට පැරණි මතධාරී ජනතාවගේ බලවත් විරෝධය මධ්‍යයේ ම ආරම්භ කැරිණ. <br /> <br /> I වැනි ජගත් සංග්‍රාමය ඇති වූයේ හබිබුල්ලාගේ කාලයේ දීය. ඔහුගේ ප්‍රතිපත්තිය වූයේ පක්ෂයක් නොගෙන කටයුතු කිරීමය. <br /> <br /> එම මහා යුද්ධයේ දී තුර්කිය ජර්මනියේ පක්ෂය ගැනීම ඉස්ලාම් දේශයක් වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානය කෙරෙහි ද බලපෑවේය. තුර්කි සුල්තාන්වරයා ඉස්ලාම් ආගමේ නායක කාලිප්වරයා හැටියට එරට ජනයා ද සැලකූ බැවිනි. යුද්ධය පවතිද්දී ජර්මන් දූත පිරිසකට ඇෆ්ඝනිස්ථානයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දෙන ලෙස හබිබුල්ලාට බල කර සිටීමට බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධී ඇෆ්ඝන් පක්ෂයට පුළුවන් විය. ජර්මන් පිරිසට කාබුල් නගරයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දෙන ලද නමුත් මෙය යුද්ධයට බැඳීමක් සේ සැලකිය නොහැකිය. ඔවුන්ගේ අහංකාර පැවැත්ම නිසා ඔවුන්ට එහි විසිය හැකි වූයේ හිරකරුවන් ලෙසය. <br /> <br /> අවසානය දක්වා ම හබිබුල්ලා අමාරුවෙන් නමුත් මධ්‍යස්ථභාවය රැකගෙන සිටියේය. හෙතෙම 1919 පෙබරවාරි 19 දින රාත්‍රියේ ජලාලාබාද්හි යුද කඳවුරක දී සාහසික මරණයකට ගොදුරු විය. ඉක්බිති අමීර්ගේ සහෝදරයකු වූ නස්රුල්ලා ඛාන් ඇෆ්ඝන් අමීර් බවට පත් විය. <br /> <br /> == <br /> == අමනුල්ලා ==<br /> ==<br /> (මේ ශීර්ෂය යටතේ ද බලන්න.) නස්රුල්ලා ඛාන්ට අමීර් පදවිය ඉසිලීමට ඉඩ ලැබුණේ සදිනක් පමණි. කාබුල්හි ආණ්ඩුකාර පදවිය දරමින් සිටි, නැසීගිය අමීර්ගේ තෙවැනි පුත්‍ර අමනුල්ලා යුද හමුදාවේ සහාය ලබා තමා කාබුල්හි අමීර් හැටියට ප්‍රකාශ කෙළේය. නස්රුල්ලා ද අමනුල්ලාගේ දෙටු සොහොයුරා ද අමනුල්ලා අමීර් හැටියට පිළිගත්හ. <br /> <br /> 1919 දී මහා බ්‍රිතාන්‍යයට විරුද්ධව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළ හෙතෙම ඉන්දියාවට ආක්‍රමණික සේනා යැවීය. තෙවැනි ඇෆ්ඝන් යුද්ධය නමින් හැඳින්වෙන මේ යුද්ධයේ දී අමනුල්ලාගේ සේනාවෝ පැරදුණාහ. බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියානු භටයෝ කයිබර් දුර්ගය අසල ඩැකා ප්‍රදේශය අල්ලාගත්හ. අමනුල්ලා සාමයට කැමති වූයෙන් දෙපක්ෂය අතර 1919 අගෝස්තු මාසයේ දී ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදි. මේ ගිවිසුම අනුව මෙතෙක් ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩුව විසින් ඇෆ්ඝන් අමීර්වරුන්ට ගෙවන ලද ආධාර මුදල නවත්වන ලදි. එහෙත් අමනුල්ලාගේ අවශ්‍යතම පරමාර්ථයක් ද මේ ගිවිසුම නිසා ඉටු විය. එනම් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යයේ විදේශ සම්බන්ධතාවනට බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවේ ඇඟිලි ගැසීම නතර වීමය. මහා බ්‍රිතාන්‍යය හෝ වෙන යම් රටක් හෝ සමඟ කෙළින් ම ගනුදෙනු කිරීමේ අයිතිය ඔහුට දෙන ලදි. මේ නිසා ඇෆ්ඝනිස්ථානය විදේශීය බැමිවලින් නිදහස් කරගත් වීරයා හැටියට අමනුල්ලාට විශාල කීර්තියක් අත් විය. 1921 දී හෙතෙම රුසියාව, තුර්කිය හා මහා බ්‍රිතාන්‍යය ද සමඟ ගිවිසුම් ඇති කරගත්තේය. ඉක්බිති මහා බ්‍රිතාන්‍යය, රුසියාව, ප්‍රංසය, ඉතාලිය, ජර්මනිය, තුර්කිය, ඉරාකය ආදි රටවල් සමඟ තානාපති සම්බන්ධකම් ඇති කරගත් ඇෆ්ඝනිස්ථානය 1923න් පසු සම්පූර්ණ නිදහස් රාජ්‍යයක් හැටියට පිළිගනු ලැබීය.<br /> <br /> 1922-25 කාලයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථාන දේශසීමා හා සම්බන්ධ ට්‍රාන්ස්-ඔක්සස් හා ට්‍රාන්ස්-කැස්පියන් ප්‍රදේශවල සෝවියට් බොල්ෂෙවික් කටයුතු දියුණු වන්නට විය. මේ ප්‍රදේශ හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර දේශසීමා අවුල් ඇති වන්නට ද විය. 1926 දී රුසියන් බොල්ෂෙවික්වරු දර්කාබාද් දේශසීමාවෙන් ඇතුළු වී ඇෆ්ඝන් මුරපොළක් යටත් කරගත්හ. මේ සිද්ධියෙන් පසු රුසියාව හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර ගිවිසුමක් ඇති විය. දෙරට අතර ආක්‍රමණයන් නතර කිරීමට මෙයින් ගිවිස ගන්නා ලදි.<br /> <br /> රටේ නොයෙකුත් ප්‍රතිසංස්කරණ හා වෙනස්කම් ඇති කිරීමට ක්‍රියා කළ අමනුල්ලා හිතුවක්කාර පාලකයෙක් විය. මේ නිසා රටේ දියුණුවට බාධා ඇති විය. එමෙන් නොසන්සුන්කම් ද ක්‍රමයෙන් වැඩි වන්නට විය. 1927 දී අමනුල්ලා රජ සිය දේවිය ද සමඟ යුරෝපා සංචාරයක යෙදුණේය. 1928 දී පෙරළා සිය රට පැමිණි ඔහු තුර්කිය, පර්සියාව ආදි රටවල තමන් දුටු ප්‍රතිසංස්කරණ තම රටේත් ඇති කරලීමට වෑයම් කෙළේය. බටහිර සංස්කෘතියේ විවිධ අංගයන් එක්වරට ම ඇති කිරීමට වැර ගත්තේය. ඉස්ලාම් පූජක පක්ෂය බෙහෙවින් විරුද්ධ වූ ස්ත්‍රී අධ්‍යාපනය ආදි විපර්යාසයන් ඇති කිරීමට ගත් ප්‍රයත්න නිසා රටේ විශාල කැරැල්ලක් ඇති විය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් 1929 දී ඔහුට ඇෆ්ඝන් සිහසුන හැරදමා යෑමට සිදු විය.<br /> <br /> මේ අතර බවා-ඉ-සකාවෝ නම් හොරදෙටුවෙක් රාජසේනාවන් පරදවා කාබුල් නගරයට පහර දී එය යටත් කරගති. අමනුල්ලා පලායද්දී සිය සොහොයුරු ඉනයතුල්ලා සිහසුනට නම් කොට ගිය නමුත් බවා-ඉ-සකාවෝ, හබිබුල්ලා ඝාසි යන නමගෙන, මසක් රජකම දැරීය. මේ අතර නදීර් ඛාන් නමැති රාජකුමාරයෙක් හබිබුල්ලා ඝාසි නසා බලයට පැමිණියේය. <br /> <br /> == නදීර් ෂා ==<br /> 1929 ඔක්තෝබර් 15 දින රජබවට පත් නදීර් (ඛාන්) ෂා ඉංග්‍රීසින්ගේත් ආධාර ලැබ සංවර්ධන කටයුතු හා ප්‍රතිසංස්කරණයන් ද විශාල යුද්ධ හමුදාවක් ගොඩනැඟීමේ කටයුතු ද කිරීමෙහි යෙදුණේය. රුසියන්, පංජාබි ආදි විදේශිකයන්ගේ උසිගැන්වීමෙන් රටේ තැන තැන ඇති වූ කැරලි කීපයක් ම මැඩපැවැත් වූ මෙතෙම 1933 දී සාහසිකයකු විසින් මරන ලදි.<br /> <br /> නදීර් ෂාගේ මරණින් පසු ඔහු පුත් මහමත් සහීර් ෂා රජ විය. මොහුගේ කාලයේ දී ජර්මන් ආධාර ලැබ කර්මාන්ත දියුණුවට වැඩ සලසන ලදි. අධ්‍යාපනයේ දියුණුවක් ද දක්නා ලදි. 1934 දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය ජාතීන්ගේ සංගමයේ සාමාජිකත්වය ලද්දේය. 1930 දී ලේඛනගත ආණ්ඩු ව්‍යවස්ථාවක් එරට පළමුවරට ඇති විය. එය 1937 හා 1938 යන වර්ෂවල දී සංශෝධනය කරනු ලැබීය. 1940 දී රජුට විරුද්ධ අසාර්ථක කුමන්ත්‍රණයක් විය.<br /> <br /> == II ලෝක මහා යුද්ධය හා ඉන් පසු ==<br /> 1939 දී ඇති වූ ලෝක සංග්‍රාමයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය පෙර මෙන් ම මධ්‍යස්ථභාවය ප්‍රකාශ කර සිටියේය. එසේ කෙළේ ආර්ථික වශයෙන් ජර්මනියෙන් ලද ආධාර නිසා එරට අමනාප කරගැනීමට අකැමැති වූ නිසාය. එහෙත් එංගලන්තයේ හා රුසියාවේ බලකිරීම් නිසා 1941 දී තානාපති සේවයේ සිටි අය හැර සෙසු දෙසියයක් පමණ වූ ජර්මන් පාක්‍ෂික ජාතිවලට අයත් ජනයා ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් පිටමං කරනු ලැබූහ. යුද්ධයේ අවසානය දක්වා ම ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය අමාරුවෙන් වුව ද ස්වකීය මධ්‍යස්ථ ප්‍රතිපත්තිය රැකගත්තේය. මේ නිසා එරටට 1945 දී සැන් ප්‍රැන්සිස්කෝහි ලෝක සාමය රැකගැනීම උදෙසා පැවැත්වූ ජාත්‍යන්තර රැස්වීමට ආරාධනා නොලැබුණේය. එහෙත් 1946 දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය එක්සත් ජාතීන්ගේ මණ්ඩලයේ සාමාජිකත්වය ලැබුවේය. එම වර්ෂයේ දී සෝවියට් රුසියාව හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර දේශසීමා වෙනස් කරගැනීම සඳහා දෙරට අතර සම්මුතියක් ඇති විය. මේ අනුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය කුෂ්කා නම් ප්‍රදේශය තුර්කි සෝවියට් සමූහාණ්ඩු ප්‍රදේශයට දී ඒ වෙනුවට කුඩා කොදෙව් දෙකක් ද යම් යම් පහසුකම් ද ලබාගත්තේය.<br /> <br /> 1932 සිට ආර්ථික සංවර්ධනය උදෙසා කර්මාන්ත දියුණුව පිණිස විදේශ ආධාර ද ඇතිව ක්‍රියා කරගෙන යන නමුත් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආර්ථික හා සමාජ තත්ත්වය අතින් දියුණුවෙන් ඉතා අඩු රටකි. 1940 දී කාර්මික සංවර්ධනය උදෙසා පස් අවුරුදු සැලැස්මක් අරඹන ලදි. ගමනාගමන පහසුව ඇති කිරීම, ජලවිදුලි බලය නිපදවීම, රෙදිවිවීම හා සීනි සෑදීම ආදි කර්මාන්තයන්හි විශාල වශයෙන් යෙදීම ආදිය ගැන ආණ්ඩුව මහත් උනන්දුවකින් ක්‍රියා කරගෙන යනු ලැබේ. අධ්‍යාපන දියුණුව උදෙසා පැරණි මතධාරීන්ගේ විරුද්ධත්වය නොතකා විවිධ විද්‍යාලයන් අරඹා තිබේ.<br /> <br /> == කලා ශිල්ප ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පැරණි සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථාන පිළිබඳ සාක්ෂි පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණයන්ගෙන් ලැබී තිබේ. 1959 වන තෙක් සාරාගනු ලැබූ ස්ථාන අතුරෙන් ඉතා වැදගත් සේ ගිණිය හැක්කේ කන්දහාර් නගරයට උතුරින් පිහිටි මුන්ඩිගක් නමැති ස්ථානයයි. මෙහි යට පස් තට්ටුවේ තිබී සොයා ගන්නා ලද වස්තු අතර දේශීය සම්ප්‍රදායානුකුල කලා කෘතීන් මෙන් ම කුල්ලි ආදි ඉන්දියානු මධ්‍යස්ථානයන්ගේ බලපෑමට හසු වූ කලා කෘතීහු ද වෙත්. මැද පස් තට්ටුවේ සැඟවී තිබී සාරාගන්නා ලද මන්දිරයන්ගේ නටබුන්වලින් හා වෙනත් කෘතීන්ගෙන් දැක්වෙන්නේ ඉරාන බලපෑමකි. සොයාගෙන ඇති බඳුන් අතර බලුකිස්ථානයේ මෝස්තර අනුව හැඩගැසූ ඒවා ද වේ. උඩ පස්තට්ටුවට අයත් නටබුන්වලින් හරප්පා සංස්කෘතියෙහි බලපෑම දැක්වේ. කලක් අත්හැර දමන ලද මෙම නගරය පසුව ඉන්දු මිටියාවතේ ජන කොට්ඨාසයක් විසින් වාසභූමි කොටගනු ලැබීම ඇතැම් විට මීට හේතුව විය හැකිය. මෙම ස්ථානයේ තිබී මහාමාතෘ දේවතා රූපයක් හමුවීම මෙම ස්ථානය පැරණි කල පටන් ම ඉන්දියාව හා ඉරානය අතර පිහිටි මධ්‍යස්ථානයක් සේ සැලකීමට සාධකයක් කොටගනු ලැබේ. නද්-ඉ-අලි නම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා ලද පුරා වස්තුවලින් හෙළිවන්නේ පසුකාලයේ සිතියානු ආක්‍රමණයක් වූ බව හා දක්ෂිණ රුසියානු බලපෑම් මෙහි තුබුණු බවයි. මේ පිළිබඳ වැදගත් සාක්ෂියක් කොටගනු ලබන්නේ දිගු කෙමිවලින් යුත් බඳුන්ය. දැනට සොයාගෙන ඇති තොරතුරු අනුව ක්‍රි.පූ. 3000 පමණේ සිට ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශය විවිධ සංස්කෘතීන් එකට හමු වූ ස්ථානයක්ය යන මතය පිළිගත හැකිය.<br /> <br /> ඓතිහාසික යුගය ඇකිමේනියානු ආධිපත්‍යයෙන් පටන් ගැනෙතැයි සිතිය හැක. මේ යුගයේ ද කර්මාන්ත හා කලා පිළිබඳ විදේශික සංවිධානයක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වූ බව පෙනේ. ඉන්දු-ග්‍රීක හා ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු ජනයාගේ නැඟීම හා සමග නැගෙනහිර ඇෆ්ඝනිස්ථානය යාවනික ප්‍රදේශයක් විය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කොටසක වූ මෙම යාවනික පදනම මත ග්‍රීක හා බෞද්ධ කලා සම්ප්‍රදායයන්ගේ සංකලනයක් වන සුප්‍රසිද්ධ ගාන්ධාර කලාව බිහිවිය. එහෙත් මෙයට වෙනස් මතයක් ඉදිරිපත් කරන මෝටිමර් වීලර් ගාන්ධාර කලාව ඉන්දු-රෝම කලාවන්ගේ සංකලනයකැයි කියයි ([[ඉන්දු-ග්‍රීකයෝ]] බ.). <br /> <br /> කුෂාණ යුගය උදා වන විට ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ බොහෝ පෙදෙස්වල ඉන්දු-ග්‍රීක කැටයම් ශිල්පය හා ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය පැතිර ගොස් තිබිණි. එසේ වුව ද ඉන්දු-ග්‍රීක කලා සම්ප්‍රදායට වෙනස් වූ වෙන ම කලා සම්ප්‍රදායක් පාලක ජාතීන් අතර ප්‍රචලිතව තිබුණේ යයි ද එය කුෂාණ කලා සම්ප්‍රදායක් ලෙස හැඳින්විය හැකි යයි ද සමහරු විශ්වාස කරත්. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රාදේශික ප්‍රතිමා ආදියෙහි ග්‍රීක ලක්ෂණ මෙන් ම කුෂාණ ලක්ෂණ ද ඇතැයි විශ්වාස කරනු ලැබේ. ගාන්ධාර සම්ප්‍රදාය බිහි කිරීමෙහි ලා කුෂාණ කලාවෙන් සැලසුණු සේවය මථුරා නගරයේ දක්නා ඇතැම් පිළිමවලින් වටහා ගත හැකිය.<br /> <br /> බෙග්‍රම්හි කැණීම්වල දී රෝම-මිසර හා රෝම-සිරියානු වීදුරු බඩු ද ග්‍රීක ලෝකඩ කෘති (bronzes) හා ඇලෙක්සැන්ඩ්රියානු ලෝහ කෘති ද ඉන්දියානු හා චීන කෘතීන් අතර දක්නට ලැබිණ. මේ සා විවිධත්වයක් ඇති වීමට හේතුව මෙම ප්‍රදේශය ගමනාගමන මධ්‍යස්ථානයක් වීම යයි සිතිය හැකිය. මේවා එක ම කාලපරිච්ඡේදයකට අයත් කෘතීන් ලෙස සලකනු නොලැබේ. ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශය හා රෝම-ග්‍රීක සංස්කෘතීන් අතර වූ සම්බන්ධය මෙම කෘතීන්ගෙන් මොනවට පැහැදිලි වේ. කුෂාණ හා රෝම-ග්‍රීක රාජ්‍යයන් අතර වූ ගමනාගමනය හේතු කොටගෙන ගාන්ධාර කලාව පෝෂණය වූ බව පැහැදිලිය. තවද පැරණි ඉන්දියානු හා චීන සම්ප්‍රදායයන්ගෙන් ද එය පෝෂිත විය. <br /> <br /> ගාන්ධාර සම්ප්‍රදායට අයත් ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දී ප්‍රාදේශික ලක්ෂණයන්ගෙන් නොසැදී මුල් ස්වරූපයෙන් ම පැවති බව පෙනේ. ස්තූපය හා වට ටැම් නිදසුන් වශයෙන් දක්විය හැකිය.<br /> <br /> කුෂාණවරුන්ගේ බලය මඬිමින් ආ සැසේනියානු ආක්‍රමණයන්ගෙන් පසුව එම ජාතිකයන්ට අයත් සම්ප්‍රදායයන් භාවිත වූ බවට ලකුණු ඇත. අටපට්ටම් සැලැස්මකට අනුව මන්දිර ඉදි කිරීම පිළිබඳ රෝම-බයිසැන්ටයින් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පක්‍රමය ද සැසේනියන් බලපෑම අනුව සිදු වූවකි.<br /> <br /> සැසේනියන් යුගයේ ඇෆ්ඝන් කලා අතර මූර්ති ලක්ෂණ හා ශෛලීන් අතින් තක්ෂශිලාවෙහි සුධාලේප (stucco) සැරසිලිවලට අනුරූප වූ සුධාලේප සැරසිලි දක්නට ලැබේ. මෙම සැරසිලි බෞද්ධ-ඉරාන සම්ප්‍රදායන්ට අයත් යයි කිව හැක. බෞද්ධ සිතුවම් ඇඳීමෙහි දී නියම සැසේනියානු මෝස්තර හා සංකේත වරදවා යොදා තිබේ. බාමියන් නගරයෙහි සමහර පිළිම ඇතැම් කුෂාණ පිළිම සිහියට නංවයි. එහි ඇති අඩි 175ක් උස් සුප්‍රසිද්ධ බුදු පිළිමයෙහි භාරතීය බලපෑම පිළිබිඹු වේ.<br /> <br /> මෙම යුගයෙහි බෞද්ධ ඉරාන සම්ප්‍රදාය හැර තවත් සම්ප්‍රදායයෝ දක්නට ලැබෙත්. සැසේනියන්-ගුප්ත සම්ප්‍රදාය යනුවෙන් කිසිවිටෙක හැඳින්වෙන සම්ප්‍රදාය මීට නිදසුනකි. බාමියන් නගරය අසල ෆොන්ඩුකිස්ථාන්හි සිතුවම් හා අගනා කැටයම් මෙම සම්ප්‍රදායට අයත් වේ.<br /> <br /> ෆොන්ඩුකිස්ථානයේ ස්වර්ණමය යුගයට අනතුරුව ඇති වූ අරාබි ආක්‍රමණයන් හේතු කොටගෙන ඇෆ්ඝනිස්ථාන කලාවේ ඉස්ලාම් යුගයක් බිහි විය. චන්ද්‍රාපීඩ හා ලලිතාදිත්‍ය යන අධිරාජයන්ගේ කාශ්මීර අධිරාජ්‍ය සමයෙහි පශ්චාත්කාලීන ගුප්ත සම්ප්‍රදායයෝ ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයට ඇතුළු වූහ. මහිෂමර්දිනී නමින් හැඳින්වෙන කිරිගරුඬ පිළිමය මෙම බලපෑම අනුව නිර්මාණය වූවකි. ඉන්දු- ඉරාන කලාව හා මිශ්‍ර වූ ඉස්ලාම් කලාව අතිශයින් ජීවමාන කලාවක් විය.<br /> <br /> ඝස්නෙවිඩ් රාජවංශයේ නැඟීමත් සමඟ බෞද්ධ වස්තු විෂය කොටගත් මධ්‍ය ආසියා සම්ප්‍රදායට අයත් කලා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඇති වන්නට විය. ලෂ්කාරි බසාර්හි ඝස්නෙවිඩ් මාළිගයෙහි භිත්තිවල අඳින ලද මුර භට පේළිවලින් මෙය සනාථ වේ. මෙම යුගයේ දී ඉන්දියානු බලපෑම බෙහෙවින් දක්නට ලැබුණේ ගෘහනිර්මාණ ශිල්ප විෂයයෙහිය. එ ද උපයෝගී කොටගන්නා ලද ද්‍රව්‍ය, වස්තූන්ගේ ප්‍රමාණය හා ලක්ෂණ ආදියෙහිය. ඉන්දියානු ලක්ෂණ මුලින් ම දක්නට ලැබුණේ ඝස්නිහි මහමුද්ගේ සොහොනෙහි යයි කියනු ලැබේ. ඝස්නෙවිඩ් සම්ප්‍රදායයන් [[සෙල්ජුක්]] (බ.) කලාව කෙරෙහි බලපෑවේය. ළඟ දී සොයාගන්නා ලද ඇතැම් ඝස්නෙවිඩ් කිරි ගරුඬ පිළිමවල සැසේනියන් ලක්ෂණ ද දක්නට ලැබේ. <br /> <br /> සෙල්ජුක් කලා පිළිබඳ ව්‍යාපාරයන් හේතු කොටගෙන ප්‍රසිද්ධියට පත් නැගෙනහිර ඉරානය මෙන් ම ඒ අවට ඇෆ්ඝන් පළාත් ද යථෝක්ත කලාවේ බලපෑමට උදක් ම යටත් විය. එහෙත් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉස්ලාම් කලාව නිවහල් කලාවක් නොවේ යයි කිව නොහැක.<br /> <br /> හිරාත්හි රෙදි මෝස්තර, ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය හා වෙනත් කලාත්මක නිදසුන්වලින් දැක්වෙන්නේ ඉරාන සම්ප්‍රදායට අයත් ලක්ෂණය. <br /> <br /> විසිවන ශතවර්ෂයේ මුල හරියේ දී ඉදි කැරුණු ඇෆ්ඝන් මැදුරු හැරුණු විට වර්තමාන නාගරික ශිෂ්ටාචාරය හා සම්බන්ධ බටහිර ක්‍රමයේ මැදුරු ද වර්තමාන ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දක්නා ලැබේ. මෙම ක්‍රමය ස්වදේශීය ක්‍රම හා මිශ්‍රව ස්වදේශීය ස්වරූපයක් ගැනීමට තව කලක් ගතවනු ඇත.<br /> <br /> == පොත්පත් ==<br /> The Cambridge History of India, Vol. VI<br /> <br /> Sykes, Sir P. M. - History of Afghanistan <br /> <br /> Fraser-Tytler, Sir W. K. - Afghanistan</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%A2%E0%B7%93.%E0%B6%92.%E0%B6%87%E0%B7%83%E0%B7%8A._%E0%B6%9C%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%83%E0%B7%9A%E0%B6%9A%E0%B6%BB&diff=10950 2026-04-17T10:39:32Z

<p>Senasinghe: 'B.Sc., අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුවේ විද්‍ය...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>B.Sc., අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුවේ විද්‍යා ග්‍රන්ථ පරිවර්තන අධිකාරී; විද්‍යෝද්‍ය විශ්වවිද්‍යාලයේ බාහිර කථිකාචාර්‍ය්‍ය.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9D%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%83%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B7%9A%E0%B6%BA%E0%B6%BA&diff=10949 2026-04-17T10:35:23Z

<p>Senasinghe: '&quot;ඕනෑ ම ත්‍රිකෝණයක පාද දෙකක් මත සමචතුරස්‍ර දෙකෙ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>&quot;ඕනෑ ම ත්‍රිකෝණයක පාද දෙකක් මත සමචතුරස්‍ර දෙකෙහි ඓක්‍යය ඉතිරි පාදයේ අඩක් මත සමචතුරස්‍රය මෙන් දෙගුණයක ද එම පාදයේ මධ්‍යස්ථය මත සමචතුරස්‍රය මෙන් දෙගුණයක ද ඓක්‍යයට සමානය&quot; යනු මේ ප්‍රමේයයයි.<br /> <br /> [[පෙර්ගාවේ ඇපොලෝනියස්]] (බ.) ගණිතඥයාගේ නාමයෙන් මේ ප්‍රමේයය එසේ නම් කොට තිබේ. <br /> <br /> රූප සටහන අනුව BD = DC වූ විට AB2 + AC2= 2BD2 + 2 AD&quot;.<br /> <br /> පයිතගරස් ප්‍රමේයයත් එහි විස්තීර්ණත් ආශ්‍රයෙන් ඔප්පු කළ හැකි මේ ප්‍රමේයය ත්‍රිකෝණයක පාද දී ඇති විට එහි මධ්‍යස්ථවල දිග සෙවීමට උපකාරි වෙයි ([[පයිතගරස් ප්‍රමේයයයේ විස්තීර්ණ]] බ.). <br /> <br /> අචල ලක්ෂ්‍ය දෙකක සිට ඊට ඇති දුර ප්‍රමාණ දෙකෙහි වර්ගවල ඓක්‍යය නියතව පවත්නා පරිදි චලනය වන ලක්ෂ්‍යයක පථය වනුයේ මුලින් කී ලක්ෂ්‍ය දෙක යා කරන රේඛාවේ මධ්‍ය ලක්ෂ්‍යය කේන්ද්‍රය කොට ඇති වෘත්තයක් බව මේ ප්‍රමේයයෙන් ලැබෙන වැදගත් නිගමනයකි. <br /> <br /> ත්‍රිකෝණයක පාද මත සමචතුරස්‍රවල ඓක්‍යයේ තුන් ගුණය එහි මධ්‍යස්ථ මත සමචතුරස්‍රවල ඓක්‍යයේ සිව්ගුණයට සමාන බව ද මේ ප්‍රමේයයේ උපකාරයෙන් නිගමනය කළ හැකි තවත් වැදගත් උපප්‍රමේයයකි. <br /> <br /> ඇපොලෝනියස් ප්‍රමේයය වූකලි D, යනු ABC ත්‍රිකෝණයක BC පාදයෙහි m. BD = n. DC වන පරිදි වූ ලක්ෂ්‍යයක් නම්, m.AB2 + n.AC2 = m.BD2+ n.CD2+ (m + n) AD2 යන ඕනෑම ත්‍රිකෝණයකට පොදු වූ ලක්ෂණයේ m = n වන විශේෂ අවස්ථාවයි. <br /> <br /> (කර්තෘ: [[ජී.ඒ.ඇස්. ගුණසේකර]]) <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ගණිත ප්‍රමේයය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%B4%E0%B7%99%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%9A_%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9D%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%83%E0%B7%8A&diff=10948 2026-04-17T10:19:54Z

<p>Senasinghe: 'ඇපොලෝනියස් බ.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[ඇපොලෝනියස්]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9D%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%83%E0%B7%8A&diff=10947 2026-04-17T10:19:24Z

<p>Senasinghe: '(පෙර්ගාවේ ඇපොලෝනියස්) ක්‍රි.පූ. 220 පමණ කාලයේ දී ස...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(පෙර්ගාවේ ඇපොලෝනියස්) ක්‍රි.පූ. 220 පමණ කාලයේ දී සුළු ආසියාවේ පෙර්ගා නගරයෙහි විසූ ශ්‍රෙෂ්ඨ ග්‍රීක ගණිත විද්‍යාඥයෙකි. ආකිමිඩීස්ගෙන් පසුව ඇලෙක්සැන්ඩියානු විද්‍යාඥ පරපුරේ ප්‍රමුඛ ස්ථානය මොහුට හිමි විය. <br /> <br /> එක ම කේතුවකින් (ඍජු හෝ වේවා විෂම හෝ වේවා) කේතුක (conic sections) වර්ග තුන ම ලබා ගත හැකි බව ඇපොලෝනියස් පෙන්වා දුන්නේය. විශේෂයෙන් ම ඔහු සිහිපත් කෙරෙනුයේ ඔහුගේ 'කේතුකයෝ' (Conic Sections) නම් වූ රචනාව නිසාය. මූලික කේතුවේ කෝණය නමින් ඔහුට කලින් භාවිතයේ පැවති කේතුක වර්ග තුනට ඔහු යෙදූ ඉලිප්සය (ellipse), පරාවලය (parabola) හා බහුවලය (hyperbola) යන පද ස්ථීර විය. කේතුකයන්ගේ ලක්ෂණ ඇතුළත් වන සාමාන්‍ය ජ්‍යාමිතික නියම අපට ලැබෙනුයේ ඇපොලෝනියස්ගෙනි.<br /> <br /> ජ්‍යාමිතිය සම්බන්ධයෙන් විසඳිය යුතු ප්‍රශ්න දෙකකට ආකිමිඩීස් හා ඇපොලෝනියස් යන දෙදෙනා විසින් මුල පුරන ලදි. එදා පටන් ජ්‍යාමිතිය පිළිබඳ විද්‍යාඥයෝ මේ ප්‍රශ්න විසඳීමේ යෙදී සිටිති. වක්‍රවලින් මායිම් වූ රූපයන්ගේ වර්ගමාතිය (quadrature) ඉන් පළමුවැන්නයි. පසු කාලයෙහි දී මෙයින් අත්‍යණුක කලනය (infinitesimal calculus) ඇති විය. කේතුකයන් පිළිබඳ සිද්ධාන්තය (theory of conic sections) දෙවැන්නයි. මෙයින් සෑම මාත්‍රවල ම ජ්‍යාමිතික චක්‍රයන් පිළිබඳ වාදය ඇති විය.<br /> <br /> ග්‍රන්ථ අටකින් සමන්විත කොට ලියන ලද 'කේතුකයෝ' කෘතිය නිසා ඇපොලෝනියස් 'මහා ජ්‍යාමිතිඥ' නමින් ප්‍රකට විය. මේ කෘතිය හැර ඔහු විසින් ජ්‍යාමිතිය පිළිබඳව තවත් අගනා ග්‍රන්ථ රාශියක් කරන ලද බව පෙනේ. එම ග්‍රන්ථ දැනට අවිද්‍යමාන වුව ද ප්‍රෝක්ලස්, ටොලමි, යුටෝසියස් ආදි පැරණි ලේඛකයන්ගේ කෘතිවල ඒවා ගැන සඳහන් වී තිබීමෙන් ජ්‍යාමිතියේ විකසනයට ඔහුගෙන් කෙතරම් සේවයක් ඉටු වී දැයි අපට සලකාගත හැකිය. යූක්ලිඩ් හා ආකිමිඩීස් වැනි ස්වකීය පූර්වගාමීන්ගෙන් ආභාසය ලබා ඔවුන්ගේ ඇතැම් සිද්ධාන්ත වඩා නිවැරදි බවට පැමිණවීමට ඔහු වෙහෙස ගෙන ඇත. ඇපොලෝනියස් විසින් ප්‍රථමයෙන් ඉදිරිපත් කරන ලද අපිවක්‍ර (epicycles) සිද්ධාන්තය පිළිගත්, අතීතයේ 'ශ්‍රෙෂ්ඨතම නක්ෂත්‍ර විද්‍යාඥයා' හැටියට ප්‍රසිද්ධියට පත්ව සිටි හිපාකස් එය වැඩිදුරටත් දියුණු කළේය. පසු කල ටොලමෛක සිද්ධාන්තය නමින් දන්නා ලද්දේ මේ සිද්ධාන්තයේ ම විකසනයකි. ([[ඇපලෝනියස් ප්‍රමේයය]] බ.)<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - ගණිතඥයෝ]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9D&diff=10946 2026-04-17T10:02:20Z

<p>Senasinghe: 'ග්‍රීක දේව ගණයට අයත් සුප්‍රකට දෙවියෙකි. අතිවි...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>ග්‍රීක දේව ගණයට අයත් සුප්‍රකට දෙවියෙකි. අතිවිශිෂ්ට රූප සම්පත්තියකින් හෙබි පුද්ගලයකු ලෙස මූර්තිමත් කොට දක්වනු ලබන මේ දෙවි තෙමේ සංගීතය, ආලෝකය, කාව්‍යය, අනාගතවාක්‍යය හා එ‍ෙඬේරකම යන මේ දෑට අධිපති යයි අදහනු ලැබීය. ඉතා ම ප්‍රචලිත ජනප්‍රවාදයකට අනුව ඇපොලෝ වූකලි සියුස් දෙවියාගේත් ලීටෝ දෙවඟනගේත් පුත්‍රයෙකි. <br /> <br /> මූලික වශයෙන් ඇපොලෝ වනාහි සතුන් ඇති කිරීම ආශ්‍රය කොට පැනනැඟි දෙවියෙකැයි සිතන්නට කරුණු ඇති බව මානව විද්‍යාඥයන්ගේ මතයයි. එඬේරුන් අත දක්නට ලැබෙන සංගීත භාණ්ඩයකට සමාන උපකරණයක් ඔහු වෙත තිබෙන අයුරින් ඔහුගේ මූර්තීන් ඉදි කොට තිබීම ද එඬේරකමට අන්තරායකර වූ වසංගතයන්ට සහ වෘකයන් වැනි වන සතුන්ට ඔහු අධිපති යයි සලකනු ලැබීම ද මීට සාක්ෂ්‍ය වශයෙන් ඉදිරිපත් කැරේ.<br /> <br /> ඇපොලෝට කැපවුණු ප්‍රධාන දේවාලය පිහිටියේ ඩෙල්ෆි නම් ස්ථානයේය. පැරණි ග්‍රීසියේ ආගමික සංවිධානය තුළ ඩෙල්ෆිය ඉතා වැදගත් තැනක් දැරූයෙන් ඇපොලෝ දෙවියා ද ග්‍රීක දේව ගණයෙහි ප්‍රමුඛ ස්ථානයක් උසුලන්නට විය. ඔහුගේ වීර ක්‍රියාවන් පිළිබඳ ජනප්‍රවාද බොහෝය. සාමාන්‍යයෙන් ග්‍රීක ශිෂ්ටාචාරයේ උසස් යයි සම්මත අංගෝපාංග සියල්ලට ම ඇපොලෝ අධිපති වී යයි හඳුන්වන්නට පුළුවන. <br /> <br /> පසු කලෙක ඇපොලෝ දෙවියා රෝමවරුන්ගේ දේව ගණයට ද ඇතුළු විය. රෝමවරු මහත් ගෞරවයෙන් ඇපොලෝ අදහන්නට වූහ. රෝග ව්‍යපශමයට අධිපති දෙවියකු වශයෙන් ඇපොලෝ රෝමවරුන් අතර බෙහෙවින් ජනප්‍රිය විය. තවද වෛද්‍යකර්මයට අධිපති වෛද්‍ය කර්මයට අධිපති [[ඇස්ක්ලීපියස්]] (බ.) නම් දෙවියා ඇපොලෝගේ පුත්‍රයකු ලෙස සැලකිණ. ඇපොලෝ විශිෂ්ට රූපශ්‍රීයෙන් යුත් තරුණයකු ලෙස මූර්තිමත් කොට ඇති ප්‍රතිමා ග්‍රීක-රෝම කලා කෘතීන් අතර බහුල ලෙස දක්නා ලැබේ. මේවායින් ඉතා ම ප්‍රසිද්ධ ප්‍රතිමාව වූ [[ප්රැක්සටිලීස්]] (බ.) විසින් නිමවන ලදැයි සැලකෙන ඇපොලෝ පිළිරුව ඇත්තේ රෝමයේ වතිකානු මන්දිරයේය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ග්‍රීක-රෝම දෙවිවරු] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9C%E0%B6%AF%E0%B7%9D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%8A_(3)&diff=10945 2026-04-17T09:48:46Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>(දමස්කස්හි ඇපොලොදෝරස්). දෙවෙනි ශතවර්ෂයෙහි විසූ ග්‍රීක ගෘහනිර්මාණ ශිල්පියෙකි. ට්රේජන් අධිරාජයා විසින් රෝමයට කැඳවනු ලැබූ මොහු එම නගරයෙහි ඕඩියම්, ෆෝරම් ආදි විශාල ගොඩනැගිලිවල සැලසුම් සැපයූයේය. ක්‍රි.ව. 112-113 අතරතුරේ දී ඉදි කරන ලද ෆෝරම් මන්දිරය, නගරනිර්මාණය හා ගෘහනිර්මාණය අතින් ඔහුගේ නෛපුණ්‍යය මොනොවට විදහාපාන්නකි. ඇපොලොදෝරස් නිපුණ ප්‍රතිමා ශිල්පියෙක් ද විය. ඔහුට ආවේණික වූ නිර්මාණ ශෛලිය ග්‍රීක, රෝම යන නිර්මාණ ශිල්පයන්ගේ සංකලනයකි. තවත් ගෘහනිර්මාණ ශිල්පියකු වූ හේඩ්‍රියන් අධිරාජයාගේ සැලැසුම් විවේචනයට භාජන කළ ඇපොලොදෝරස් එම අධිරාජයා විසින් රටින් පිටුවහල් කොට අනතුරුව මරුමුවට පත් කරවනු ලැබී යයි කියත්.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - ගෘහනිර්මාණ ශිල්පියෝ]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%AF%E0%B6%B8%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B7%84%E0%B7%92_%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9C%E0%B6%AF%E0%B7%9D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%8A&diff=10944 2026-04-17T09:48:08Z

<p>Senasinghe: 'ඇපොලොදෝරස් (3) බ.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[ඇපොලොදෝරස් (3)]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9C%E0%B6%AF%E0%B7%9D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%8A_(3)&diff=10943 2026-04-17T09:47:37Z

<p>Senasinghe: '(දමස්කස්හි ඇපොලොදෝරස්). දෙවෙනි ශතවර්ෂයෙහි විස...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(දමස්කස්හි ඇපොලොදෝරස්). දෙවෙනි ශතවර්ෂයෙහි විසූ ග්‍රීක ගෘහනිර්මාණ ශිල්පියෙකි. ට්රේජන් අධිරාජයා විසින් රෝමයට කැඳවනු ලැබූ මොහු එම නගරයෙහි ඕඩියම්, ෆෝරම් ආදි විශාල ගොඩනැගිලිවල සැලසුම් සැපයූයේය. ක්‍රි.ව. 112-113 අතරතුරේ දී ඉදි කරන ලද ෆෝරම් මන්දිරය, නගරනිර්මාණය හා ගෘහනිර්මාණය අතින් ඔහුගේ නෛපුණ්‍යය මොනොවට විදහාපාන්නකි. ඇපොලොදෝරස් නිපුණ ප්‍රතිමා ශිල්පියෙක් ද විය. ඔහුට ආවේණික වූ නිර්මාණ ශෛලිය ග්‍රීක, රෝම යන නිර්මාණ ශිල්පයන්ගේ සංකලනයකි. තවත් ගෘහනිර්මාණ ශිල්පියකු වූ හේඩ්‍රියන් අධිරාජයාගේ සැලැසුම් විවේචනයට භාජන කළ ඇපොලොදෝරස් එම අධිරාජයා විසින් රටින් පිටුවහල් කොට අනතුරුව මරුමුවට පත් කරවනු ලැබී යයි කියත්.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - පඬිවරු]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9C%E0%B6%AF%E0%B7%9D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%8A_(2)&diff=10942 2026-04-17T09:37:39Z

<p>Senasinghe: 'ක්‍රි.පූ. 180 පමණේදී ඇතන්ස්හි උපන් ග්‍රීක පඬුවෙක...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>ක්‍රි.පූ. 180 පමණේදී ඇතන්ස්හි උපන් ග්‍රීක පඬුවෙකි. ඇරිස්ටාකස් නම් ශ්‍රෙෂ්ඨ පඬිවරයාගේ ශිෂ්‍ය වූ මෙතෙම 'වංශ කථාව' නම් ග්‍රීක ඉතිහාසය ලිවීමෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - පඬිවරු]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9C%E0%B6%AF%E0%B7%9D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%8A_(1)&diff=10941 2026-04-17T09:34:22Z

<p>Senasinghe: 'ක්‍රි.පූ. 430-400 පමණේ දී ප්‍රසිද්ධියට පත් ග්‍රීක ච...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>ක්‍රි.පූ. 430-400 පමණේ දී ප්‍රසිද්ධියට පත් ග්‍රීක චිත්‍රශිල්පියෙකි. ශ්‍යාමෝජ්වල භේදය ක්‍රමවත් ලෙස ඉදිරිපත් කළ මෙතෙමේ පුරෝගාමී චිත්‍රශිල්පියකු ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. බිත්තිය වෙනුවට චිත්‍ර පීඨිකාවක් (easel) උපයෝගී කොටගෙන චිත්‍ර ඇඳීමේ ක්‍රමය ආරම්භ කළ තැනැත්තා ද මොහු ලෙස සලකනු ලැබේ.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - චිත්‍රශිල්පියෝ]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%9C%E0%B7%93%E0%B6%BA%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8A_%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%BB%E0%B7%8A&diff=10940 2026-04-17T09:31:05Z

<p>Senasinghe: '(1880-1918). ප්‍රංස කාව්‍යයෙහි නව්‍යරීති රාශියක් ඇති...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(1880-1918). ප්‍රංස කාව්‍යයෙහි නව්‍යරීති රාශියක් ඇති කළ සුප්‍රකට කවියෙකි. රෝමයේ උපන් ඇපොලිනෙයාර් ප්‍රංසයේ දී ඉගෙනුම ලබා පැරිස් නගරයේ පදිංචි වී පුවත්පත් කලාකරුවකු හා කලා විචාරකයකු වශයෙන් කටයුතු කරන්නට වන. මේ කාලයේ දී පාබ්ලෝ පිකාසෝ, ශෝර්ශ් බ්‍රාක් ආදි චිත්‍රශිල්පීන්ගේ ඇසුරට පැමිණි ඔහු ඝනවිභාගවාදයත් එහි පරමාර්ථයත් විස්තර කෙරෙමින් &quot;ඝනවිභාගවාදී චිත්‍රශිල්පියෝ&quot; (Peintres cubistes) නම් කෘතියක් කෙළේය. 1914 දී ප්‍රංස යුදහමුදාවට බැඳුණු ඇපොලිනෙයාර් ඉන් දෙවසකට පසු යුදබිමෙහි දී බරපතළ තුවාළ ලැබීය. 1918 දී ප්‍රංසයේ පැතිරී ගිය ස්පාඤ්ඤ ප්‍රතිශ්‍යා වසංගතයට හසු වූ ඔහු නොවැම්බර 11 දා කලුරිය කෙළේය. <br /> <br /> ඇපොලිනෙයාර් ලිවූ කවිවලින් වැඩි කොටසක් 'අල්කොල්' (මත්පැන්), 'කලිග්‍රම්' (අත් අකුරු හරඹ) හා 'පොයේම් ආ ලූ' (ලූ ගැන කවි) යන කෘතිවල අඩංගුය. ඔහුගේ සමහර කවි දැල්වෙන සුරුට්ටුවක, ටයි පටියක, ඔරලෝසුවක හෝ වැස්සෙහි දළ සටහන දැක්වෙන අයුරින් ලියා තිබේ. ඔහු ලිවූ 'ලේ මාමෙල් ද තිරේසියා' (ටයිරීසියස්ගේ පයෝධර) නම් උපහාසාත්මක දෘශ්‍යකාව්‍යයේ ප්‍රස්තාවනාවෙහි පළමු වරට 'අධිතාත්විකවාදී' (surréaliste) යන වචනය සඳහන් වෙයි. එය මුල් ම අධිතාත්විකවාදී සාහිත්‍ය කෘතිය වශයෙන් ද සලකනු ලැබේ. <br /> <br /> ඇපොලිනෙයාර්ගේ කාව්‍ය ශෛලිය සංකේතවාදයේත් අධිතාත්විකවාදයේත් ප්‍රධාන පුරුක වශයෙන් ගිණිය හැකිය. ඔහුට සංකේතවාදයෙන් බිඳීයෑමට ඉතාලි අනාගතවාදය මූලික වශයෙන් උපස්තම්භක විය. සංකේතවාදීන් සංගීතයෙන් ආභාසය ලැබුවාක් මෙන් ඔහු චිත්‍ර කලාවෙන් ආභාසය ලැබුවේය. නොදුටු නොදත් හැකියාවන්ගෙන් මිනිස් මනස පිරී ඇති බවත් කවියා තම හැඟුම් හා සිතුම්පැතුම් ඇති සැටියේ කියා සිටී නම් මිනිස් මනස තුළින් උකහා ගත හැකි අලුත් කාව්‍යයට සීමාවක් නැති බවත් ඔහුගේ අදහස විය. ඔහුගේ කාව්‍යවල දක්නා විශිෂ්ටත්වයට හේතු වී ඇත්තේ ඔහු නව්‍යරීතින් හා පැරණි ප්‍රංස සම්ප්‍රදායනුත් ශෝකයෙන් පිරුණු චින්තාකුලතාවන් හා කාංසාවෙන් වෙළුණු මනෝවෘත්තීනුත් ගළපා ඇති විශේෂ පිළිවෙළයි. ස්වකීය වාඞ්මාලාවෙන් වාච්‍ය වන අර්ථයන්ට වැඩියෙන් ධ්වනිතාර්ථ දනවීම ඔහුගේ කුශලතාවකි.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - කිවියෝ]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%99%E0%B6%BD%E0%B7%93%E0%B7%83%E0%B7%8A&diff=10939 2026-04-17T09:15:26Z

<p>Senasinghe: '(Apelles). ක්‍රි.පූ. සිව්වැනි සියවසේ අග කොටසෙහි ජීවත...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(Apelles). ක්‍රි.පූ. සිව්වැනි සියවසේ අග කොටසෙහි ජීවත් වූ ශ්‍රෙෂ්ඨ ග්‍රීක චිත්‍රශිල්පියෙකි. සිසියොන් නගරයේ පැම්ෆිලස් (Pamphilus) වෙතින් චිත්‍ර ශිල්පය හැදෑරූ ඔහු ඩෝරික් හා අයෝනික් චිත්‍ර සම්ප්‍රදායයන්ගේ සංකලනයක් ඇති කළේය. කල් යෑමේ දී ඇපෙලීස් මැසිඩෝනියාවේ රාජකීය චිත්‍රශිල්පී තනතුරට පත් විය. මහා ඇලෙක්සැන්ඩර් අධිරාජයාගේ ප්‍රතිරූප කිහිපයක් ම ඔහු අතින් නිමැවිණ. මේ හැර ක්ලයිටස්, ඇන්ටිගෝනස් ආදීන්ගේ ප්‍රතිරූප ද, ග්‍රීසියේ ඉමහත් ප්‍රශංසාවට භාජන වූ, ඇෆ්‍රොඩයිටී දෙව්දුවගේ පහළ වීම පිළිබිඹු කරන, චිත්‍රයක් ද ඇපෙලිස්ගේ උසස් කලාකෘතීන් අතර වේ. මේ සියල්ලක් ම විනාශ වී ඇති හෙයින් ඔහුගේ චිත්‍ර ශෛලිය ගැන වැඩි විස්තරයක් කළ නොහැකියි. ඇපෙලීස් සියුම් රේඛා රචනයෙහි දක්ෂයෙකැයි ප්‍රකටය. ඔහු තම සිතුවම් මතුපිට ඔප දැමීම නිසා ඒවායේ අලුත් බව ආරක්ෂා වූ අතර ම වර්ණයන්ගේ මෘදුගතියක් ද ඇති විය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - චිත්‍රශිල්පියෝ]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%85%E0%B6%B1%E0%B7%94%E0%B6%B6%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B0%E0%B6%AF%E0%B7%8F%E0%B7%84%E0%B6%BA&diff=10938 2026-04-17T08:58:47Z

<p>Senasinghe: 'ඇපෙන්ඩිසයිටිස් බ.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[ඇපෙන්ඩිසයිටිස්]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%A9%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%8A&diff=10937 2026-04-17T08:58:15Z

<p>Senasinghe: '(අනුබද්ධදාහය). මහාන්තකයේ කොටසක් වූ අනුබද්ධයෙහ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(අනුබද්ධදාහය). මහාන්තකයේ කොටසක් වූ අනුබද්ධයෙහි (appendix) හටගන්නා ප්‍රදාහය මෙනමින් හැඳින්වේ.<br /> <br /> රළු බීජ, කුඩා ගල්කැට, ඇටකැබලි, වියළි මලගැට, පොඩි අල්පෙනෙත්ති යනාදිය අනුබද්ධයට ඇතුළු වී එහි මුඛය හිර කොට එහි ස්වාභාවික පරින්‍යස්තක (peristaltic) කාර්යයන්ට බාධා පමුණුවමින් සුළු තුවාළ සෑදූ විට එහි නිතර වෙසෙන, ප්‍රදාහය සිදුකරන්නා වූ බැක්ටීරියාවන් තදින් බෝවී ක්‍රියා කරන්ට වීම රෝග නිදානය සේ සැලකේ. <br /> <br /> වැඩි කොට ම වයස 10ත් 30ත් අතර වූවන්ට වැලඳෙන මේ උග්‍ර ආබාධය ආරම්භ වන්නේ සුළු වූ බඩේ කැක්කුම් ගතියක් දැක්වීමෙනි. බොහෝ දෙන මෙය මුල දී අජීර්ණයක් සේ සලකත්. පළමුවෙන් රුජාව උදරයේ මුළු ඉහළ කොට්ඨාසය පුරා ඒ ඒ තැන පැතිරෙමින් හෝ නාභිය වටා එක්තැන් වෙමින් හෝ තිබී පැයකට දෙකකට පසුව උදරයේ පහළ කොටසේ දකුණු පැත්තේ නිත්‍ය වශයෙන් රැඳෙන්නට පටන්ගනී. ඒ පැත්ත ඇල්ලූ විට රිදේ. මෙවිට ම වාගේ බඩදැඟලීම, ඔක්කාරය හා වමනය ඇති වේ. සාමාන්‍යයෙන් මෙම රෝගයේ ප්‍රමුඛ ලක්ෂණයක් නොවන්නා වූ උණ පැ. 101° දක්වා නඟින්නේ කලාතුරකිනි. <br /> <br /> රෝගය මුල්බැසගත් විට අනුබද්ධය සැරවින් පිරී එහි මුඛය වැසී අවහිර වූ කල ඇතුළේ රැඳී තිබෙන ද්‍රව්‍ය පිටත ලාපියන්ට අනුබද්ධය වෙරගන්නා විට ඉවසිය නොහැකි තරම් වේදනාවක් රෝගියාට ඇති වෙයි. ක්‍රමක්‍රමයෙන් සැරව අනුබද්ධය සිදුරු කොට පරිතානය කරා ගොස් පරිතානදාහය (peritonitis) ඇති කරයි. මෙය අවදානම් තත්වයකි.<br /> <br /> ඇපෙන්ඩිසයිටිස් රෝගයෙහි යට දැක්වූ ලාක්ෂණික ගමන් පිළිවෙළ සිහි තබාගත් කල ඒ හා සමාන අන් රෝගයන්ගෙන් එය වෙසෙසා හැඳින ගත හැක. පණු රෝගයෙන් වෙන් කොට හැඳින ගැනීම සඳහා කලින් පණුවන් වැටී ඇද්ද නැද්දැයි දැනගැනීම ප්‍රයෝජනවත් වේ. එහෙත් රෝග දෙක ම එකවර ඇති විය හැක. අන්තකයේ කොටසක් අසල කොටසට ගැන්වෙන අන්තරලහනය (intussusception) උදරය අත්ලෙන් පිරිමදින විට දකුණු පැත්තේ කැටියක් නැඟ ඒමේ සලකුණින් හඳුනාගත හැකිවේ. අධිකතර බඩ යෑම සහ ලේ බඩ යෑම ලකුණු කොට ගැනීමෙන් පාචනය සහ අතීසාරය වෙන් කරගන්නට පුළුවන. ඇතැම් විට ශ්‍රෝණි කුහරයෙහි අවයව සම්බන්ධ වූ රෝග ඇපෙන්ඩිසයිටිස් රෝගයෙන් වෙසෙසා හැඳිනගැනීම දුෂ්කර වේ. <br /> <br /> රෝගය ඇපෙන්ඩිසයිටිස් බව නිවැරදිව ම හැඳිනගත් කල කළ යුත්තේ ආසාදිත අනුබද්ධය කපා ඉවත් කරලීමයි. මොනයම් කරුණක් හෝ නිසා ශල්‍යකර්මයක් කිරීම නුපුළුවන් වේ නම් වහා ප්‍රථමාධාර සැලැස්විය යුතුයි. විරේචන බෙහෙත් සහ අබිං වැනි ඖෂධ බැහැර කළ යුතු බව විශේෂයෙන් කිවමනායි. විරේචනයෙන් රෝගය උදරයෙහි පැතිර ගොස් තත්වය වඩාත් උග්‍ර විය හැක. අබිං වැනි බෙහෙත් දීමෙන් අත්‍යවශ්‍ය රෝග සලකුණු මැකී යයි. ඇපෙන්ඩිසයිටිස් රෝගය යයි සැක කළ කෙණෙහි රෝගියා ඇඳේ සතප්පා පිරිසිදු ජලය මඳක් බොන්නට දිය යුතු වේ. වෛද්‍යවරයකුට පෙන්වීම අවශ්‍ය මය. තාවකාලික වශයෙන් වේදනාව අඩු කිරීම පිණිස රිදුම පවත්නා ස්ථානය මත උණුවතුර බෝතලයක් තැබීම මැනවි. ශල්‍යකර්මයක් කළ හැකි වන තුරු වේදනානාශක බෙහෙත් විදීමේ ද වරදක් නැත. ශල්‍යකර්මයට පෙරත් ඉන් පසුත් පෙනිසිලින්, ස්ට්‍රෙප්ටොමෛසින්, ඕරියොමෛසින් හා ටෙරමෛසින් යන ප්‍රතිජෛවක (antibiotic) ඖෂධ අතිශයින් ගුණදායි විය හැක. මීට අමතර වශයෙන් සල්ෆා ඖෂධ ද ප්‍රයෝජනවත් වේ.<br /> <br /> රෝගය වැලඳී පැය 24ක් ඇතුළත ආසාදිත අනුබද්ධය ශල්‍යකර්මයකින් කපා ඉවත් කිරීම කිසිසේත් සැකට බියට කරුණක් නොවන බව සැලකුව මනාය. නොයෙක් උපද්‍රව සිදු වන්නේ භයෙන් ත්‍රස්තව එක් එක් අයගේ බහට කන් දෙමින් ශල්‍යකර්මය අතපසු කිරීමෙනි. දෙතුන් දවසක් කල් ගියහොත් එවෙලට කළ මනා ප්‍රතිජෛවක ඖෂධ දීම් ආදි ප්‍රතිකාර කරවා මාස තුනකින් ශල්‍යකර්මය කිරීම නුවණට හුරුය. දවස් ගත වීමෙන් අනුබද්ධය ඊට සමීපව තිබෙන අංගප්‍රත්‍යංගයන්ට ඇදීබැඳී යෑමෙන් එය ඉවත් කිරීම ඉතාමත් ම දුෂ්කර වේ. <br /> <br /> අනුබද්ධය කපා දැමීමේ ශල්‍ය කර්මය අද ලෙහෙසියෙන් කළ හැකි කාර්යයකි. පෙර සේ දීර්ඝ කාලයක් ලෙඩා පිළියෙල කිරීමක් උවමනා නොකෙරේ. ශල්‍යකර්මයට පසුව ප්‍රතිජෛවක ඖෂධ දී ලෙඩා නිශ්චලව ඇඳේ සතප්වා තැබීමෙන් අභ්‍යන්තර ප්‍රදාහය මැඩලිය හැක. වෙනත් සංකුලතාවන් නැති කල පැය 24ක් හෝ 48ක් පසු වූ විට ඇඳෙන් බස්සා වැසිකිළියට යෑමට ඉඩ ප්‍රස්තා ලබා දිය යුතුය. <br /> <br /> (කර්තෘ: [[ඒ.ඇම්. කුලතිලක]]) <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: වෛද්‍ය විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%96%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%8F&diff=10936 2026-04-17T07:54:28Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>(පූල්යා). අග්නිදිග ඉතාලියේ පළාතකි. බාරි, බ්‍රින්ඩිසි, යෝන්යෝ සහ ලෙත්චෙ යන කොටස්වලට බෙදී ඇත්තා වූ මෙහි දකුණින් ටරන්ටෝ බොක්කයි; නැගෙනහිරින් ආද්‍රියාතික් මුහුදයි. <br /> <br /> 'ඉතාලියේ විළුඹ' යනුවෙන් හැඳින්වෙන අග්නිදිග ප්‍රදේශය හිරිගලින් සෑදුණු තැන්නකි. ඉතාලියේ වියළිතම ප්‍රදේශය වූ ඇපූලියාවට දිය ලැබෙන්නේ ඇපිනයින් කඳුකරයේ සිට එන දිය පාලමක ආධාරයෙනි. <br /> <br /> ව.සැ. 7,469ක් විශාල වූ මෙහි ජනගහනය, 2,886,570 (1943)කි. ප්‍රධාන නගරය වන බාරි (287,700) නැව් තොටක් ද කපු මධ්‍යස්ථානයක් ද වේ. ටරන්ටෝ (180,500) නාවික තොටකි. ෆොජියෝ (109,100) දුම්රිය සන්ධිස්ථානයකි.<br /> <br /> මිදි ආදි මධ්‍යධරණී පලතුරු, ධාන්‍ය වර්ග, කපු සහ දුම්කොළ වැවීම ද ගව, එළු, බැටළු, ඌරු ආදි සතුන් ඇති කිරීම ද මසුන් මැරීම ද ප්‍රධාන රක්ෂායි. ගාර්ගානෝ කඳුකරයෙහි ඇලුමිනියම් හාරනු ලැබේ. ඇතැම් නගරවල රසායන ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය දියුණු වෙමින් පවතී. <br /> <br /> රෝම රාජ්‍යයේ වැටීමෙන් පසු ගොත්, ලොම්බාඩ් සහ බයිසැන්ටයින් යන ජාතිකයනට අයිති වූ මේ පළාත 11 වැනි හා 12 වැනි සියවස්වල දී නෝමන්වරු අත් කරගත්හ. එහි මුහුදු තීරය නොයෙක් කාලවල දී තුර්කිවරුන් සහ වැනිසිවරුන් සතුව පැවැත්තේය. මෙහි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ග්‍රීක, අරාබි, නෝමන් ආදි ගෘහනිර්මාණශිල්පයන්ගේ ලක්ෂණ පෙන්වයි.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව-යුරෝපය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%B4%E0%B7%96%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%BA%E0%B7%8F&diff=10935 2026-04-17T07:53:16Z

<p>Senasinghe: 'ඇපූලියා බ.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[ඇපූලියා]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%96%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%8F&diff=10934 2026-04-17T07:52:20Z

<p>Senasinghe: '(පූල්යා). අග්නිදිග ඉතාලියේ පළාතකි. බාරි, බ්‍රින...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(පූල්යා). අග්නිදිග ඉතාලියේ පළාතකි. බාරි, බ්‍රින්ඩිසි, යෝන්යෝ සහ ලෙත්චෙ යන කොටස්වලට බෙදී ඇත්තා වූ මෙහි දකුණින් ටරන්ටෝ බොක්කයි; නැගෙනහිරින් ආද්‍රියාතික් මුහුදයි. <br /> <br /> 'ඉතාලියේ විළුඹ' යනුවෙන් හැඳින්වෙන අග්නිදිග ප්‍රදේශය හිරිගලින් සෑදුණු තැන්නකි. ඉතාලියේ වියළිතම ප්‍රදේශය වූ ඇපූලියාවට දිය ලැබෙන්නේ ඇපිනයින් කඳුකරයේ සිට එන දිය පාලමක ආධාරයෙනි. <br /> <br /> ව.සැ. 7,469ක් විශාල වූ මෙහි ජනගහනය, 2886,570 (1943)කි. ප්‍රධාන නගරය වන බාරි (2,87,700) නැව් තොටක් ද කපු මධ්‍යස්ථානයක් ද වේ. ටරන්ටෝ (1,80,500) නාවික තොටකි. ෆොජියෝ (1,09,100) දුම්රිය සන්ධිස්ථානයකි.<br /> මිදි ආදි මධ්‍යධරණී පලතුරු, ධාන්‍ය වර්ග, කපු සහ දුම්කොළ වැවීම ද ගව, එළු, බැටළු, ඌරු ආදි සතුන් ඇති කිරීම ද මසුන් මැරීම ද ප්‍රධාන රක්ෂායි. ගාර්ගානෝ කඳුකරයෙහි ඇලුමිනියම් හාරනු ලැබේ. ඇතැම් නගරවල රසායන ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය දියුණු වෙමින් පවතී. <br /> <br /> රෝම රාජ්‍යයේ වැටීමෙන් පසු ගොත්, ලොම්බාඩ් සහ බයිසැන්ටයින් යන ජාතිකයනට අයිති වූ මේ පළාත 11 වැනි හා 12 වැනි සියවස්වල දී නෝමන්වරු අත් කරගත්හ. එහි මුහුදු තීරය නොයෙක් කාලවල දී තුර්කිවරුන් සහ වැනිසිවරුන් සතුව පැවැත්තේය. මෙහි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ග්‍රීක, අරාබි, නෝමන් ආදි ගෘහනිර්මාණශිල්පයන්ගේ ලක්ෂණ පෙන්වයි.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව-යුරෝපය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%BD%E0%B7%96%E0%B7%82%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%83%E0%B7%8A_%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%83%E0%B7%8A&diff=10933 2026-04-17T07:42:19Z

<p>Senasinghe: '(Apuleius). ක්‍රි.ව. 125 පමණේ දී අප්‍රිකාවේ නුමිඩියාවේ උ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(Apuleius). ක්‍රි.ව. 125 පමණේ දී අප්‍රිකාවේ නුමිඩියාවේ උපන් මොහු ප්ලේටෝනික දර්ශනවාදියෙක් ද ආලංකාරිකයෙක් (rhetorician) ද විය. කාර්තේජ් සහ ඇතන්ස් නගරයන්හි උගත් ඔහු ආගමික ගූඪතා ගැන තමන් තුළ පැවති උනන්දුව නිසා පෙරදිග සංචාරයක යෙදී අනතුරුව කලක් රෝමයෙහි ආලංකාරිකයකු වශයෙන් කටයුතු කොට ආපසු අප්‍රිකාවට පැමිණ දර්ශනය හා සාහිත්‍යය වෙනු වෙන් සිය කාලය ගෙවීය. <br /> <br /> ඔහුගේ කෘති අතර 'මෙටමෝෆොසිස් නොහොත් රන්බූරුවා' යන්න සමකාලීන ගතිසිරිත් විදහා පාන්නාවූ ද විනෝදාස්වාදය ගෙන දෙන්නාවූ ද කෘතියක් වශයෙන් තවමත් ජනප්‍රියව පවතී. ඇපුලියස්ගේ අනිකුත් ග්‍රන්ථ අතර සොක්‍රටීස්ගේ මාර්ගෝපදේශක ගුප්ත සංඥාව පිළිබඳව ලියන ලද 'ඩේ ඩියෝ සොක්‍රටීස්' නම් කෘතියක් ද ප්ලේටෝගේ දර්ශනය ගැන ග්‍රන්ථ දෙකක් ද ලෝකය ගැන 'ඩේ මුන්ඩෝ' නම් කෘතියක් ද වේ.<br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - පඬිවරු]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%B1%E0%B7%8A_%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD&diff=10932 2026-04-17T07:34:50Z

<p>Senasinghe: ''දිග මාවත් රැජින' යනුවෙන් හඳුන්වා ඇති මෙය ඉතාල...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>'දිග මාවත් රැජින' යනුවෙන් හඳුන්වා ඇති මෙය ඉතාලියේ සුප්‍රකට පැරණි මහා මාර්ග අතුරෙහි ප්‍රමුඛස්ථානය ගත්තකි. මුලින් රෝමයේ සිට දකුණු දෙසට කැපුවා නුවර දක්වා වැටුණු මෙය ක්‍රි.ව. 312 දී ඇපියස් ක්ලෝඩියස් විසින් තනවන ලදි. පසු කාලයේ දී බෙනෙවෙන්ටම් හා ටැරෙන්ටම් යන නගර පසු කොට බ්රුන්ඩිසියම් දක්වා දික් කරන ලද මෙම මාර්ගයෙහි සම්පූර්ණ දිග ප්‍රමාණය සැතපුම් 350කට වැඩි විය. චිරස්ථායී වන අයුරින් බොරලු හා හුනු බදාමක් මත විශාල ගල්කුට්ටි අල්ලා තැනුණු ඇපියන් මාවතේ ඇතැම් කොටස් අද දක්වා අවිනෂ්ටව පවතී. පැරණි මහා මාර්ගය හා සමාන්තරව රෝමයේ සිට ආල්බානෝ නගරය දක්වා දිවෙන නව ඇපියන් මාවතක් 1784 දී සවැනි පියුස් පාප්තුමා විසින් තනවන ලදි.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%8A&diff=10931 2026-04-17T07:13:28Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>ඉතාලි අර්ධද්වීපයට අයත් කඳු වැටියකි. දිගින් සැතැපුම් 840ක් පමණ වූ මෙය මුළු අර්ධද්වීපය දිගට ම විහිදී ගොස් ලිගුරියා සහ පීඩ්මොන්ට් යන පළාත්වල දී ඇල්ප්ස් කඳුවලට සම්බන්ධ වෙයි. මේ කඳුවැටිය නිර්මාණය වී තිබෙන්නේ මෙසොසොයික සමයේ තැන්පත් වුණු පාෂාණවලිනි. මයෝසීන අවධිය දක්වා මේ ස්තර උස් වෙමින් ද රැළි ගැසෙමින් ද පැවැත්තේය. මේ නිසා මෙය ඇල්පයින් කඳු යුගයට අයිති වේ. ඉතාලියෙහි ආර්නෝ, ටයිබර්, සාංග්‍රෝ, වොල්ටුර්නෝ ආදි ගංගාවන් පටන්ගන්නේ මේ කඳුවැටියෙනි. <br /> <br /> ඇපිනයින් කඳුවැටිය උතුරු කොටස, මධ්‍යම කොටස, දකුණු කොටස යනුවෙන් කොටස් තුනකින් යුක්තයි. මේ එක් එක් කොටස තවත් කුඩා කොටස් කීපයකට බෙදේ. මුහුදුබඩ ඇල්ප්(ස්) කඳුවැටියෙහි සිට විහිදී යන උතුරු කොටසෙහි ද ලිගුරියානු ඇපිනයින්, ටස්කන් ඇපිනයින්, උම්බ්‍රියානු ඇපිනයින් යයි කොටස් තුනක් වෙයි. එහි බූවේ (5,914'), විමෝනේ (7,095') සහ නෙරෝනේ (5,005') උස ම ශිඛර වේ. වැලිගල් සහ මැටිගල් මෙහි පවත්නා ප්‍රධාන පාෂාණ වර්ගයෝයි. පළලින් මෙන් ම උසින් ද වැඩි වූ මධ්‍යම ඇපිනයින් කඳු සාංග්‍රෝ මිටියාවත තෙක් විහිදී යයි. එහි මොන්ටේ කෝර්නෝ හෙවත් කෝර්නෝ ග්‍රාන්ඩේ (9,557') ශිඛරය මුළු ඇපිනයින් කඳුවැටියෙහි උස ම කඳු මුදුනයි. වේටෝරේ කන්දෙහි උස අඩි 8,128ක් පමණ වේ. මධ්‍යම ඇපිනයින් කඳු ප්‍රදේශයෙහි පවත්නා ප්‍රධාන පාෂාණ වර්ගය හිරිගල්ය. සංග්‍රෝ මිටියාවතට දකුණින් පිහිටි දකුණු ඇපිනයින් එතරම් ප්‍රසිද්ධියක් නොඋසුලයි. එහි උස ම ශිඛරය වශයෙන් සැලැකෙන්නේ මිලෙත්තෝ (6,725') කඳු මුදුනයි. ඇපිනයින් කඳු වැටියෙහි ඉතා ම ප්‍රසිද්ධ ශිඛරය වූකලි විසූවියස් ගිනිකන්දයි. යුරෝපයේ අනික් කඳු වැටි හා සසඳා බලන විට ඇපිනයින් කඳු වැටිය දිගින් වැඩි වුවත් උසින් නම් ඉතා ම අඩුය. <br /> <br /> ඇපිනයින් පෙදෙසේ පහත් කඳුකර පළාත්වල ඔලිව් සහ මිදි වවනු ලැබේ. ජල පහසුකම් ඇති නිම්න ප්‍රදේශවල මෙන් ම පහත් කඳු බෑවුම්වලත් තිරිඟු ආදි ධාන්‍ය වර්ග වගා කෙරෙන අතර එළු, බැටළු, ගව ආදි සත්තු ද ඇති කරනු ලබති. මෙහි ඛනිජ උල්පත් රැසක් ඇත ද අඟුරු, ඇලුමිනියම්, ගෙන්දගම් ආදි ඛනිජ ද්‍රව්‍ය ඇත්තේ ඉතා අල්ප වශයෙනි. ප්‍රධාන ගංගාවලින් ජලවිදුලිය උපදවා ගනු ලැබේ. <br /> <br /> ඇපිනයින් කඳුවැටිය හරහා දුර්ග මාර්ග කීපයක් ම වැටී ඇත. මුහුදු මට්ටමේ සිට උස අඩි 1,549ත් අඩි 5,000ත් අතර පිහිටි මේ දුර්ග ඔස්සේ මහා මාර්ග 45ක් ද දුම්රිය මාර්ග 18ක් ද දිවෙයි. බොලොඤ්ඤා-ෆ්ලොරන්ස් දුම්රිය මාර්ගයෙහි ඇති බිංගෙවල් දිගින් සැතැපුම් 22ක් පමණ වේ. ඒ අතුරින් ඇපිනයින් බිංගෙය සැතපුම් 11, 1/2ක් පමණ වේ.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%8A&diff=10930 2026-04-17T07:13:15Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>ඉතාලි අර්ධද්වීපයට අයත් කඳු වැටියකි. දිගින් සැතැපුම් 840ක් පමණ වූ මෙය මුළු අර්ධද්වීපය දිගට ම විහිදී ගොස් ලිගුරියා සහ පීඩ්මොන්ට් යන පළාත්වල දී ඇල්ප්ස් කඳුවලට සම්බන්ධ වෙයි. මේ කඳුවැටිය නිර්මාණය වී තිබෙන්නේ මෙසොසොයික සමයේ තැන්පත් වුණු පාෂාණවලිනි. මයෝසීන අවධිය දක්වා මේ ස්තර උස් වෙමින් ද රැළි ගැසෙමින් ද පැවැත්තේය. මේ නිසා මෙය ඇල්පයින් කඳු යුගයට අයිති වේ. ඉතාලියෙහි ආර්නෝ, ටයිබර්, සාංග්‍රෝ, වොල්ටුර්නෝ ආදි ගංගාවන් පටන්ගන්නේ මේ කඳුවැටියෙනි. <br /> <br /> ඇපිනයින් කඳුවැටිය උතුරු කොටස, මධ්‍යම කොටස, දකුණු කොටස යනුවෙන් කොටස් තුනකින් යුක්තයි. මේ එක් එක් කොටස තවත් කුඩා කොටස් කීපයකට බෙදේ. මුහුදුබඩ ඇල්ප්(ස්) කඳුවැටියෙහි සිට විහිදී යන උතුරු කොටසෙහි ද ලිගුරියානු ඇපිනයින්, ටස්කන් ඇපිනයින්, උම්බ්‍රියානු ඇපිනයින් යයි කොටස් තුනක් වෙයි. එහි බූවේ (5,914'), විමෝනේ (7,095') සහ නෙරෝනේ (5,005') උස ම ශිඛර වේ. වැලිගල් සහ මැටිගල් මෙහි පවත්නා ප්‍රධාන පාෂාණ වර්ගයෝයි. පළලින් මෙන් ම උසින් ද වැඩි වූ මධ්‍යම ඇපිනයින් කඳු සාංග්‍රෝ මිටියාවත තෙක් විහිදී යයි. එහි මොන්ටේ කෝර්නෝ හෙවත් කෝර්නෝ ග්‍රාන්ඩේ (9,557') ශිඛරය මුළු ඇපිනයින් කඳුවැටියෙහි උස ම කඳු මුදුනයි. වේටෝරේ කන්දෙහි උස අඩි 8,128ක් පමණ වේ. මධ්‍යම ඇපිනයින් කඳු ප්‍රදේශයෙහි පවත්නා ප්‍රධාන පාෂාණ වර්ගය හිරිගල්ය. සංග්‍රෝ මිටියාවතට දකුණින් පිහිටි දකුණු ඇපිනයින් එතරම් ප්‍රසිද්ධියක් නොඋසුලයි. එහි උස ම ශිඛරය වශයෙන් සැලැකෙන්නේ මිලෙත්තෝ (6,725') කඳු මුදුනයි. ඇපිනයින් කඳු වැටියෙහි ඉතා ම ප්‍රසිද්ධ ශිඛරය වූකලි විසූවියස් ගිනිකන්දයි. යුරෝපයේ අනික් කඳු වැටි හා සසඳා බලන විට ඇපිනයින් කඳු වැටිය දිගින් වැඩි වුවත් උසින් නම් ඉතා ම අඩුය. <br /> <br /> ඇපිනයින් පෙදෙසේ පහත් කඳුකර පළාත්වල ඔලිව් සහ මිදි වවනු ලැබේ. ජල පහසුකම් ඇති නිම්න ප්‍රදේශවල මෙන් ම පහත් කඳු බෑවුම්වලත් තිරිඟු ආදි ධාන්‍ය වර්ග වගා කෙරෙන අතර එළු, බැටළු, ගව ආදි සත්තු ද ඇති කරනු ලබති. මෙහි ඛනිජ උල්පත් රැසක් ඇත ද අඟුරු, ඇලුමිනියම්, ගෙන්දගම් ආදි ඛනිජ ද්‍රව්‍ය ඇත්තේ ඉතා අල්ප වශයෙනි. ප්‍රධාන ගංගාවලින් ජලවිදුලිය උපදවා ගනු ලැබේ. <br /> <br /> ඇපිනයින් කඳුවැටිය හරහා දුර්ග මාර්ග කීපයක් ම වැටී ඇත. මුහුදු මට්ටමේ සිට උස අඩි 1,549ත් අඩි 5,000ත් අතර පිහිටි මේ දුර්ග ඔස්සේ මහා මාර්ග 45ක් ද දුම්රිය මාර්ග 18ක් ද දිවෙයි. බොලොඤ්ඤා-ෆ්ලොරන්ස් දුම්රිය මාර්ගයෙහි ඇති බිංගෙවල් දිගින් සැතැපුම් 22ක් පමණ වේ. ඒ අතුරින් ඇපිනයින් බිංගෙය සැතපුම් 11 1/2ක් පමණ වේ.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%8A&diff=10929 2026-04-17T07:12:43Z

<p>Senasinghe: 'ඉතාලි අර්ධද්වීපයට අයත් කඳු වැටියකි. දිගින් සැ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>ඉතාලි අර්ධද්වීපයට අයත් කඳු වැටියකි. දිගින් සැතැපුම් 840ක් පමණ වූ මෙය මුළු අර්ධද්වීපය දිගට ම විහිදී ගොස් ලිගුරියා සහ පීඩ්මොන්ට් යන පළාත්වල දී ඇල්ප්ස් කඳුවලට සම්බන්ධ වෙයි. මේ කඳුවැටිය නිර්මාණය වී තිබෙන්නේ මෙසොසොයික සමයේ තැන්පත් වුණු පාෂාණවලිනි. මයෝසීන අවධිය දක්වා මේ ස්තර උස් වෙමින් ද රැළි ගැසෙමින් ද පැවැත්තේය. මේ නිසා මෙය ඇල්පයින් කඳු යුගයට අයිති වේ. ඉතාලියෙහි ආර්නෝ, ටයිබර්, සාංග්‍රෝ, වොල්ටුර්නෝ ආදි ගංගාවන් පටන්ගන්නේ මේ කඳුවැටියෙනි. <br /> <br /> ඇපිනයින් කඳුවැටිය උතුරු කොටස, මධ්‍යම කොටස, දකුණු කොටස යනුවෙන් කොටස් තුනකින් යුක්තයි. මේ එක් එක් කොටස තවත් කුඩා කොටස් කීපයකට බෙදේ. මුහුදුබඩ ඇල්ප්(ස්) කඳුවැටියෙහි සිට විහිදී යන උතුරු කොටසෙහි ද ලිගුරියානු ඇපිනයින්, ටස්කන් ඇපිනයින්, උම්බ්‍රියානු ඇපිනයින් යයි කොටස් තුනක් වෙයි. එහි බූවේ (5,914'), විමෝනේ (7,095') සහ නෙරෝනේ (5,005') උස ම ශිඛර වේ. වැලිගල් සහ මැටිගල් මෙහි පවත්නා ප්‍රධාන පාෂාණ වර්ගයෝයි. පළලින් මෙන් ම උසින් ද වැඩි වූ මධ්‍යම ඇපිනයින් කඳු සාංග්‍රෝ මිටියාවත තෙක් විහිදී යයි. එහි මොන්ටේ කෝර්නෝ හෙවත් කෝර්නෝ ග්‍රාන්ඩේ (9,557') ශිඛරය මුළු ඇපිනයින් කඳුවැටියෙහි උස ම කඳු මුදුනයි. වේටෝරේ කන්දෙහි උස අඩි 8,128ක් පමණ වේ. මධ්‍යම ඇපිනයින් කඳු ප්‍රදේශයෙහි පවත්නා ප්‍රධාන පාෂාණ වර්ගය හිරිගල්ය. සංග්‍රෝ මිටියාවතට දකුණින් පිහිටි දකුණු ඇපිනයින් එතරම් ප්‍රසිද්ධියක් නොඋසුලයි. එහි උස ම ශිඛරය වශයෙන් සැලැකෙන්නේ මිලෙත්තෝ (6,725') කඳු මුදුනයි. ඇපිනයින් කඳු වැටියෙහි ඉතා ම ප්‍රසිද්ධ ශිඛරය වූකලි විසූවියස් ගිනිකන්දයි. යුරෝපයේ අනික් කඳු වැටි හා සසඳා බලන විට ඇපිනයින් කඳු වැටිය දිගින් වැඩි වුවත් උසින් නම් ඉතා ම අඩුය. <br /> <br /> ඇපිනයින් පෙදෙසේ පහත් කඳුකර පළාත්වල ඔලිව් සහ මිදි වවනු ලැබේ. ජල පහසුකම් ඇති නිම්න ප්‍රදේශවල මෙන් ම පහත් කඳු බෑවුම්වලත් තිරිඟු ආදි ධාන්‍ය වර්ග වගා කෙරෙන අතර එළු, බැටළු, ගව ආදි සත්තු ද ඇති කරනු ලබති. මෙහි ඛනිජ උල්පත් රැසක් ඇත ද අඟුරු, ඇලුමිනියම්, ගෙන්දගම් ආදි ඛනිජ ද්‍රව්‍ය ඇත්තේ ඉතා අල්ප වශයෙනි. ප්‍රධාන ගංගාවලින් ජලවිදුලිය උපදවා ගනු ලැබේ. <br /> <br /> ඇපිනයින් කඳුවැටිය හරහා දුර්ග මාර්ග කීපයක් ම වැටී ඇත. මුහුදු මට්ටමේ සිට උස අඩි 1,549ත් අඩි 5,000ත් අතර පිහිටි මේ දුර්ග ඔස්සේ මහා මාර්ග 45ක් ද දුම්රිය මාර්ග 18ක් ද දිවෙයි. බොලොඤ්ඤා-ෆ්ලොරන්ස් දුම්රිය මාර්ගයෙහි ඇති බිංගෙවල් දිගින් සැතැපුම් 22ක් පමණ වේ. ඒ අතුරින් ඇපිනයින් බිංගෙය සැතපුම් 11 1ක් පමණ වේ.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%99%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B7%8A&diff=10928 2026-04-17T06:00:56Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>[[ගොනුව:5-190.jpg|350px|right]](Equisetum). [[එක්විසෙටාලේස්]] (බ.) ගෝත්‍රයේ එක්විසෙටේසේ කුලයට අයත් මේ දක්වා අවිනෂ්ටව පවත්නා එක ම ශාක ගණය මෙයයි. එක්විසෙටුම් විශේෂ 25ක් පමණ ඇත. මේවා ඕස්ට්‍රේලියාව හැර ලෝකයේ අනෙකුත් සෑම ප්‍රදේශවල ම වාගේ ව්‍යාප්ත වී ඇත. ලංකාවේ බණ්ඩාරවෙල ප්‍රදේශයේ එක්විසෙටුම් හමු වේ. සමහර විශේෂ විල්වල හෝ වගුරුවල වැවේ. තවත් සමහරක් සෙවණ හා තෙතමන ඇති ස්ථානවල බහුලය. වියළි පරිසරයන්හි වැවෙන විශේෂ කීපයක් ද ඇත. එංගලන්තයේ බහුල ලෙස වැවෙන එක්විසෙටුම් ආවෙන්ස් (avens) විශේෂය සමහරවිට හිරිහැරදායක වල් පැළෑටියකි. බොහෝ විශේෂවල බීජාණු ශාක ([[පරම්පරාප්‍රත්‍යාවර්තනය]] බ.) මීටරයකට වඩා උස නැත. එහෙත් නිවර්තන දකුණු ඇමෙරිකාවේ හමු වන එ. ගයිගන්ටෙයුම් නමැති විශේෂයෙහි වායව ශාඛා මීටර 12ක් පමණ දිගය. ළඟ තිබෙන ගස් උඩට මේවා නගියි. එක්විසෙටුම් විශේෂවල උච්චර්මයෙහි බොහෝ [[සිලිකා]] (බ.) තිබේ. එබැවින් මේ ශාක නොයෙක් බඩු ඔප කිරීමට යොදනු ලැබේ. <br /> <br /> එක්විසෙටුම් බීජාණු ශාකයට ශාඛා සහිත හරහට වැටුණු භූගත කඳක් (රෛසෝමයක්) තිබේ. මේ රෛසෝමය ගැට හා පර්ව වශයෙන් පැහැදිලි ලෙස විභේදනය වේ. සෑම ගැටයෙහි ම ශල්ක වැනි කුඩා පත්‍ර වලයක් තිබේ. වායව හා භූගත ශාඛා මේ ගැටවලින් පැනනැගිය හැකිය. සමහර විට එක පර්වයක් පමණ දිගැති වට වූ කොට ශාඛාත් වර්ධනය වේ. මේ ආකන්ද මගින් බීජාණු ශාකයේ වර්ධක ප්‍රචාරණය සිදු කරනු ලැබේ. බොහෝ ශාකවලට බෙදුණු ආගන්තුක මුල් රෛසෝමයේ ගැටවලින් පැනනඟියි. <br /> <br /> බොහෝ එක්විසෙටුම් විශේෂවල වායව ශාඛා දෙවර්ගයක් ඇත. මේ ශාඛා සමහරක් වඳය. සමහරක් සරුය. වඳ ශාඛා කොළපාටය. ඒවායේ සෑම ගැටයක ම පාර්ශ්වික ශාඛා වලයක් ඇත. බොහෝ විශේෂවල සරු ශාඛා නිර්වර්ණය; පාර්ශ්වික ශාඛා වලය නැත. අණ්ඩාකාර හෝ කේතුකාකාර හෝ සිලින්ඩරාකාර සංකේතුවක් (strobil) සරු ශාඛාවක අග ඇත. වායව ශාඛාවක සෑම පර්වයක් දිගේ ම දාර වැටී තිබේ. පර්වයේ දාර හා ගැටයේ පත්‍ර මාරුවෙන් මාරුවට ඇත. ගැටයකට ඉහළින් තිබෙන පර්වයේ දාර හා පහළින් තිබෙන පර්වයේ දාර මාරුවෙන් මාරුවට පිහිටා තිබේ. පැහැදිලි ලෙස පිළියෙල වූ කුහර පර්වවල දිග අතට පැතිර පවතියි. නොයෙක් අන්තර සෛලීය අවකාශයන්ගෙන් කෙරෙන කෘත්‍ය එක හා සමාන නොවේ. සමහර අවකාශ සාමාන්‍යයෙන් ජලයෙන් පිරී ඇත. අනික් ඒවායේ සැම විට ම වාතය අඩංගු වේ. <br /> [[ගොනුව:5-191.jpg|350px|left]]<br /> එක්විසෙටුම් ශාකයේ කඳ අපිචර්මය, බාහිකය (cortex) හා ස්ථූණය (stele) යන තුනෙන් සකස් වී තිබේ. සමහර විශේෂවල බාහිකය හා ස්ථූණය අතර සීමාව පැහැදිලිය. එහෙත් අනික් විශේෂවල මේ සීමාව එතරම් පැහැදිලි නැත. <br /> <br /> බීජාණුධානි සහිත ඡත්‍රිය උපාංගවලය කිහිපයක් එක්විසෙටුම සංකේතුවල තිබේ. මේ උපාංගවලට බීජාණුධානිධර යයි ද කිය හැකිය. බීජාණුධානි 5 සිට 10 දක්වා ඇත. එක් එක් බීජාණුධානිය වට වූ අග්‍රයක් සහිත දිගිටි සිලින්ඩරයකි. පරිණත වූ විට බීජාණුධානි තනි සිරස් රේඛාවක් දිගේ පැළී විවෘත වේ. <br /> <br /> එක්විසෙටුම් බීජාණුධානි සුබීජාණුධානි වර්ගයට අයත්ය. එය තනි මුල් සෛලයකින් ආරම්භ වී හටගත්තක් නොවේ. එක් එක් බීජාණුවකට පටිතීරු සතරක් තිබේ. මේවාට පාජක (elaters) යයි කිය හැකිය. එහෙත් ඒවා ස්වභාවයෙන් [[බ්‍රියෝපීටා]] (බ.) පාජකවලට වෙනස්ය. ඒවායින් කෙරෙන කෘත්‍ය කවරේ දැයි ඉඳුරා කිව නොහැකිය. බීජාණුධානි පැළී යාමේ දී හෝ බීජාණු විසිරී යැමේ දී හෝ මේ පාජක ආධාර විය හැකිය. පරිණත බීජාණු සාමාන්‍යයෙන් ලොකුය. ඒවායේ බොහෝ හරිතලව අඩංගු වේ. <br /> <br /> බීජාණුව පැළවී එයින් බොහෝ ශාඛා සහිත කුඩා ප්‍රාක්තලසක් හෙවත් ජන්මාණු ශාකයක් ([[පරම්පරාප්‍රත්‍යාවර්තනය]] බ.) විකාසනය වේ. සාමාන්‍යයෙන් ජන්මාණු ශාක වැවෙන්නේ මැටි සහිත පසෙත් ගංඉවුරු අද්දර තිබෙන මඩෙත්ය. ජන්මාණු ශාක දීර්ඝ කාලයක් පවතී. ලිංගික ඉන්ද්‍රියයන් පළමුවෙන් සෑදෙන්නේ ජන්මාණු ශාකයට දවස් 30 සිට 40 දක්වා ගත වූ විටය. අණ්ඩාණුධානියේ නාලය පහළට ශුක්‍රාණුව පීනා ගොස් සංසේචනය ඇති කරයි. එක් ප්‍රාක්තලසක බීජාණු ශාක කිහිපයක් විකසනය විය හැකිය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: උද්භිද විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%99%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B7%8A&diff=10927 2026-04-17T06:00:36Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>[[ගොනුව:5-190.jpg|300px|right]](Equisetum). [[එක්විසෙටාලේස්]] (බ.) ගෝත්‍රයේ එක්විසෙටේසේ කුලයට අයත් මේ දක්වා අවිනෂ්ටව පවත්නා එක ම ශාක ගණය මෙයයි. එක්විසෙටුම් විශේෂ 25ක් පමණ ඇත. මේවා ඕස්ට්‍රේලියාව හැර ලෝකයේ අනෙකුත් සෑම ප්‍රදේශවල ම වාගේ ව්‍යාප්ත වී ඇත. ලංකාවේ බණ්ඩාරවෙල ප්‍රදේශයේ එක්විසෙටුම් හමු වේ. සමහර විශේෂ විල්වල හෝ වගුරුවල වැවේ. තවත් සමහරක් සෙවණ හා තෙතමන ඇති ස්ථානවල බහුලය. වියළි පරිසරයන්හි වැවෙන විශේෂ කීපයක් ද ඇත. එංගලන්තයේ බහුල ලෙස වැවෙන එක්විසෙටුම් ආවෙන්ස් (avens) විශේෂය සමහරවිට හිරිහැරදායක වල් පැළෑටියකි. බොහෝ විශේෂවල බීජාණු ශාක ([[පරම්පරාප්‍රත්‍යාවර්තනය]] බ.) මීටරයකට වඩා උස නැත. එහෙත් නිවර්තන දකුණු ඇමෙරිකාවේ හමු වන එ. ගයිගන්ටෙයුම් නමැති විශේෂයෙහි වායව ශාඛා මීටර 12ක් පමණ දිගය. ළඟ තිබෙන ගස් උඩට මේවා නගියි. එක්විසෙටුම් විශේෂවල උච්චර්මයෙහි බොහෝ [[සිලිකා]] (බ.) තිබේ. එබැවින් මේ ශාක නොයෙක් බඩු ඔප කිරීමට යොදනු ලැබේ. <br /> <br /> එක්විසෙටුම් බීජාණු ශාකයට ශාඛා සහිත හරහට වැටුණු භූගත කඳක් (රෛසෝමයක්) තිබේ. මේ රෛසෝමය ගැට හා පර්ව වශයෙන් පැහැදිලි ලෙස විභේදනය වේ. සෑම ගැටයෙහි ම ශල්ක වැනි කුඩා පත්‍ර වලයක් තිබේ. වායව හා භූගත ශාඛා මේ ගැටවලින් පැනනැගිය හැකිය. සමහර විට එක පර්වයක් පමණ දිගැති වට වූ කොට ශාඛාත් වර්ධනය වේ. මේ ආකන්ද මගින් බීජාණු ශාකයේ වර්ධක ප්‍රචාරණය සිදු කරනු ලැබේ. බොහෝ ශාකවලට බෙදුණු ආගන්තුක මුල් රෛසෝමයේ ගැටවලින් පැනනඟියි. <br /> <br /> බොහෝ එක්විසෙටුම් විශේෂවල වායව ශාඛා දෙවර්ගයක් ඇත. මේ ශාඛා සමහරක් වඳය. සමහරක් සරුය. වඳ ශාඛා කොළපාටය. ඒවායේ සෑම ගැටයක ම පාර්ශ්වික ශාඛා වලයක් ඇත. බොහෝ විශේෂවල සරු ශාඛා නිර්වර්ණය; පාර්ශ්වික ශාඛා වලය නැත. අණ්ඩාකාර හෝ කේතුකාකාර හෝ සිලින්ඩරාකාර සංකේතුවක් (strobil) සරු ශාඛාවක අග ඇත. වායව ශාඛාවක සෑම පර්වයක් දිගේ ම දාර වැටී තිබේ. පර්වයේ දාර හා ගැටයේ පත්‍ර මාරුවෙන් මාරුවට ඇත. ගැටයකට ඉහළින් තිබෙන පර්වයේ දාර හා පහළින් තිබෙන පර්වයේ දාර මාරුවෙන් මාරුවට පිහිටා තිබේ. පැහැදිලි ලෙස පිළියෙල වූ කුහර පර්වවල දිග අතට පැතිර පවතියි. නොයෙක් අන්තර සෛලීය අවකාශයන්ගෙන් කෙරෙන කෘත්‍ය එක හා සමාන නොවේ. සමහර අවකාශ සාමාන්‍යයෙන් ජලයෙන් පිරී ඇත. අනික් ඒවායේ සැම විට ම වාතය අඩංගු වේ. <br /> [[ගොනුව:5-191.jpg|300px|left]]<br /> එක්විසෙටුම් ශාකයේ කඳ අපිචර්මය, බාහිකය (cortex) හා ස්ථූණය (stele) යන තුනෙන් සකස් වී තිබේ. සමහර විශේෂවල බාහිකය හා ස්ථූණය අතර සීමාව පැහැදිලිය. එහෙත් අනික් විශේෂවල මේ සීමාව එතරම් පැහැදිලි නැත. <br /> <br /> බීජාණුධානි සහිත ඡත්‍රිය උපාංගවලය කිහිපයක් එක්විසෙටුම සංකේතුවල තිබේ. මේ උපාංගවලට බීජාණුධානිධර යයි ද කිය හැකිය. බීජාණුධානි 5 සිට 10 දක්වා ඇත. එක් එක් බීජාණුධානිය වට වූ අග්‍රයක් සහිත දිගිටි සිලින්ඩරයකි. පරිණත වූ විට බීජාණුධානි තනි සිරස් රේඛාවක් දිගේ පැළී විවෘත වේ. <br /> <br /> එක්විසෙටුම් බීජාණුධානි සුබීජාණුධානි වර්ගයට අයත්ය. එය තනි මුල් සෛලයකින් ආරම්භ වී හටගත්තක් නොවේ. එක් එක් බීජාණුවකට පටිතීරු සතරක් තිබේ. මේවාට පාජක (elaters) යයි කිය හැකිය. එහෙත් ඒවා ස්වභාවයෙන් [[බ්‍රියෝපීටා]] (බ.) පාජකවලට වෙනස්ය. ඒවායින් කෙරෙන කෘත්‍ය කවරේ දැයි ඉඳුරා කිව නොහැකිය. බීජාණුධානි පැළී යාමේ දී හෝ බීජාණු විසිරී යැමේ දී හෝ මේ පාජක ආධාර විය හැකිය. පරිණත බීජාණු සාමාන්‍යයෙන් ලොකුය. ඒවායේ බොහෝ හරිතලව අඩංගු වේ. <br /> <br /> බීජාණුව පැළවී එයින් බොහෝ ශාඛා සහිත කුඩා ප්‍රාක්තලසක් හෙවත් ජන්මාණු ශාකයක් ([[පරම්පරාප්‍රත්‍යාවර්තනය]] බ.) විකාසනය වේ. සාමාන්‍යයෙන් ජන්මාණු ශාක වැවෙන්නේ මැටි සහිත පසෙත් ගංඉවුරු අද්දර තිබෙන මඩෙත්ය. ජන්මාණු ශාක දීර්ඝ කාලයක් පවතී. ලිංගික ඉන්ද්‍රියයන් පළමුවෙන් සෑදෙන්නේ ජන්මාණු ශාකයට දවස් 30 සිට 40 දක්වා ගත වූ විටය. අණ්ඩාණුධානියේ නාලය පහළට ශුක්‍රාණුව පීනා ගොස් සංසේචනය ඇති කරයි. එක් ප්‍රාක්තලසක බීජාණු ශාක කිහිපයක් විකසනය විය හැකිය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: උද්භිද විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%9C%E0%B7%9C%E0%B6%B1%E0%B7%94%E0%B7%80:5-191.jpg&diff=10926 2026-04-17T05:59:37Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div></div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%99%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B7%8A&diff=10925 2026-04-17T05:59:12Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>[[ගොනුව:5-190.jpg|300px|right]](Equisetum). [[එක්විසෙටාලේස්]] (බ.) ගෝත්‍රයේ එක්විසෙටේසේ කුලයට අයත් මේ දක්වා අවිනෂ්ටව පවත්නා එක ම ශාක ගණය මෙයයි. එක්විසෙටුම් විශේෂ 25ක් පමණ ඇත. මේවා ඕස්ට්‍රේලියාව හැර ලෝකයේ අනෙකුත් සෑම ප්‍රදේශවල ම වාගේ ව්‍යාප්ත වී ඇත. ලංකාවේ බණ්ඩාරවෙල ප්‍රදේශයේ එක්විසෙටුම් හමු වේ. සමහර විශේෂ විල්වල හෝ වගුරුවල වැවේ. තවත් සමහරක් සෙවණ හා තෙතමන ඇති ස්ථානවල බහුලය. වියළි පරිසරයන්හි වැවෙන විශේෂ කීපයක් ද ඇත. එංගලන්තයේ බහුල ලෙස වැවෙන එක්විසෙටුම් ආවෙන්ස් (avens) විශේෂය සමහරවිට හිරිහැරදායක වල් පැළෑටියකි. බොහෝ විශේෂවල බීජාණු ශාක ([[පරම්පරාප්‍රත්‍යාවර්තනය]] බ.) මීටරයකට වඩා උස නැත. එහෙත් නිවර්තන දකුණු ඇමෙරිකාවේ හමු වන එ. ගයිගන්ටෙයුම් නමැති විශේෂයෙහි වායව ශාඛා මීටර 12ක් පමණ දිගය. ළඟ තිබෙන ගස් උඩට මේවා නගියි. එක්විසෙටුම් විශේෂවල උච්චර්මයෙහි බොහෝ [[සිලිකා]] (බ.) තිබේ. එබැවින් මේ ශාක නොයෙක් බඩු ඔප කිරීමට යොදනු ලැබේ. <br /> <br /> එක්විසෙටුම් බීජාණු ශාකයට ශාඛා සහිත හරහට වැටුණු භූගත කඳක් (රෛසෝමයක්) තිබේ. මේ රෛසෝමය ගැට හා පර්ව වශයෙන් පැහැදිලි ලෙස විභේදනය වේ. සෑම ගැටයෙහි ම ශල්ක වැනි කුඩා පත්‍ර වලයක් තිබේ. වායව හා භූගත ශාඛා මේ ගැටවලින් පැනනැගිය හැකිය. සමහර විට එක පර්වයක් පමණ දිගැති වට වූ කොට ශාඛාත් වර්ධනය වේ. මේ ආකන්ද මගින් බීජාණු ශාකයේ වර්ධක ප්‍රචාරණය සිදු කරනු ලැබේ. බොහෝ ශාකවලට බෙදුණු ආගන්තුක මුල් රෛසෝමයේ ගැටවලින් පැනනඟියි. <br /> <br /> බොහෝ එක්විසෙටුම් විශේෂවල වායව ශාඛා දෙවර්ගයක් ඇත. මේ ශාඛා සමහරක් වඳය. සමහරක් සරුය. වඳ ශාඛා කොළපාටය. ඒවායේ සෑම ගැටයක ම පාර්ශ්වික ශාඛා වලයක් ඇත. බොහෝ විශේෂවල සරු ශාඛා නිර්වර්ණය; පාර්ශ්වික ශාඛා වලය නැත. අණ්ඩාකාර හෝ කේතුකාකාර හෝ සිලින්ඩරාකාර සංකේතුවක් (strobil) සරු ශාඛාවක අග ඇත. වායව ශාඛාවක සෑම පර්වයක් දිගේ ම දාර වැටී තිබේ. පර්වයේ දාර හා ගැටයේ පත්‍ර මාරුවෙන් මාරුවට ඇත. ගැටයකට ඉහළින් තිබෙන පර්වයේ දාර හා පහළින් තිබෙන පර්වයේ දාර මාරුවෙන් මාරුවට පිහිටා තිබේ. පැහැදිලි ලෙස පිළියෙල වූ කුහර පර්වවල දිග අතට පැතිර පවතියි. නොයෙක් අන්තර සෛලීය අවකාශයන්ගෙන් කෙරෙන කෘත්‍ය එක හා සමාන නොවේ. සමහර අවකාශ සාමාන්‍යයෙන් ජලයෙන් පිරී ඇත. අනික් ඒවායේ සැම විට ම වාතය අඩංගු වේ. <br /> <br /> එක්විසෙටුම් ශාකයේ කඳ අපිචර්මය, බාහිකය (cortex) හා ස්ථූණය (stele) යන තුනෙන් සකස් වී තිබේ. සමහර විශේෂවල බාහිකය හා ස්ථූණය අතර සීමාව පැහැදිලිය. එහෙත් අනික් විශේෂවල මේ සීමාව එතරම් පැහැදිලි නැත. <br /> <br /> බීජාණුධානි සහිත ඡත්‍රිය උපාංගවලය කිහිපයක් එක්විසෙටුම සංකේතුවල තිබේ. මේ උපාංගවලට බීජාණුධානිධර යයි ද කිය හැකිය. බීජාණුධානි 5 සිට 10 දක්වා ඇත. එක් එක් බීජාණුධානිය වට වූ අග්‍රයක් සහිත දිගිටි සිලින්ඩරයකි. පරිණත වූ විට බීජාණුධානි තනි සිරස් රේඛාවක් දිගේ පැළී විවෘත වේ. <br /> <br /> එක්විසෙටුම් බීජාණුධානි සුබීජාණුධානි වර්ගයට අයත්ය. එය තනි මුල් සෛලයකින් ආරම්භ වී හටගත්තක් නොවේ. එක් එක් බීජාණුවකට පටිතීරු සතරක් තිබේ. මේවාට පාජක (elaters) යයි කිය හැකිය. එහෙත් ඒවා ස්වභාවයෙන් [[බ්‍රියෝපීටා]] (බ.) පාජකවලට වෙනස්ය. ඒවායින් කෙරෙන කෘත්‍ය කවරේ දැයි ඉඳුරා කිව නොහැකිය. බීජාණුධානි පැළී යාමේ දී හෝ බීජාණු විසිරී යැමේ දී හෝ මේ පාජක ආධාර විය හැකිය. පරිණත බීජාණු සාමාන්‍යයෙන් ලොකුය. ඒවායේ බොහෝ හරිතලව අඩංගු වේ. <br /> <br /> බීජාණුව පැළවී එයින් බොහෝ ශාඛා සහිත කුඩා ප්‍රාක්තලසක් හෙවත් ජන්මාණු ශාකයක් ([[පරම්පරාප්‍රත්‍යාවර්තනය]] බ.) විකාසනය වේ. සාමාන්‍යයෙන් ජන්මාණු ශාක වැවෙන්නේ මැටි සහිත පසෙත් ගංඉවුරු අද්දර තිබෙන මඩෙත්ය. ජන්මාණු ශාක දීර්ඝ කාලයක් පවතී. ලිංගික ඉන්ද්‍රියයන් පළමුවෙන් සෑදෙන්නේ ජන්මාණු ශාකයට දවස් 30 සිට 40 දක්වා ගත වූ විටය. අණ්ඩාණුධානියේ නාලය පහළට ශුක්‍රාණුව පීනා ගොස් සංසේචනය ඇති කරයි. එක් ප්‍රාක්තලසක බීජාණු ශාක කිහිපයක් විකසනය විය හැකිය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: උද්භිද විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%9C%E0%B7%9C%E0%B6%B1%E0%B7%94%E0%B7%80:5-190.jpg&diff=10924 2026-04-17T05:58:11Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div></div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%9C%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B6%A9%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%8F&diff=10923 2026-04-17T05:57:14Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>[[ගොනුව:5-186.jpg|350px|left]][[ගොනුව:5-187.jpg|350px|right]](Echiuroidea). සාමාන්‍යයෙන් නිවර්තන හා උප-නිවර්තන මුහුදුවල ජීවත්වන කුඩා පණුවන්ගෙන් යුත් සත්ව වංශයකි (phylum). උන් ඉන්නේ මුහුදු වැලි යට හෝ මුහුදු පතුලේ තිබෙන මඩ යටය. මේ පණුවන්ගේ මුඛයට ඉහළින් තිබෙන සංවේදී වුවද අප්‍රතිකර්ෂක (non-retractile) වූ පුරඃපුටය (prostomium) නිසා උන් වෙන් කොට හඳුනා ගන හැකිය. බොනේලියා (Bonellia) ගණයට අයත් ඇතැම් පණුවන්ගේ මෙන් මේ වංශයට අයත් සමහර පණුවන්ගේ මේ පුරඃපුටය ලොකුවට වැඩෙන්නට පුළුවන. <br /> <br /> මේ වංශයට අයත් ඉතා ප්‍රකට ගණ දෙක නම් බොනේලියා හා එකියුරුස් (Echiurus) ය. මේ සතුන්ගේ ශරීරය මඩියක් වැනිය. බොහෝ විට ශරීරය දීප්තිමත් ලෙස වර්ණවත්ය. පූර්ව කොටසේ පුරඃපුටය තිබේ. මෙය පහසුවෙන් කැඩී බිඳී යා හැකිය. බොනේලියා පණුවන්ගේ පුරඃපුටය දිගය. එහි කෙළවර දෙකට බෙදී ඇත. එකියුරුස් පණුවන්ගේ පුරඃපුටය කෙටිය. එය තැලි බඳුය (flap-like). සාමාන්‍යයෙන් මුඛයට ටිකක් දුරින් දැඩි කෙඳි යුගලයක් උදරීය ලෙස පිහිටා තිබේ. මුඛය ළඟට තිබෙන්නේ බඩවැලය. පැහැදිලි ප්‍රදේශ කිහිපයකට මෙය බෙදී ඇත. ශරීරයෙහි අපර කෙළවරෙහි ගුද ආශයිකා (anal vesicles) දෙකක් තිබේ. ශ්වසන හා බහිස්ස්‍රාවීය කෘත්‍ය ඒවායින් ඉටු කෙරේ. මේ වංශයට අයත් පණුවෝ ඒකලිංගිකය. එකියුරුස් පණුවන්ගේ පිරිමි සතාත් ගෑනු සතාත් එක සමානය. එහෙත් බොනේලියා පණුවන්ගේ පිරිමි සතා හා ගෑනු සතා එක සමාන නොවේ. පිරිමි සතා ඉතා කුඩාය. ඌ ගෑනු සතාගේ ශරීරය තුළ හෝ ශරීරය මත පරපෝෂිතයකු සේ ජීවත් වෙයි. <br /> <br /> සාමාන්‍යයෙන් ගෙෆිරෙයා (Gephyrea) වර්ගයෙහි ගෝත්‍රයකට අයත් සේ වර්ග කරනු ලැබූ මේ පණුවෝ වාලයික (annelid) පණුවන්ට නෑකම් දක්වන වෙනත් සත්ව වංශයක් ලෙස දැන් සලකනු ලැබෙත්.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: සත්ත්ව විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%9C%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B6%A9%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%8F&diff=10922 2026-04-17T05:56:49Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>[[ගොනුව:5-186.jpg|300px|left]][[ගොනුව:5-187.jpg|300px|right]](Echiuroidea). සාමාන්‍යයෙන් නිවර්තන හා උප-නිවර්තන මුහුදුවල ජීවත්වන කුඩා පණුවන්ගෙන් යුත් සත්ව වංශයකි (phylum). උන් ඉන්නේ මුහුදු වැලි යට හෝ මුහුදු පතුලේ තිබෙන මඩ යටය. මේ පණුවන්ගේ මුඛයට ඉහළින් තිබෙන සංවේදී වුවද අප්‍රතිකර්ෂක (non-retractile) වූ පුරඃපුටය (prostomium) නිසා උන් වෙන් කොට හඳුනා ගන හැකිය. බොනේලියා (Bonellia) ගණයට අයත් ඇතැම් පණුවන්ගේ මෙන් මේ වංශයට අයත් සමහර පණුවන්ගේ මේ පුරඃපුටය ලොකුවට වැඩෙන්නට පුළුවන. <br /> <br /> මේ වංශයට අයත් ඉතා ප්‍රකට ගණ දෙක නම් බොනේලියා හා එකියුරුස් (Echiurus) ය. මේ සතුන්ගේ ශරීරය මඩියක් වැනිය. බොහෝ විට ශරීරය දීප්තිමත් ලෙස වර්ණවත්ය. පූර්ව කොටසේ පුරඃපුටය තිබේ. මෙය පහසුවෙන් කැඩී බිඳී යා හැකිය. බොනේලියා පණුවන්ගේ පුරඃපුටය දිගය. එහි කෙළවර දෙකට බෙදී ඇත. එකියුරුස් පණුවන්ගේ පුරඃපුටය කෙටිය. එය තැලි බඳුය (flap-like). සාමාන්‍යයෙන් මුඛයට ටිකක් දුරින් දැඩි කෙඳි යුගලයක් උදරීය ලෙස පිහිටා තිබේ. මුඛය ළඟට තිබෙන්නේ බඩවැලය. පැහැදිලි ප්‍රදේශ කිහිපයකට මෙය බෙදී ඇත. ශරීරයෙහි අපර කෙළවරෙහි ගුද ආශයිකා (anal vesicles) දෙකක් තිබේ. ශ්වසන හා බහිස්ස්‍රාවීය කෘත්‍ය ඒවායින් ඉටු කෙරේ. මේ වංශයට අයත් පණුවෝ ඒකලිංගිකය. එකියුරුස් පණුවන්ගේ පිරිමි සතාත් ගෑනු සතාත් එක සමානය. එහෙත් බොනේලියා පණුවන්ගේ පිරිමි සතා හා ගෑනු සතා එක සමාන නොවේ. පිරිමි සතා ඉතා කුඩාය. ඌ ගෑනු සතාගේ ශරීරය තුළ හෝ ශරීරය මත පරපෝෂිතයකු සේ ජීවත් වෙයි. <br /> <br /> සාමාන්‍යයෙන් ගෙෆිරෙයා (Gephyrea) වර්ගයෙහි ගෝත්‍රයකට අයත් සේ වර්ග කරනු ලැබූ මේ පණුවෝ වාලයික (annelid) පණුවන්ට නෑකම් දක්වන වෙනත් සත්ව වංශයක් ලෙස දැන් සලකනු ලැබෙත්.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: සත්ත්ව විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%9C%E0%B7%9C%E0%B6%B1%E0%B7%94%E0%B7%80:5-187.jpg&diff=10921 2026-04-17T05:56:05Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div></div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?title=%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%9C%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B6%A9%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%8F&diff=10920 2026-04-17T05:55:45Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>[[ගොනුව:5-186.jpg|300px|left]](Echiuroidea). සාමාන්‍යයෙන් නිවර්තන හා උප-නිවර්තන මුහුදුවල ජීවත්වන කුඩා පණුවන්ගෙන් යුත් සත්ව වංශයකි (phylum). උන් ඉන්නේ මුහුදු වැලි යට හෝ මුහුදු පතුලේ තිබෙන මඩ යටය. මේ පණුවන්ගේ මුඛයට ඉහළින් තිබෙන සංවේදී වුවද අප්‍රතිකර්ෂක (non-retractile) වූ පුරඃපුටය (prostomium) නිසා උන් වෙන් කොට හඳුනා ගන හැකිය. බොනේලියා (Bonellia) ගණයට අයත් ඇතැම් පණුවන්ගේ මෙන් මේ වංශයට අයත් සමහර පණුවන්ගේ මේ පුරඃපුටය ලොකුවට වැඩෙන්නට පුළුවන. <br /> <br /> මේ වංශයට අයත් ඉතා ප්‍රකට ගණ දෙක නම් බොනේලියා හා එකියුරුස් (Echiurus) ය. මේ සතුන්ගේ ශරීරය මඩියක් වැනිය. බොහෝ විට ශරීරය දීප්තිමත් ලෙස වර්ණවත්ය. පූර්ව කොටසේ පුරඃපුටය තිබේ. මෙය පහසුවෙන් කැඩී බිඳී යා හැකිය. බොනේලියා පණුවන්ගේ පුරඃපුටය දිගය. එහි කෙළවර දෙකට බෙදී ඇත. එකියුරුස් පණුවන්ගේ පුරඃපුටය කෙටිය. එය තැලි බඳුය (flap-like). සාමාන්‍යයෙන් මුඛයට ටිකක් දුරින් දැඩි කෙඳි යුගලයක් උදරීය ලෙස පිහිටා තිබේ. මුඛය ළඟට තිබෙන්නේ බඩවැලය. පැහැදිලි ප්‍රදේශ කිහිපයකට මෙය බෙදී ඇත. ශරීරයෙහි අපර කෙළවරෙහි ගුද ආශයිකා (anal vesicles) දෙකක් තිබේ. ශ්වසන හා බහිස්ස්‍රාවීය කෘත්‍ය ඒවායින් ඉටු කෙරේ. මේ වංශයට අයත් පණුවෝ ඒකලිංගිකය. එකියුරුස් පණුවන්ගේ පිරිමි සතාත් ගෑනු සතාත් එක සමානය. එහෙත් බොනේලියා පණුවන්ගේ පිරිමි සතා හා ගෑනු සතා එක සමාන නොවේ. පිරිමි සතා ඉතා කුඩාය. ඌ ගෑනු සතාගේ ශරීරය තුළ හෝ ශරීරය මත පරපෝෂිතයකු සේ ජීවත් වෙයි. <br /> <br /> සාමාන්‍යයෙන් ගෙෆිරෙයා (Gephyrea) වර්ගයෙහි ගෝත්‍රයකට අයත් සේ වර්ග කරනු ලැබූ මේ පණුවෝ වාලයික (annelid) පණුවන්ට නෑකම් දක්වන වෙනත් සත්ව වංශයක් ලෙස දැන් සලකනු ලැබෙත්.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: සත්ත්ව විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe