http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php?feed=atom&namespace=0&title=%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B7%81%E0%B7%9A%E0%B7%82%3A%E0%B6%B1%E0%B7%80_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80 2026-05-23T18:45:50Z සිංහල විශ්වකෝෂය වෙතින් MediaWiki 1.27.1 http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%BD%E0%B7%8F%E0%B6%B8%E0%B7%9C%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B6%91%E0%B6%9C%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%9C%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%A7%E0%B7%8A_(%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94) 2026-05-19T04:49:27Z

<p>Senasinghe: '(1522-68). නෙදර්ලන්තයේ උසස් බෙල්ජියන් වංශයකට අයත් ර...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(1522-68). නෙදර්ලන්තයේ උසස් බෙල්ජියන් වංශයකට අයත් රණශූර සේනාපතියෙකි. හේ රාජ්‍ය තන්ත්‍රඥයකු වශයෙන් ද ප්‍රසිද්ධය. කුඩා කල ම ස්පාඤ්ඤයේ චාල්ස් V අධිරාජයා වෙත සේවයට බැඳුණු එග්මොන්ට් ක්‍රි.ව. 1541 දී ඇල්ජියර්ස්, ඩ්‍යුරෙන්, සැං ඩීස්‍යෝ යන යුද්ධවල දී දක්ෂ ලෙස සටන් කෙළේය. 1552 දී ඔහු ලක්සෙම්බ’ග්හි ආණ්ඩුකාරයාව සිටිය දී එපෙදෙස ආක්‍රමණය කළ ප්‍රංස ජාතිකයන් පලවා හැරියේය. 1555 දී පිලිප් II ස්පාඤ්ඤ අගරජු වූ පසු නෙදර්ලන්ත අසරු හමුදාවන්හි කපිතන් පදවියට පත් කරන ලද එග්මොන්ට් 1557 දී සැං-කාංතැං (Saint-Quentin)හි දී ද 1558 දී ග්‍රාව්ලීන් (Gravelins)හි දී ද ප්‍රංස ජාතිකයන් පැරදවිය. මේ ජයග්‍රහණ ගැන සැලකීමක් වශයෙන් බ්රැබන්ට් හා ආර්ත්ව‍ා (Artois) යන ප්‍රදේශවල ආණ්ඩුකාර පදවිය ද රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවේ මන්ත්‍රී පදවියක් ද ඔහුට පිරිනමන ලදි. එවක රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවේ ඉමහත් බලයක් දරමින් අත්තනෝමතිකව ක්‍රියා කළ ග්රාන්වෙලා කාඩිනල්වරයා බලයෙන් නෙරපීමට එග්මොන්ට් සිය මිත්‍ර ඔරෙන්ජ්හි විලියම් සමඟ එක්ව ක්‍රියාකොට ස්පාඤ්ඤ අගරජු ලවා එය ඉටු කරගත්තේය. ඔහු කතෝලික භක්තිකයකු වූ නමුත් නෙදර්ලන්තයේ ප්‍රොතෙස්තන්තවරුන් පෙළීම ගැන බලවත් විරෝධය දැක්වූයේය. නෙදර්ලන්තවාසීන්ගේ දුක්ගැනවිලි ස්පාඤ්ඤ අගරජුට ඉදිරිපත් කොට සහනයක් ලබාගැනීම පිණිස ඔහු මැඩ්රිඩ් නගරයට ගිය නමුත් එම දූත ගමන මුළුමනින් ම අසාර්ථක විය.<br /> <br /> නෙදර්ලන්ත ප්‍රදේශවල ඇති වූ වියවුල් තත්වය සමථයකට පත් කිරීම පිණිස ස්පාඤ්ඤ අගරජු විසින් 1561 දී ආල්වා ආදිපාදවරයා එහි යවන ලදි. ඔහු පැමිණි විගස ම එග්මොන්ට් හා හෝර්න් සිටුවරයා අල්ලා සිරභාරයට ගන්නා ලදහ. ඇත්ත වශයෙන් ඔවුන් දෙදෙන රජුට විරුද්ධව රාජද්‍රෝහිකම් කර නොතිබුණු නමුත් රටවාසීන් බිය වැද්දීම පිණිස ඔවුන්ගේ දිවි තොර කිරීමට ආල්වා ඉටාගත්තේය. මේ නිසා සාධාරණ නඩු විභාගයක් සඳහා දරන ලද ප්‍රයත්න සියල්ලක් නිෂ්ඵල විය. අන්තිමේ දී එග්මොන්ට් සහ හෝර්න් යන දෙදෙනා ප්‍රසිද්ධියේ හිස ගසා මරනු ලැබූහ. උපේක්ෂා සහගත සංසුන්ලීලාවෙන් සිය ඉරණමට මුහුණ දුන් එග්මොන්ට්හි සිටුවරයා නිදහස පිණිස දිවි පිදූ වේද ශාක්ෂිකයකු වශයෙන් මහජනයා අතර අභිවාදනයෙන් සැලකෙන්නට විය. <br /> <br /> ග’ට නම් ජර්මන් මහකිවියාගේ 'එග්මොන්ට්' නම් වූ දෘශ්‍යකාව්‍යයෙහි අතිශයින් සිත්ගන්නාසුලු කථානායකයා වූයේ මෙම එග්මොන්ට්ය. <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත-රණශූරයෝ]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9C%E0%B7%8A%E0%B6%B6%E0%B6%A7%E0%B7%8A 2026-05-19T04:33:58Z

<p>Senasinghe: '(775-839). ක්‍රි.ව. අටවැනි සියවසේ අවසාන භාගයේ සහ නවවැ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(775-839). ක්‍රි.ව. අටවැනි සියවසේ අවසාන භාගයේ සහ නවවැනි සියවසේ මුල භාගයේ එංගලන්තයෙහි විසූ රජ කෙනෙකි. කෙන්ට් ප්‍රදේශයේ සුළු රජකුගේ පුතකු වශයෙන් ජන්ම ලාභය ලද හේ වෙසෙක්ස් පෙදෙසේ පාලකයා වීමට ප්‍රයත්න දැරීය. මෙම ප්‍රයත්නය අසාර්ථක වූයෙන් ප්‍රංසයේ ෂාර්ලමේන් රජතුමා වෙතට පැන ගිය ඔහු පෙරළා පැමිණ වෙසෙක්ස්හි පාලකයා මිය ගිය පසු (802) ඒ පෙදෙසෙහි රජ බවට පැමිණියේය. ඉක්බිති බටහිර වේල්සය, මර්සියාව, නැගෙනහිර ඇංග්ලියාව සහ නෝතම්බර්ලන්තය යන පළාත් සියල්ල ම වාගේ අත්පත් කරගැනීමට එග්බට් සමත් වූ බව පෙනේ (829). මේ අනුව, එවකට එංගලන්තයේ පැවැති 'සප්ත රාජ්‍යයන්' සියල්ල ම විසින් ඔහුගේ ආධිපත්‍යය පිළිගන්නා ලදි. එබැවින්, ඓතිහාසික වශයෙන් පළමුවැනි 'ඉංග්‍රීසි' රජතුමා හැටියට හැඳින්විය හැක්කේ එග්බට් යයි ඇතැම් ඉතිහාසඥයෝ විශ්වාස කරති. ක්‍රි.ව. 839 දී එග්බට් මිය ගිය පසු ඔහුගේ පුත් එතල්වුල්ෆ් (ඇතුල්ෆ්) රජ විය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත-එංගලන්ත ඉතිහාසය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9C%E0%B7%8F%E0%B6%AF%E0%B7%92 2026-05-19T04:29:18Z

<p>Senasinghe: 'මධ්‍යධරණී මුහුදේ සිසිලියේ බටහිර වෙරළට ඔබ්බෙන...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>මධ්‍යධරණී මුහුදේ සිසිලියේ බටහිර වෙරළට ඔබ්බෙන් පිහිටි දූපත් පන්තියකි. මෙය ‍ෆාවිඤ්ඤානා, ලෙවාන්ත්සෝ සහ මාරෙට්ටිමෝ නමින් යුත් ප්‍රධාන දූපත් තුනකින් ද ජනශූන්‍ය කොදිව් කීපයෙකින් ද යුක්ත වෙයි. සිසිලියේ වැදගත් ම ධීවර ප්‍රදේශය වූ මේ දූපත්වල ප්‍රමාණය ව.සැ. 141/2කි. ජනගහනය (1950) 6196කි. පළමු පියුනික් යුද්ධයේ දී (ක්‍රි.පූ. 241) රෝමවරුන් කාතේජීනියානු නැව් හමුදාව විනාශ කළේ මේ අසල දීය. <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%B8%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%A7%E0%B6%BB%E0%B7%8A_%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%84%E0%B7%8F%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%A7%E0%B7%8A 2026-05-19T04:26:34Z

<p>Senasinghe: '(Meister Eckhart). 1260-1328. ජර්මන් ගූඪවාදයේ හෙවත් අත්‍රීන්ද්...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(Meister Eckhart). 1260-1328. ජර්මන් ගූඪවාදයේ හෙවත් අත්‍රීන්ද්‍රියවාදයේ (mysticism) පියා ලෙස සැලකෙන දේවධර්ම ශාස්ත්‍රඥයෙකි. ගෝතා අසල හෝක්‍හයිම්හි දී උත්පත්තිය ලැබූ මෙතෙමේ පැරිස්, ස්ට්‍රැස්බර්ග්, කො‍ලෝන් යන නගරයන්හි ප්‍රධාන ඩොමිනිකන් නිකායෙහි පූජාවරය ලබා පැරිස්හි දී දේවධර්ම ශාස්ත්‍රපති උපාධිය ලදුයේය. සැක්සනි ප්‍රදේශයේ නායක පූජක තනතුරට පත් කරනු ලැබූ ඔහු පසුව බොහිමියාවේ විකාර්-ජනරාල් පදවිය ද ලැබීය. සිය නිකායික ප්‍රතිසංස්කරණ නිසාත් වාග් චාතුර්යය නිසාත් විශේෂයෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත් ඔහු පාසැල්වල අධ්‍යයනයෙහි මෙන් ම අධ්‍යාපනයෙහි ද යෙදුණේය.<br /> <br /> දෙවියන්වහන්සේගේ ස්වභාවය ගැන ද දෙවියන්වහන්සේ හා සත්වයනුත්-විශේෂයෙන් ම මනුෂ්‍යාත්මයත්-අතර ඇති සම්බන්ධතාව ගැන ද එක්හාර්ට් ඉගැන්වූ දෑ ඔහුගේ ගූඪවාදී ධර්මයේ ප්‍රමුඛස්ථානය ගනී. දෙවියන්වහන්සේ මනුෂ්‍යයාට ඉතා කිට්ටුවෙන් වැඩවසන සේකැයි යන හැඟීමෙන් උජ්ජ්වලිත වූ ඔහු අන්‍යයන්ට ද එය ඒත්තු ගැන්වීමට නන් අයුරින් වෙහෙස දැරීය. ඔහු ගිය ගිය තැන නූගත් නිහතමාන ජනයාට දේශනා කරමින් මනුෂ්‍යයා තුළ සැඟවී ඇති දිව්‍යමය ගිනි පුපුර සොයා මොළවා ගන්නා ලෙස ඔවුන්ට ඇවිටිලි කෙළේය. <br /> <br /> එක්හාර්ට්ගේ රචනා ශෛලිය ක්‍රමවත් නොවුවද, සංකේතාත්මක ප්‍රකාශනවලින් ගහන වුව ද, එකල එතරම් දියුණුවක් ලබා නොතිබුණු භාෂාවකින් ගැඹුරු මත එතරම් සාර්ථක ලෙස ප්‍රකාශ කිරීමට ඔහුට හැකිවීම සැලකිය යුතු කරුණකි. ජර්මන් දාර්ශනික භාෂාව හැඩගැස්වීමේ ගෞරවය ඔහුට හිමි වේ.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත-දේවධර්මාචාර්යවරු]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A_%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B7%8F_%E0%B6%B6%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%AD%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA_%E0%B7%84%E0%B7%8F_%E0%B6%8B%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%94_%E0%B6%85%E0%B6%BA%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%BD%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%AD_%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%A2%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BA 2026-05-19T04:04:12Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>එක්සත් මහා බ්‍රිතාන්‍ය හා උතුරු අයර්ලන්ත රාජධානිය (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) යනු එංගලන්තය, වේල්සය, ස්කොට්ලන්තය හා උතුරු අයර්ලන්තය යන මේවායින් සමන්විත දේශපාලන ඒකකයේ නිල නාමයයි. ව්‍යවහාර පහසුව තකා වැඩි වශයෙන් භාවිත වනුයේ එක්සත් රාජධානිය කියායි. ඇතැම්විට ඒකාබද්ධ රාජ්‍යය යන්නෙන් ද මෙම දේශපාලන ඒකකය හැඳින්වේ. <br /> <br /> එක්සත් රාජධානිය ව්‍යවස්ථානුකූල සසීම රාජාණ්ඩුවකි. මෙකල එක්සත් රාජධානියේ සිහසුන හොබවන්නී [[එලිසබත් II]] (බ.) මහරැජිනය. ඕතොමෝ බ්‍රිතාන්‍ය පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයේ නායිකාව ද වන්නීය.<br /> <br /> == විශාලත්වය හා ජනගහනය ==<br /> එක්සත් රාජධානියේ සම්පූර්ණ විශාලත්වය ව.සැ. 94,215කි. එංගලන්තය ව.සැ. 50,871ක් ද වේල්සය 7,474ක් ද ස්කොට්ලන්තය 30,411ක් ද උතුරු අයර්ලන්තය 5,459ක් ද තනි තනිව විශාලය. රාජ්‍ය සතරේ ජනගහනය පිළිවෙළින් (1971) 45,870,000; 2,724,000; 5,228,000; 1,525,000 යන වශයෙනි. එ.රා.හි මුළු ජනගහනය (1971) 55,522,000කි. මින් 78%ක් ම නාගරික ජනගහනයයි. එ.රා.හි අගනුවර එංගලන්තයේ අගනුවර වූ ලන්ඩන් නුවරයි. පිටිනුවර ද ඇතුළුව එහි ජනගහනය (1961) 7,997,089කි. එක්සත් රාජධානියෙහි භාර ලක්ෂයකට අධික ජනගහනය ඇති නගර පහත දැක්වේ. බර්මිංහැම් 1,107,187; ග්ලාස්ගෝ 1,055,017; ලිවර්පූල් 745,750; මැන්චෙස්ටර් 661,791; බෙල්පාස්ට් 549,139; ලිඩ්ස් 510,676; ෂෙෆීල්ඩ් 494,394; එඩින්බරෝ 468,361; බ්‍රිස්ටල් 437,048. ඉංග්‍රීසි භාෂාව මුළු රාජ්‍යය පුරා භාවිත වෙතත් බටහිර වේල්ස්හි බොහෝ දෙනා වෙල්ෂ් භාෂාවත්, ස්කොට්වරුන් හා අයිරිෂ්වරු බොහෝ දෙනෙක් ගේලික් පවුලට අයත් භාෂාත් කථාකරති. <br /> <br /> == එක්සේසත් වීම ==<br /> වෙන ම සුළු රාජ්‍යයක් වශයෙන් පැවති කෙල්ටික් වේල්සය 1282 දී එංගලන්තයේ එඩ්වඩ් I රජු විසින් යටත් කරන ලදි. 1284 දී එහි ඉංග්‍රීසි අණසක පිහිටුවනු ලැබීය. එඩ්වඩ් රජ වේල්ස් ජනතාවගේ සිත් දිනාගැනීමේ අදහසින් 1301 දී ස්වකීය පුත්‍රයා (පසුව එඩ්වඩ් II) 'වේල්ස් කුමාරයා' යන ගෞරව නාමයෙන් හඳුන්වන ලදි. බ්‍රිතාන්‍ය රජුගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ පුත්‍රයාට වේල්ස්හි කුමාර පදවිය ප්‍රදානය කිරීමේ සිරිත ආරම්භ වූයේ මෙලෙසිනි. 1536 එක්සේසත් කිරීමේ පනත ඒකාබද්ධ එංගලන්ත-වේල්ස් රාජ්‍ය ඉතිහාසයේ ඉතා ම වැදගත් අවස්ථාවයි. මෙම පනත හා පරිපූරක ව්‍යවස්ථා පනත් මගින් ඉංග්‍රීසි නීතියට පටහැනි වේල්ස් චාරිත්‍රානුගත නීති අවලංගු කොට ඉංග්‍රීසි භාෂාව අධිකරණ කටයුතු පිළිබඳ භාෂාව හැටියට ප්‍රකාශ කිරීමෙන් වේල්ස් පරිපාලක කටයුතුවල සමායෝජනය සම්පූර්ණ විය. වේල්ස් මන්ත්‍රීහු බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුවේ අසුන් ගත්හ. වේල්ස් කටයුතු බ්‍රිතාන්‍ය කැබිනට් මණ්ඩලයේ සාමාජිකත්වය දරන වේල්ස් කටයුතු භාර අමාත්‍යවරයකු යටතේ සිදු වේ. වේල්ස් උපදේශක සභාව ඔහුට උපදෙස් දෙයි. <br /> <br /> 1604 දී ස්කොට්ලන්තයේ ජේම්ස් VI රජු, ජේම්ස් I නමින් එංගලන්තයේ සිංහාසනාරූඪ වීමෙන් පසු එංගලන්තය, වේල්සය හා ස්කොට්ලන්තය එක් රාජ්‍යයක් සේ ගැනීමෙන් මහා බ්‍රිතාන්‍යය යන නම භාවිත වන්නට විය. මින් සියවසකට පසු ජැකොබයිට්වරුන් ඈන් බිසවගේ මරණින් අනතුරුව ස්ටුවට් කුමරකුට ස්කොට්ලන්තයේ රජකම දීමට තර්ජනය කිරීම නිසා 1707 දී ස්කොට්ලන්තය එංගලන්තයට ඒකාබද්ධ කරන ලදි. මහා බ්‍රිතාන්‍යය යන නම නියම වශයෙන් පිළිගැනීමට යෙදුණේ ස්කොට්ලන්ත, එංගලන්ත පාර්ලිමේන්තු ද්වය ද ඒකාබද්ධ කරන ලද 1707 වර්ෂයේ දීය. <br /> <br /> ප්‍රධාන බ්‍රිතාන්‍ය දූපත් දෙකින් විශාලතර වූ ද එංගලන්තය, වේල්සය, ස්කොට්ලන්තය යන ඛණ්ඩත්‍රයෙන් සැදුණා වූ ද ද්වීපය මෙසේ මහා බ්‍රිතාන්‍යය නමින් හැඳින්වෙන්නට වූ අතර එම දූපත සමග ඉතිරි ප්‍රධාන ද්වීපය වූ අයිරිෂ් දූව හෙවත් අයර්ලන්තය දේශපාලන වශයෙන් එක් වූයේ 1801 එක්සේසත් පනත මගිනි. මෙලෙසින් එක්සේසත් වූ රාජ්‍යය 'එක්සත් මහා බ්‍රිතාන්‍ය හා අයර්ලන්ත රාජධානිය' නමින් නිල වශයෙන් දන්නා ලදි. 1922 දී අයිරිෂ් කවුන්ටි ප්‍රදේශ හෙවත් කෝරළ 26ක් එක්සත් මහා බ්‍රිතාන්‍ය හා අයර්ලන්ත රාජධානියෙන් වෙන් වී පසුව ඒර නමිනුත් 1949 සිට අයර්ලන්ත ජනරජය නමිනුත් හැඳින්වෙන්නට වූ අයිරිෂ් නිදහස් රාජ්‍යය පිහිටුවා ගත්හ. උතුරේ අල්ස්ටර් ප්‍රදේශයට අයත් කවුන්ටි ප්‍රදේශ 9න් 6ක් පමණක් 'එක්සත් රාජධානියෙහි' ශේෂ විය. මේ හේතුකොටගෙන එක්සත් මහා බ්‍රිතාන්‍ය හා අයර්ලන්ත රාජධානිය යන නම මඳක් වෙනස් වී එක්සත් මහා බ්‍රිතාන්‍ය හා උතුරු අයර්ලන්ත රාජධානිය යනුවෙන් එම දේශපාලන ඒකකය හැඳින්විණ. මෙපරිද්දෙන් වත්මන් එක්සත් මහා බ්‍රිතාන්‍ය හා උතුරු අයර්ලන්ත රාජධානියේ උපත සිදුවූයේ 1922 දීය. <br /> <br /> ඉහත දැක්වූ පරිදි වේල්සයේ කටයුතු බ්‍රිතාන්‍ය කැබිනට් මණ්ඩලයේ ඇමතිවරයකු යටතේ සිදුවන අතර ස්කොට්ලන්තයේ ප්‍රධාන දෙපාර්තමේන්තු බ්‍රිතාන්‍ය කැබිනට් අමාත්‍යවරයකු වූ ස්කොට්ලන්තය පිළිබඳ රාජ්‍ය ලේකම්වරයකු යටතේ පවතී. එහි නෛතික, අධිකරණ, අධ්‍යාපන හා පළාත්පාලන පද්ධති ද ස්කොට්ලන්ත ජාතික ආගමික සභාව ද එක්සේසත් පනතට පෙර පැවති සේ, එංගලන්ත-වේල්ස් ප්‍රදේශවලට වෙනස් අයුරින් පවත්වා ගෙන යනු ලැබේ. උතුරු අයර්න්තයේ පවත්නේ මීට ද වෙනස් තත්ත්වයකි. වෙනස් අධිකරණයක් ද ඇති එහි දෙපාර්තමේන්තු වගකිවයුත්තේ එරට පාර්ලිමේන්තුවටය. එක්සත් රාජධානි, කිරීටය නියෝජනය කරන ආණ්ඩුකාරයෙක් උතුරු අයර්ලන්තයේ සිටී. <br /> <br /> නියමිත ලෙස එක්සත් රාජධානියේ කොටස් වශයෙන් ම නොසැලකෙන බ්‍රිතාන්‍ය දූපත්වලට අයත් චැනල් දූපත් හා අයිල් ඔෆ් මෑන් දූව කිරීටයට අවනත ප්‍රදේශයි. ඒවායේ වෙන ම මහජන මණ්ඩල, උසාවි හා පළාත්පාලන ක්‍රම ඇත. <br /> <br /> == ආණ්ඩුව ==<br /> එක්සත් රාජධානි ආණ්ඩුව සසීම ව්‍යවස්ථානුගත රාජාණ්ඩුවකි. රැජින රජයතත් ආණ්ඩු නොකරතැයි කියනු ලැබේ. රැජින ක්‍රියාකරන්නේ තම අමාත්‍යවරුන්ගේ, විශේෂයෙන් අග්‍රාමාත්‍යවරයාගේ, උවදෙස් පරිදියි. ආණ්ඩුව යයි කියනු ලබන්නේ අග්‍රාමාත්‍යවරයා ප්‍රමුඛ ජාතික කාර්ය පාලනය කරන අමාත්‍ය මණ්ඩලයටය.<br /> <br /> ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අලිඛිතය, සුනම්‍යය. එහි ප්‍රධාන ප්‍රභව කොට ගිණිය හැක්කේ [[මැග්නා කාර්ටා]] (බ.) වැනි පනත්, අධිකරණ තීරණ, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ සම්ප්‍රදාය, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා පිළිබඳ විශාරදයන්ගේ කෘති යන මේවායි. 1931 වෙස්ට්මින්ස්ටර් පනත මගින් කැනඩාව, ඕස්ට්‍රේලියාව වැනි ඩොමිනියන් ප්‍රදේශ සම්බන්ධයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුවේ ව්‍යවස්ථාදායක අධිකාර බලය අත්හැර දමන ලදි. මින් පසුව නිදහස ලත් ඉන්දියාව, ලංකාව, කිනියාව වැනි රටවල් පිළිබඳ බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුවේ අධිකාරය ද බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තු පනත් මගින් ම අත්හැර දමන ලදි. <br /> <br /> එක්සත් රාජධානියේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ මූලාංග සතරකි. ව්‍යවස්ථාදායකය, විධායකය, අධිකරණය, සංස්ථාපිත එංගලන්ත හා ස්කොට්ලන්ත ක්‍රිස්තියානි සභාද්වය යන මේයි. සාමාන්‍ය වශයෙන් මුල් අංගත්‍රයෙන් ආණ්ඩුව සැදී ඇත. බලතල පංගු කිරීමක් නැති ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ මෙකී අංග දෙකට හෝ තුනට ම පොදුවේ වැටෙන කාර්ය ද බෙහෙවි. <br /> <br /> == ව්‍යවස්ථාදායකය ==<br /> රාජ්‍යයේ පරමෝත්තර බලය පාර්ලිමේන්තුව සතුය. පාර්ලිමේන්තුව කිරීටය, සාමි මන්ත්‍රී මණ්ඩලය, මහජන මන්ත්‍රී මණ්ඩලය යන අංශත්‍රයෙන් සමන්විතය. මෙය ව්‍යවස්ථාදායකය හැටියට සැලකෙතත් ඇත්ත වශයෙන් ව්‍යවස්ථාදායක විධායක ශාඛා විභේදනයක් එක්සත් රාජධානියෙහි නැත. කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි හෙවත් විධායකයෙහි සෑම සාමාජිකයකු ම පාර්ලිමේන්තුවේ මණ්ඩලද්වයෙන් එකක සාමාජිකයකු විය යුතුයි. ඒ හැර මේ අය සාමූහික වශයෙන් මහජන මන්ත්‍රී මණ්ඩලයට වගකිවයුතු ද වේ. රජු හෙවත් කිරීටය ආරම්භයේ දී පාර්ලිමේන්තුවේ සිය මැති ඇමතියන් පිරිවරා අසුන් ගත් නමුත් ඒ සිරිත දැන් අභාවයට ගොස් ඇත. මෙකල රැජින පාර්ලිමේන්තු රැස්වීම්වලට සහභාගි වන්නේ කලාතුරකින් උත්සවාවස්ථාවන්හි දීය.<br /> <br /> == සාමි මන්ත්‍රී මණ්ඩලය ==<br /> රදල පෙළන්තියට අයත් සාමිවරුන් ද, ජීවිත කාලයට කිරීටය විසින් පත් කරනු ලබන සාමිවරුන් ද ආච්බිෂොප් හා බිෂොප් පදවි දරන ආගමික සාමිවරුන් හා අභියාචන ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය වශයෙන් ක්‍රියාකරන සාමිමන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ නීති රාජකාරි කිරීමට පත් කරනු ලබන නීතිසාමිවරුන් ද අසුන් ගන්නා සාමි මන්ත්‍රී මණ්ඩලය බ්‍රිතාන්‍ය ව්‍යවස්ථාදායකයේ ශාඛාද්වයෙන් බලය අතින් අප්‍රධාන තැන ගන්නා සභාවයි. 1968 දී එහි අසුන් ගත් 1062 දෙනා අතුරෙහි පාරම්පරික සාමිවරු 858ක් ද, යාවජීව සාමිවරු 155ක් ද ආච් බිෂොප්වරු 2ක් (කැන්ටබරිහි හා යෝක්හි ආච් බිෂොප්වරු) ද බිෂොප්වරු 24 දෙනකු හා නීති සාමිවරු 23 දෙනෙක් ද වූහ. <br /> <br /> == මහජන මන්ත්‍රී මණ්ඩලය ==<br /> 1969 දී කවුන්ටි (කෝරළ) හා බරෝ (නාගරික) මැතිවරණ කොට්ඨාස 630ක් වෙනුවෙන් මහජන ඡන්‍දයෙන් තේරීපත් වූ මන්ත්‍රීවරු 630 දෙනෙක් මෙහි අසුන් ගත්හ. චිරාගත සම්ප්‍රදාය අනුව අග්‍රාමාත්‍යවරයා ද මහජන මන්ත්‍රීවරයකු විය යුතුය. බාලවයස්කරුවන්, වස්තුභංගත්වය ලැබූවන්, එංගලන්ත සභා, ස්කොට්ලන්ත සභා, අයර්ලන්ත සභා හා රෝම සභා යන ආගමික සභාවලට අයත් පූජකයන්, සිවිල් සේවකයන්, විනිශ්චයකාරවරුන් හා 1957 මහජන මන්ත්‍රී මණ්ඩලයට නුසුදුසුකිරීමේ පනත අනුව පරිබාහිර වූ වෙනත් කොටස් ද මහජන මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ අසුන් ගැනීමට නුසුදුස්සෝ වෙති. වයස 18න් වැඩි අයට සාමාන්‍යයෙන් ඡන්දබලය හිමිය. <br /> <br /> == විධායකය (කැබිනට් මණ්ඩලය) ==<br /> මෙය කිරීටයේ විශ්වසනීය උපදේශකයන්ගේ ඇතුළු කට්ටලයකින් සැදී ඇත. අග්‍රාමාත්‍යවරයා මෙහි ප්‍රධානයායි. මහජන මන්ත්‍රීමණ්ඩලයේ වැඩි ආසන ගණන දිනාගත් පක්ෂයේ නායකයා රජු හෝ රැජින විසින් අග්‍රාමාත්‍ය පදවියට පත් කරනු ලබයි. ඔහුගේ උවදෙස් පිට රජු හෝ රැජින විසින් අමාත්‍යමණ්ඩලය පත්කරනු ලැබේ. අගමැතිවරයා විසින් කැබිනට් මණ්ඩලයේ සාමාජිකවරුන් තෝරනු ලබන්නේ මෙම අමාත්‍ය මණ්ඩලයෙනි. ජාතික ප්‍රතිපත්තිය සකසාගැනීමේ හා මෙහෙයවීමේ වගකීම දරන්නේ කැබිනට් මණ්ඩලයයි. කැබිනට් අමාත්‍යවරු තනි තනිවත් සාමූහිකවත් කිරීටයට, අග්‍රාමාත්‍යවරයාට හා පාර්ලිමේන්තුවට වගකිවයුත්තාහ. කැබ්නට් සාමාජිකවරු පාර්ලිමේන්තුවේ මණ්ඩලද්වයෙන් එකක සාමාජිකයෝයි.<br /> <br /> == අධිකරණය ==<br /> පොදු නීතිය නිර්ණය කිරීම හා ව්‍යවස්ථාපිත නීතිය විවරණය කිරීමත් අධිකරණයේ කාර්යයි. 1873 ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ පනත හා ඉන් අනතුරුව සම්මත වුණු පරිපූරක පනත් අනුව සාමි මන්ත්‍රී මණ්ඩලය යටතේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයක් වේ. මෙය රාජාධිකරණය, චාන්සරිය හා ප්‍රොබේට් උසාවිය, දික්කසාද උසාවිය හා අද්මිරාල්තිය යන අංශවලින් යුත් මහාධිකරණය හා ඇපැල් (අභියාචන) උසාවිය යන මූලික අංශ දෙකට බෙදා ඇත. ආගමික (ecclesiastical) උසාවි හැර එක්සත් රාජධානියේ අනිකුත් සැම උසාවියකින් ම දෙනු ලබන තීරණ පිළිබඳ අවසාන ඇපැල් උසාවිය වනුයේ සාමි මන්ත්‍රී මණ්ඩලයයි. ප්‍රිවි කවුන්සලයේ නීති කාරකසභාව සාමිමන්ත්‍රීමණ්ඩල මට්ටමේ ම අභියාචන අධිකරණයකි. එයට සාමිමන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ අධිකරණ සාමිවරුන් හා අධිකරණ පදවි දරන හෝ දැරූ ප්‍රිවි කවුන්සලයේ එබඳු වෙනත් අයද අයත් වෙති. පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයේ අනිකුත් ප්‍රදේශවල ඇතැම් නඩු හා ආගමික අධිකරණයන්ගේ තීරණ ද පිළිබඳ අවසාන අභියාචන අධිකරණය මෙයයි. <br /> <br /> == සංස්ථාපිත ආගමික සභා ==<br /> එක්සත් රාජධානියෙහි පූර්ණ ආගමික නිදහස ඇතත් එහි රජපදවිය දරන්නාට එම නිදහස නැත. රජු හෝ රැජින සිංහාසනාරූඪ වීමේ දී එංගලන්ත සභාව පිළිපැදීමේ දිවුරුම දියයුතු වන අතර රාජත්වය දරන්නා එංගලන්තසභිකයකු විය යුතුය යන්න 1701 නිරාකරණ පනතින් (Act of Settlement) නියමිතය. ආණ්ඩු ව්‍යවස්ථාවට අනුව එංගලන්තයේ ආගමික සභා හා නිකායයන් අතුරෙහි එංගලන්ත සභාව ප්‍රමුඛස්ථානය දරන අතර ස්කොට්ලන්තයේ සංස්ථාපිත ආගමික සභාව ප්‍රෙස්බිටීරියන් සභාවයි. එක්සත් රාජධානියේ ඔටුනු පැලඳවීමේ කාර්යය එංගලන්ත සභාවේ පූජක පක්ෂය අතින් ම ඉටුවිය යුතු වන අතර එක්සත් රාජධානියේ රජ පදවිය හොබවන්නා එංගලන්ත සභාවේ ද නායකත්වය දරයි. <br /> <br /> == කිරීටය ==<br /> ඉහතින් සඳහන් වූ ආණ්ඩු ව්‍යවස්ථාවට අයත් මූලාංග සතර ඒකාබද්ධ කරන්නේ කිරීටයයි. යට සඳහන් වූ ලෙස ව්‍යවස්ථාදායකය සම්පූර්ණ වීමට සාමි මන්ත්‍රී මණ්ඩලයට හා මහජන මන්ත්‍රී මණ්ඩලයට කිරීටය එක්විය යුතුය. විධායකය වූ කැබිනට් මණ්ඩලය ක්‍රියා කරන්නේ පරමෝත්තර විධායක බලය පැවරී ඇති කිරීටයේ නාමයෙනි. අධිකරණ අංශයෙන් බලන කල කිරීටය අධිකරණයේ නායකත්වය දරන අතර යුක්තිය හෙවත් අධිකරණය පසිඳලනු ලබන්නේ කිරීටයේ නාමයෙනි. 1534 ආධිපත්‍ය පනත (Act of Supremacy) අනුව රජු (රැජින) එංගලන්ත සභාවේ මිහිපිට වැඩ වාසය කරන එක ම පරමාධිපති නායකයායි. මෙසේ ව්‍යවස්ථාදායකය, විධායකය, අධිකරණය සහ ආගමික සභාව යන මූලාංග සතර කිරීටයෙන් එකට බැඳේ. 1701 නිරාකරණ පනතින් හා 1936 රජකම අත්හැරීමේ රජුගේ ප්‍රකාශන පනතින් එක්සත් රාජධානි කිරීටයේ පාරම්පරික උරුමය දැක්වේ. <br /> <br /> == පළාත් පාලනය ==<br /> අභ්‍යන්තර පාලනය සඳහා කවුන්ටි (කෝරළ), කවුන්ටි බරෝ, බරෝ, නාගරික හා ග්‍රාමීය දිස්ත්‍රික්ක හා වසම් (parishes) යනුවෙන් එංගලන්තය, වේල්සය හා උතුරු අයර්ලන්තය කොටස්වලට බෙදී ඇත. ස්කොට්ලන්තයේ ඇත්තේ කවුන්ටි බරෝ හා දිස්ත්‍රික්කය. මේ සැම කොට්ඨාසයකට ම කවුන්සලයක් හෙවත් මන්ත්‍රී සභාවක් ඇත. උතුරු අයර්ලන්තයේ යම් යම් ප්‍රාදේශීය බලතල සහිත පාර්ලිමේන්තුවක් ද ඇත. පාර්ලිමේන්තු පනත්වලින් නියමිත ප්‍රාදේශීය සේවා මේවා මගින් ඉටු වේ. නිවාස හා ප්‍රදේශ පාලන අමාත්‍යාංශය මහා ආණ්ඩුව හා ප්‍රදේශ පාලනය එක්කරන පුරුකය. <br /> <br /> == ආර්ථීකය ==<br /> නූතන ලෝකය කාර්මික බවට හැර වූ කාර්මික විප්ලවය ආරම්භ වූයේ එංගලන්තයෙනි. මෙසේ ලොව පුරෝගාමී කාර්මික ජාතිය වීම නිසා කලක් යන තුරු ම කාර්මික දියුණුවෙනුත්, කාර්මික නිෂ්පාදන අලෙවියට මෙන් ම අමු ද්‍රව්‍ය සපයා ගැනීමට ද තිබුණු පහසුකම් නිසා ඇති වූ ආර්ථික දියුණුවෙනුත් මහා බ්‍රිතාන්‍යය ලොව අනිකුත් ජාතීන් ඉක්මවා සිටියේය. එහෙත් කල්යාමෙන් ජගත් මහා සංග්‍රාම, දේශපාලන පෙරළි, සංස්කෘතික විප්ලව, නව සොයා ගැනීම් ආදි විවිධ හේතූන් නිසා ලෝක වෙළඳ පොළේ ඉල්ලුම් රටාවේ ඇති වූ විපර්යාසයේ ශීඝ්‍රතාවට සරිලන වේගයකින් ඇ.එ.ජ. රාජ්‍යය, ජර්මනිය, ජපානය ආදි නව කාර්මික රටවල් කළාක් මෙන් ස්වකීය නිෂ්පාදන රටාව වෙනස් කොට ගැනීමට නොහැකි වීම නිසා කාර්මික නිෂ්පාදනය අතින් මුල දී හිමි කරගෙන තිබුණු තැන ක්‍රමයෙන් බ්‍රිතාන්‍යයට නැති වී ගිය ද එරට තවමත් කාර්මික ආර්ථිකයක් ඇති ප්‍රධාන ගණයේ කාර්මික රාජ්‍යයකි. එමෙන් ම අන් බොහෝ කාර්මික රටවලට වැඩියෙන් ආයාත නිර්යාත විදේශ වෙළඳාම මත රැඳුණු ආර්ථිකයක් ඇති රටකි එක්සත් රාජධානිය. මෙහි ප්‍රධාන ආර්ථික සම්පත් වනුයේ අතිශයින් විකාසයට පත්ව තිබෙන කර්මාන්ත හා සුවිශාල පුහුණු කම්කරු පිරිසයි. කර්මාන්ත අතුරෙහි නිෂ්පාදන කර්මාන්ත, ආකර කර්මාන්තය, කෘෂිකර්මාන්තය, සතුන් ඇති කිරීම හා ධීවර කර්මාන්තය ප්‍රධාන තැන ගනී. <br /> <br /> == කාර්මික නිෂ්පාදනය ==<br /> 1971 වර්ෂයේ බ්‍රිතාන්‍යයේ දළ ජාතික නිෂ්පාදිතයෙන් 46%ක් කාර්මික නිෂ්පාදනයෝයි. යකඩ හා වානේ කර්මාන්තය, ඉංජිනේරු කර්මාන්ත, රෙදිපිළී කර්මාන්තය, රසායන ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය යනාදි වශයෙන් කාර්මික නිෂ්පාදනය හෙවත් නිෂ්පාදන කර්මාන්ත පුළුල් ලෙස බෙදිය හැකිය. 1939 දී මේ කර්මාන්තවල 6,800,000ක් සේවයේ යෙදී සිටි අතර 1960 දසකයේ දී එම සංඛ්‍යාව 9,200,000ක් පමණ දක්වා වැඩි විය.<br /> <br /> == යකඩ හා වානේ කර්මාන්තය ==<br /> යපස් නිෂ්පාදනය, අමුවානේ නිෂ්පාදනය හා නිමවූ වානේ භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය වශයෙන් මෙම කර්මාන්තය මූලික වශයෙන් බෙදාලිය හැකිය. 1967 දී එක්සත් රාජ්‍යයෙහි වානේ ටොන් කෝටි 1.6කට කිට්ටු ප්‍රමාණයක් නිෂ්පාදනය කැරුණ ද 1950 දී නිපදවනු ලැබූයේ ටොන් අනූහත් ලක්ෂයකට කිට්ටු ප්‍රමාණයකි. මෙරට නිපදවන යකඩවලින් අඩකට වඩා ස්වීඩනය, කැනඩාව, වයඹදිග අප්‍රිකාව ආදි රටවලින් ගෙනෙන යපස්වලින් නිපදවනු ලැබේ. <br /> <br /> 1967 දී බ්‍රිතාන්‍යයෙහි අමුවානේ ටොන් කෝටි 2.39ක් පමණ නිෂ්පාදනය විය. අමුවානේ නිෂ්පාදනය සඳහා ගනු ලබන්නේ යපස් හා පරණ යකඩය. 1966 නිපදවන ලද වානේවලින් 52%ක් ම ඉවත දැමු පරණ යකඩවලින් (scrap) තනනු ලැබීය. <br /> <br /> 1946 දී යකඩ හා වානේ කර්මාන්තයෙන් වැඩි කොටසක් කම්කරු රජය විසින් යකඩ හා වානේ සංස්ථාව පිහිටුවා ජාතිය සතු කරන ලදි. එහෙත් 1951 බලයට පැමිණි කොන්සර්වටිව් ආණ්ඩුව විසින් එය අවලංගු කිරීමට පියවර ගන්නා ලදි. 1964 දී යළිත් කම්කරු රජය බලයට පැමිණියෙන් නැවත මෙම කර්මාන්තය ජාතිය සතු කරන ලදි. 1967 දී පවුම් සියක් කෝටියක පිරිවැටුමක් සහිත වානේ නිෂ්පාදක සමාගම් 14ක අයිතිය බ්‍රිතාන්‍ය වානේ සංස්ථාව පවරා ගත්තේය. දැනට එරට නිපදවන අමු වානේවලින් 90%ක් නිපදවනු ලබන්නේ මෙම සංස්ථාව මගිනි. <br /> <br /> == ඉංජිනේරු කර්මාන්ත ==<br /> දෙවන ජගත් සංග්‍රාමයට ප්‍රථම ඉංජිනේරු නිෂ්පාදිත පිටරට යැවීම අතින් ඇ.එ.ජ. රාජ්‍යය හා ජර්මනිය පළමුවන හා දෙවන තැනත් එක්සත් රාජ්‍යය තුන්වන තැනත් ගත්තේය. එවක පේෂකර්ම යන්ත්‍රසූත්‍ර, වාෂ්පබල එන්ජිම්, දුම්රිය උපකරණ, බර විදුලි යන්ත්‍රසූත්‍ර යන මේවා පිටරට යැවීම අතින් මුල්තැන ගත්තේ එක්සත් රාජධානියයි. එහෙත් මෝටර් රථ, සැහැල්ලු විදුලි යන්ත්‍රසූත්‍ර, යන්ත්‍රෝපකරණ ආදිය නිෂ්පාදනය කිරීම අතින් එරටට අත්වූයේ පහත් තැනකි. කෙසේ වුව ද යුද්ධය කෙළවර වූ පසු ඉංජිනේරු කර්මාන්තයේ ශීඝ්‍ර දියුණුවක් දක්නා ලද අතර 1960 ගණන් වන විට එම ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය ද්විගුණ වන තරමට නැංගේය.<br /> <br /> මෝටර් රථවාහන නිෂ්පාදනය අතින් මුල් අවධියේ දී ඉතා පහත් තැනක් ගෙන සිටි එක්සත් රාජධානිය 1912 දී නිපදවූයේ ඇ.එ.ජ. රාජ්‍යය නිපදවූ ප්‍රමාණයෙන් 5%ක් පමණි. එම වර්ෂයේ නිපදවන ලද සෑම වර්ගයේ ම මෝටර් වාහන සංඛ්‍යාව 34,000කි. 1912න් පසු මෝටර්වාහන නිෂ්පාදනයේ ශීඝ්‍ර දියුණුවක් දක්නා ලදි. පහත චක්‍රය බලන්න. <br /> <br /> 8888888888888888888888888888888888<br /> <br /> 1960-65 අතර කාලයේ වාර්ෂික ලෝක මෝටර් රථවාහන නිෂ්පාදනය 14,288,000ක් පමණ විය. එම කාලයේ දී ඇ.එ.ජ. රාජ්‍ය පමණක් ලෝක නිපැයුමෙන් අඩක් පමණ නිෂ්පාදනය කර ඇත. එක්සත් රාජධානියෙහි මෝටර් රථ නිෂ්පාදන කර්මාන්තයෙහි යෙදී සිටි සේවක සංඛ්‍යාව 1961 දී 412,000ක් වූ අතර 1966 දී එම ගණන 500,000 දක්වා වැඩි විය. මෝටර් වාහන නිෂ්පාදනය අතින් වත්මන්හි බටහිර ජර්මනිය, ජපානය, ප්‍රංසය හා ඉතාලිය සමග එක්සත් රාජධානියට බලවත් තරඟයක් කරන්නට සිදු වී තිබේ.<br /> <br /> නවීන නැව් නිෂ්පාදන කර්මාන්තය අතින් මුල පටන් I වන ලෝක මහා යුද්ධාරම්භය සමය තෙක් එක්සත් රාජධානිය ප්‍රධාන තැන ගෙන තිබිණි. 1913 දී ලෝක නැව් ප්‍රමාණයෙන් 50%ක් බ්‍රිතාන්‍යයේ සාදන ලද ඒවා විය. එහෙත් අනතුරුව 1 වන ලෝක මහා යුද්ධය, 1930 ඇති වූ ධනහානිය හා ඉක්බිති II වන ජගත් සංග්‍රාමය ද නිසා බ්‍රිතාන්‍ය නැව් කර්මාන්තයේ වැටීමක් දිගට ම දක්නා ලදි. II වන ලෝක යුද්ධ සමයේ දී සතුරන් විසින් ගිල්වනු ලැබුණු වෙළඳ නැව් ප්‍රමාණය ටොන් හතලිස් ලක්ෂයක් පමණ විය. 1950-59 දසකයේ දී බ්‍රිතාන්‍ය නැව් තැනීමේ කර්මාන්තයේ ක්‍රමවත් දියුණුවක් ඇති විය. එහෙත් ඒ සමඟම ජර්මනිය, ජපානය, ස්වීඩනය වැනි රටවල් සමග එක්සත් රාජධානියට නැව් තැනීම අතින් තරඟ කරන්නට සිදු විය. 1960 දී ටොන් කෝටි 12.1ක් වූ ලෝක නෞකා ප්‍රමාණය 1970 දී ටොන් කෝටි 20.8 දක්වා වැඩි විය. ටොන් කෝටි 2.1ක් 1970 දී පමණක් නිෂ්පාදනය වූ අතර එයින් ටොන් කෝටියක නැව් ප්‍රමාණයක් ජපානය ද ටොන් 17 ලක්ෂයක් ජර්මනිය ද 13 ලක්ෂයක් ස්වීඩනය ද 10 ලක්ෂයක් එක්සත් රාජධානිය ද විසින් නිපදවන ලදි. දැනට ද ලෝක නෞකා නිෂ්පාදනය අතින් එක්සත් රාජධානියට අයත්ව ඇත්තේ සිව්වන ස්ථානයයි. <br /> <br /> I වන II වන ජගත් සංග්‍රාම බ්‍රිතාන්‍ය අහස්යානා නිෂ්පාදනයට බලවත් රුකුලක් විය. යුද්ධ සමයේ දී යුද්ධ අහස්යානාවලට මුල් තැන දෙනු ලැබුව ද යුද්ධය කෙළවර වූ පසු සිවිල් අහස්යානා නිෂ්පාදනය කෙරෙහි වැඩි අවධාරණයක් යොමු විය. 1958 දී එක්සත් රාජධානිය විසින් විදේශවලට විකුණන ලද අහස්යානාවල හා එන්ජින්වල අගය පවුම් 151,400,000ක් වූ නමුත් 1964 දී එය පවුම් 88,000,000 දක්වා අඩු විය. එහෙත් 1965න් පසු යළිත් බ්‍රිතාන්‍ය අහස්යානා නිර්යාතවල අගය වැඩිවන්නට විය. 1965 දී එරට විසින් පවුම් කෝටි 13.6ක් වටිනා අහස්යානා විකුණන ලද අතර 1966 දී එය පවුම් කෝටි 20 ද ඉක්මවිය. එහෙත් 1961 දී නිෂ්පාදන සේවයේ යෙදී සිටි 300,000ක පිරිස 1966 වන විට 255,000 දක්වා අඩු වී තිබිණි. මෙකල එරට ප්‍රංසය හා එක්ව 'සුපර්සොනික්' හෙවත් 'අධිධ්වනි' කොන්කෝර්දේ ගුවන්යානා තැනීමෙහි යෙදී සිටී. <br /> <br /> == රෙදිපිළී කර්මාන්තය ==<br /> කාර්මික විප්ලව සමයේ සිට රෙදිපිළී නිෂ්පාදනය අතින් ලෝකයේ ප්‍රමුඛ ස්ථානය ගෙන සිටි එක්සත් රාජධානියට I වන ලෝක යුද්ධ සමයේ දී ඒ තත්වය ක්‍රමයෙන් නැති වී ගියේය. බ්‍රිතාන්‍ය රෙදිපිළීවලට ඉතා සරු වෙළඳපොළවල්ව පැවති ඉන්දියාව හා චීනය වැනි රටවල් ද ජපානය ද රෙදිපිළී නිෂ්පාදනයට බැසීම මේ තත්ත්වයට හේතු කර විය. 1937 දී පිටරට යවන ලද කපු භාණ්ඩ ප්‍රමාණය I වන ලෝක යුද්ධයට පෙර යවන ලද නිර්යාතවලින් 1/3 පමණ විය. මේ තත්ත්වය එන්ට එන්ට ම පිරිහෙමින් ගිය අතර 1945 දී කපු කර්මාන්තයෙහි නියුක්තව සිටියවුන්ගේ සංඛ්‍යාව 1937 දී සිටි සංඛ්‍යාවෙන් අර්ධයක් පමණ දක්වා බැස්සේය. 1966 දී නිෂ්පාදිත රෙදි ප්‍රමාණය 1937 ප්‍රමාණයෙන් 25%ක් පමණ වූ අතර එම වසරේ පිටරට යවන ලද ප්‍රමාණය 1937 ප්‍රමාණයෙන් 10%ක් පමණ විය. <br /> <br /> බ්‍රිතාන්‍ය කපු කර්මාන්තය විසිවන සියවසේ මුල් දසකයෙන් පසු ක්‍රමයෙන් වැටී ගිය අයුරු පහත දැක්වෙන චක්‍රයෙන් පෙනීයයි. <br /> <br /> 88888888888888888888888888888888<br /> <br /> 1918න් පසු මෙතෙක් ඉතා දියුණු තත්වයක පැවති බ්‍රිතාන්‍ය ලොම් රෙදි නිෂ්පාදනයට ද උදාවූයේ දුර්දශාවකි. එහෙත් දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු ලොම් රෙදි නිපැයුම ක්‍රමයෙන් යථාතත්වයට පත් වූ අතර ජාත්‍යන්තර වෙළඳ පොළෙහි ලෝම රෙදිපිළී සම්පාදනය අතින් ප්‍රථම ස්ථානය ද යළි එරටට හිමි කරගත හැකි විය. <br /> <br /> 20 වන සියවසේ මුල දී එක්සත් රාජධානියේ දියුණුවට පත් කර්මාන්තයකි රේයොන්, නයිලෝන් හා ටෙරිලීන් වැනි කෙඳි නිපදවීමේ කර්මාන්තය. 1950න් පසු නයිලොන් හා ටෙරිලීන් වැනි සෙලියුලෝසික නොවන රෙදි නිෂ්පාදනය බෙහෙවින් දියුණු වන්නට විය. එම වර්ෂයේ ලෝක නිෂ්පාදනයෙන් 2%ක් පමණ වූ මෙම කෙඳි නිපැයුම 1961 වන විට 35%ක් තරම් ඉහළ නැංගේය. 1961 දී එරට නිෂ්පාදිත කෙඳි ප්‍රමාණය රාත්තල් 148,000,000කි. <br /> <br /> == රසායන ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය ==<br /> කාබනික හා අකාබනික රසායන ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය, ඛනිජ තෙල් ශෝධනය, ඖෂධ වර්ග, ප්ලාස්ටික්, තෙල්සායම්, සබන්, සැන්ට් හා පුයර නිෂ්පාදනය යනාදිය මෙයට ඇතුළත්ය. 1960න් ඇරඹි දසකය අවසානයේ මෙම කර්මාන්තයන්හි 550,000ක් පමණ ජනයා යෙදී සිටියහ. පළමුවන ලෝක යුද්ධ සමයේ බෙහෙවින් විකාශයට පත් මෙම කර්මාන්තය දෙවන ලෝක යුද්ධය නිසා තව තවත් දියුණුවට පත්විය.<br /> <br /> == ආකර කර්මාන්තය ==<br /> බ්‍රිතාන්‍යයෙහි බලය උපදවා ගැනීමේ මාර්ග අතුරෙන් ගල් අඟුරු තවමත් ඉතා ප්‍රධාන තැනක් ගනී. ගල්අඟුරු කැණීම අතින් ද පුරෝගාමී දේශය වූ මහා බ්‍රිතාන්‍යයෙහි තවමත් ප්‍රධාන පතල් කර්මාන්තයට පවත්නේ ගල්අඟුරු කර්මාන්තයයි. එංගලන්තයේ නෝතම්බර්ලන්ඩ්, යෝක්ෂයර්, ඩාබිෂයර් හා නොටිංහැම්ෂයර් හා ලැංකැෂයර් ආදී කෝරළයන්හි ද දකුණු වේල්සයේ ද ස්කොට්ලන්තයේ දකුණු උස් කඳුකර යාබද මිටියාවත්හි ද ප්‍රධාන ගල්අඟුරු බිම් පිහිටියේ ය. 1913 වර්ෂයේ දී එ. රාජධානියෙහි ආකර 3,270ක් වූ අතර ඒවායේ දස ලක්ෂයකට අධික සංඛ්‍යාවක් වැඩ කළහ. අඟුරු ටොන් කෝටි 28.7ක් නිෂ්පාදනය කැරිණ. ටොන් කෝටි 7.3ක් පිටරට යැවිණ. I වන ලෝක යුද්ධ කාලයෙහි අඟුරු ආකර ආණ්ඩුවේ පාලනය යටතට පත් විය. 1947 දී කම්කරු රජය විසින් අඟුරු ආකර කර්මාන්තය ජාතිය සතු කරන ලදි. වත්මන්හි වැඩි වැඩියෙන් තෙල් භාවිතවීම අඟුරු නිෂ්පාදනයට පහරක් ව පවතී. ලෝකයේ අඟුරු නිෂ්පාදනය අතින් 1965 දී 6 වන තැන එක්සත් රාජ්‍යයට අයත් විය. එම වර්ෂයේ ලෝක අඟුරු නිෂ්පාදනය ටොන් 309 කෝටියක් පමණ වූ අතර සෝවියට් රාජ්‍යය ටොන් 64 කෝටියක් නිපදවා ප්‍රධාන තැන ගත්තේය. එ.රාජධානිය ටොන් කෝටි 21ක් නිපැදවිය. <br /> <br /> == යපස් ==<br /> බ්‍රිතාන්‍යයෙහි වර්ෂයකට යපස් ටොන් කෝටි 1.6ක් පමණ නිපදවනු ලැබේ. ප්‍රධාන යපස් බිම් ඇත්තේ යෝක්ෂයර්, නොතැම්ප්ටන්ෂයර් හා ලින්කන්ෂයර් කෝරළයන්හිය. එම රට යකඩ හා වානේ කර්මාන්තවල පාවිච්චියට ගනු ලබන යපස්වලින් අඩකට ද අඩුවෙනි එහි උපදිනුයේ. එක්සත් රාජධානියෙහි කණිනු ලබන වෙනත් ඛනිජ අතර හුණු ගල්, පිඟන් මැටි, ලුණු, බෙලෙක්, තුත්තනාගම්, ගල්ලෑලි ආදිය වේ.<br /> <br /> == කෘෂිකර්මාන්තය ==<br /> එක්සත් රාජධානියෙහි වැඩ කරන ජනතාවගෙන් 4%කට ද වඩා අඩුවෙනි කෘෂිකර්මාන්තයෙහි යෙදී සිටිනුයේ. 1871 දී 15 ලක්ෂයක් පමණ කෘෂිකර්මයෙහි යෙදී සිටි නමුත් 1970 වන විට එය 5 ලක්ෂයට පමණ බැස තිබුණේය. කොයි හැටි වෙතත් රටේ ආහාර අවශ්‍යතාවෙන් අඩක් පමණ දැන් එහි ම උපදවනු ලැබේ. 1963-66 අතර කාලයේ දී ප්‍රධාන වගාවනට යටත්ව තිබුණු සාමාන්‍ය බිම් ප්‍රමාණය පහත දැක්වේ.<br /> <br /> 88888888888888888888888888888888 <br /> <br /> ඇපල් වැනි පලතුරුවලට වෙන් ව ඇති බිම් ප්‍රමාණය අඩු නමුත් නිෂ්පාදනය කෙරෙන පලතුරුවල අගය ධාන්‍ය නිෂ්පාදනයේ අගයට වඩා අඩු නැත. <br /> <br /> ඉස්තරම් ගව, එළුබැටඵ, ඌරු ආදී සතුන් බෝකිරීම අතින් එක්සත් රාජධානිය ප්‍රධාන තැනක් ගනී. ගොවිපළවල නිෂ්පාදන අතුරෙන් 2/3ක් ම සත්ත්ව ද්‍රව්‍යවලින් ලැබේ. ගවයන් ඇති කිරීම සම්බන්ධයෙන් ෂ්රෝප්ෂයර් හා වෙෂයර් කෝරළ ප්‍රසිද්ධය. ඌරන් රටේ සෑම ගොවිපළක ම පාහේ ද කුකුළන් ප්‍රධාන වශයෙන් ලංකෂයර්හි ද බැටළුවන් සාමාන්‍යයෙන් උස් බිම්වල ද ඇති කරති. <br /> <br /> == ධීවර කර්මාන්තය ==<br /> මුහුදු මාළු ඇල්ලීම ගැන එක්සත් රාජධානිය විශේෂයෙන් ප්‍රසිද්ධය. හෙරිං, කොඩ්, හැඩක් ආදී මසුන් හා කකුළුවන්, පොකිරිස්සන් හා බෙල්ලෝ එක්සත් රාජධානියේ අල්ලනු ලබන මාළු අතර ප්‍රධානය. ස්කොට්ලන්තයෙන් බටහිර දෙස මුහුද, ඉංග්‍රීසි ඕඩය, උතුරු මුහුද, අයිස්ලන්ත මුහුද සහ අයර්ලන්තයෙන් දකුණුදිග හා බටහිර දිග මුහුදු බ්‍රිතාන්‍ය දූපත් වටා පිහිටි ප්‍රධාන මාළු බිම්ය. සාමාන්‍යයෙන් එක්සත් රාජධානියෙහි වර්ෂයකට අල්ලන මාළු ප්‍රමාණය හොණ්ඩර ලක්ෂ 185ක් පමණ වේ. මෙම මාළු පවුම් කෝටි 6ක් පමණ අගී. හෙරිං වැනි මසුන් ටින්වල අසුරා වැඩිකොටස පිටරට යවනු ලබන අතර සැමන් හා සාඩීන් ටින් මාළු පිටරටින් ගෙන්වා පරිභෝග කරනු ලැබේ. <br /> <br /> == වෙළඳාම ==<br /> කාර්මික සංවර්ධනයේ පුරෝගාමිත්වය නිසා නිෂ්පාදිත ද්‍රව්‍ය අලෙවිය සඳහා මුලින්ම වෙළඳ පොළවල් අල්ලාගත හැකි වීමත්, ඉරු නොබසින මහා අධිරාජ්‍යයක පාලකයන් වීම නිසා අලෙවිය සඳහා මෙන් ම අමු ද්‍රව්‍ය සපයාගැනීම සඳහා ද නිතැතින් ම ඕනෑතරම් මධ්‍යස්ථාන ලැබී තිබීමත් එක්සත් රාජධානියේ විශේෂ වාසිය සඳහා විය. එහෙත් නව කාර්මික රටවල සංවර්ධනයත් සමඟ ලෝක ඉල්ලුමේ සංයුතිය වෙනස් වන්නට වීම එක්සත් රාජධානියේ විදේශ වෙළඳාමට පහරක් විය. මුල දී රෙදි පිළී හා පාරිභෝගික ද්‍රව්‍ය විදේශයනට අවශ්‍ය වුව ද පසුව නිෂ්පාදක යන්ත්‍රෝපකරණ හා වඩා සංකීර්ණ පාරිභෝගික භාණ්ඩ වැඩි වැඩියෙන් අවශ්‍ය වූ අතර මෙම ද්‍රව්‍ය සැපයීමේ දී ඇ.එ.ජ. රාජ්‍යය, ජපානය, ජර්මනිය වැනි රටවල් එක්සත් රාජධානිය පරදවාලූහ. 1876-80 කාලයේ දී ලෝක නිර්යාතවලින් 38%ක් බ්‍රිතාන්‍යයෙන් පිටරට යැවූ දෑ වූ නමුත් 1911-13 කාලයේ දී බ්‍රිතාන්‍ය නිර්යාත ප්‍රමාණය 27% දක්වා අඩු විය. මේ අතර බ්‍රිතාන්‍ය ආයාත අගය දෙගුණ වන්නට විය. මේ නිසා වැඩෙන්නට වූ ඍණ වෙළඳ පරතරය හෙවත් නිර්යාත අගය ඉක්මවූ ආයාත අගය 1875-79 කාලයේ දී පවුම් කෝටි 17.4ක් විය. 1910-13 කාලයේ දී එය පවුම් කෝටි 22.4ක් දක්වා වැඩි විය. මෙම පරතරය පියවුණේ අදෘශ්‍යමාන වත්කම්වලින් හෙවත් බ්‍රිතාන්‍ය නැව් සේවය, රක්ෂණ හා මුදල් සැපයීමේ සේවය යනාදියෙන් ලබන ලද ආදායමිනි. I වන ලෝක යුද්ධ කාලයේ දී යුද්ධය සඳහා ශ්‍රමය හා මුදල් යෙදවීමට සිදුවීම නිසාත්, බොහෝ වෙළඳපොළවල් වැසී යාම නිසාත් බ්‍රිතාන්‍ය වෙළඳාමට බාධා පැමුණුණ ද අදෘශ්‍යමාන වත්කම් මගින් පරතරය පියවා ගත හැකි විය. 1910-13 සමයේ සාමාන්‍ය වාර්ෂික නිර්යාත අගය පවුම් කෝටි 47.4ක් ව තිබුණු අතර 1920-24 දී වාර්ෂික නිර්යාත අගය පවුම් කෝටි 86.5ක් විය. 1932 දී අනිකුත් කාර්මික-වෙළඳ ජාතීන්ගෙන් ස්වකීය වෙළඳාමට එල්ලව පැවති තර්ජන නිසා එවක බ්‍රිතාන්‍ය පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩල නියෝජිතයන්ගේ රැස්වීමක් ඔටාවාහි පවත්වා වරණ බදු පිළිබඳ සම්මුතියකට එළඹෙන ලදි. මේ නිසා 1930 දී 39%ක්ව පැවති එක්සත් රාජධානියෙන් පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයේ අනෙක් රටවලට යවන ලද නිර්යාත 1938 දී 50% දක්වා වැඩි විය. ආයාත ප්‍රමාණය ද 25%න් 40% දක්වා නැංගේය. එහෙත් මෙසේ ලබන ලද අතිරික්තය අන් වෙළඳපොළවලින් ලැබූ පාඩුව පියවීමට තරම් නොවීය. මෙලෙසින් 1933 සිට ලෝක වෙළඳපොළේ බ්‍රිතාන්‍ය වෙළඳාම් කොටස ක්‍රමයෙන් පහත වැටෙන්නට විය. දෙවන ජගත් සංග්‍රාම සමයේ දී ජර්මන් හා ජපන් වෙළඳ තරඟය පහව ගිය පසුත් ශ්‍රමය හා අමුද්‍රව්‍ය සපයා ගැනීමේ මූලික ප්‍රශ්නය නිසා, විදේශ වෙළඳාම බෙහෙවින් පහත වැටුණි. 1938 හා 1945 අතර කාලයේ දී යුද්ධ ආර්ථිකය ක්‍රියාත්මක කිරීමට සිදුවීමෙන් එක්සත් රාජධානියේ විදේශ වත්කම්වල අගය පවුම් කෝටි 354.5 සිට 241.7 දක්වා පහත වැටිණි. මේ ආදී හේතු නිසා යුද්ධාවසානය වන විට විදේශ වත්කම්වලින් එ. රාජධානිය ලබමින් සිටි ආදායමේ මුදල් අගය අඩකින් අඩු විය. මේ අතර ආයාතවල සාමාන්‍ය මිල අධික වන්නට විය. මේ නිසා යුද්ධාවසානයත් සමඟ විදේශවලට යවන නිර්යාත වැඩිකිරීමට සෑම ප්‍රයත්නයක් ම දරන ලදි. මෙසේ 1951 දී 1938 දී යවන ලද නිර්යාත ප්‍රමාණය මෙන් 1.8 ගුණයක් පිටරට යවන ලදි. 1950-59 දසකයේ බ්‍රිතාන්‍ය ජංගම ගණනයේ ගෙවුම් ශේෂයේ ද හිඟයක් දක්නා ලද්දේ 1951 හා 1955 වර්ෂවල පමණය. එම කාලය තුළ 1956 හා 1958 වර්ෂවල වෙළඳ ශේෂයේ අතිරික්තයක් ද දක්නා ලදි.<br /> <br /> 1960-69 දසකයේ දී ගෙවුම් ශේෂයේ පිරිහීම පැහැදිලිව දක්නා ලදි. වෙළඳ ශේෂයේ හිඟය 1960, 1964, 1967 යන වර්ෂවල ඉතා ඉහළ නැංගේය. බෙහෙවින්ම මේ තත්ත්වයට හේතු වූයේ ආයාත ප්‍රමාණය වැඩිවෙද්දී නිර්යාත ප්‍රමාණය ඒ තරමටම වැඩි නොවීම ය. 1969 දී ඇති වූ විශාල වෙළඳ ශේෂ ඌනතාව නිසා රජය විසින් තාවකාලිකව ඇතැම් ආයාත සම්බන්ධයෙන් 15%ක අධිබද්දක් පනවන ලදි. මේ පියවර නිසා ආයාත ප්‍රමාණය අඩුවීමෙන් ජංගම ගණනයේ ශේෂ පරතරය අඩුවිය. <br /> <br /> 1967 දී මිසර-ඊශ්‍රායෙල් අරගලය නිසා සූවස් ඇළ වසනු ලැබීම බ්‍රිතාන්‍ය විදේශ වෙළඳාමට වැදුණු තවත් බලවත් පහරක් විය. මේ නිසා යළිදු හිඟය අධික ලෙසින් නගින්නට වූයෙන් පවුමේ අගය 14.3%කින් අඩුකරන ලදි (මේ නිසා පවුමේ ඩොලර් අගය 2.40ක් විය). රාජ්‍ය වියදම් ද අඩු කරන ලදි. එහෙත් මේ පියවරවලින් බලාපොරොත්තු වූ ප්‍රතිඵල නොලැබිණ.<br /> <br /> එක්සත් රාජධානියෙන් වැඩියෙන් පිටරට යවනු ලබන්නේ නිෂ්පාදිත භාණ්ඩය. මුළු වාර්ෂික නිර්යාත ප්‍රමාණයෙන් 85%ක් නිෂ්පාදිත භාණ්ඩය. ඉංජිනේරු (ප්‍රවාහණ) භාණ්ඩ පමණක් 50%ක් පමණ වේ. රෙදි පිළී, රසායන ද්‍රව්‍ය හා ලෝහ අනිකුත් ප්‍රධාන නිර්යාතය. පිටරටින් ගෙන්වන තේ, රබර්, ලෝම, ආහාර වර්ග වැනි නොයෙක් ද්‍රව්‍ය යළි නිර්යාත වශයෙන් යැවීම ද එක්සත් රාජධානියේ විදේශ වෙළඳාමේ ලක්ෂණයකි. ආහාර වර්ග, දුම්කොළ, තේ, රබර්, පැට්‍රෝලියම්, දැව, කපු, ලෝම හා යපස් ආදිය එරට ප්‍රධාන ආයාතය.<br /> <br /> 1970 දී පිටරට යැවූ නිර්යාතවල අගය රන්පවුම් කෝටි 806.3ක් විය. මේ නිර්යාතවලින් 22%ක් ම යවන ලද්දේ යුරෝපා ආර්ථික හවුලේ රටවලටය. එම වර්ෂයේ විදේශවලින් ගෙන්වා ගන්නා ලද ආයාතවල වටිනාකම පවුම් කෝටි 905.2ක් විය. මේ භාණ්ඩවලින් 20%ක් ම ලැබුණේ යටකී ආර්ථික හවුලේ රටවලිනි. <br /> <br /> 1957 දී ජර්මනිය, ප්‍රංසය, ඉතාලිය, ලක්සම්බර්ග්, බෙල්ජියම හා නෙදර්ලන්තය යන යුරෝපීය රටවල් එක්ව [[යුරෝපීය ආර්ථික හවුල]] (European Economic Community) (බ.) ඇති කරගත්හ. මෙම හවුලෙන් එම රටවල් ලබන ඉමහත් වාසි ප්‍රයෝජන සලකා එක්සත් රාජ්‍යය ද 1963 දී ද ඉන්පසු 1967 දී ද එයට බැඳීමට ඉල්ලුම් කෙළේය. එම දෙවතාවේ දී ම එම වෑයම අසාර්ථක වූ නමුත් 1972 දී කොන්සර්ව්ටිව් රජය දීර්ඝ ප්‍රයත්නයකින් පසු එම හවුලට බැඳීමට සමත් විය. යුරෝපීය ආර්ථික හවුලට බැඳෙන අවස්ථාවේ දී බ්‍රිතාන්‍යයේ නිෂ්පාදනය, නිර්යාත, ප්‍රතිශීර්ෂ ආදායම ආදිය බටහිර ජර්මනිය, ප්‍රංසය වැනි එම හවුලේ රටවල් කීපයක එම ශිර්ෂයන් සමග පහත දැක්වෙන වක්‍රයෙහි සංසන්දනය කොට දක්වා ඇත: <br /> <br /> 88888888888888888888888888888888 <br /> <br /> == මුදල් ==<br /> 1971-72 වර්ෂයේ එක්සත් රාජධානියේ ආදායම් ඇස්තමේන්තුව රන් පවුම් 16,762,000,000 ක් වූ අතර වියදම් පක්ෂය පවුම් 14,446,000,000ක් විය. <br /> <br /> == මුදල් ඒකකය ==<br /> එක්සත් රාජධානියේ මුදල් ඒකකය ස්ටර්ලිං පවුමය. 1 වන ලෝක යුද්ධ සමයේ දී රන්පවුම් භාවිතය ක්‍රමයෙන් අඩු වී ගොස් 1931න් පසුව සම්පූර්ණයෙන් අභාවයට ගියේය. අතීතයේ සිට පැවති පවුම් සිලිම් පැන්ස ක්‍රමය 1971 දී භාවිතයෙන් අස් කරන ලදුව දැන් ව්‍යවහාරයෙහි පවත්නේ පවුම හා ශතක ක්‍රමයකි. ස්ටර්ලිං පවුමේ වත්මන් (1974) හුවමාරු අගය ඩොලර් 2.32කි. මෙරට මුදලින් රු15.60කි. <br /> <br /> == ගමනාගමනය හා සම්බන්ධන ==<br /> අභ්‍යන්තර ගමනාගමනය අතින් ඉතා දියුණු රටකි එක්සත් රාජධානිය. දිය, ගොඩ, අහස් යන තෙමගින් ම අත්‍යන්තයෙන් දියුණු ප්‍රවාහණ සේවාවන් ඇති මෙහි අභ්‍යන්තර ජලමාර්ග වැඩිහරියක් පාලනය කරනු ලබන්නේ බ්‍රිතාන්‍ය ජලමාර්ග මණ්ඩලය මගිනි. තෙම්ස්, ක්ලයිඩ්, හම්බර්, සෙවර්න් ආදි ගංගා ප්‍රවාහණ සේවය සඳහා යොදාගෙන ඇති අතර ඇළ මාර්ග ද යාත්‍රා ගමනාගමනය සඳහා උපයෝගී කොටගෙන ඇත. වෙරළාසන්න නාවික සේවය තෙල් ප්‍රවාහණය සඳහා විශේෂයෙන් ප්‍රයෝජනවත්ය. <br /> <br /> 1825 දී ප්‍රථම වාෂ්පබල දුම්රිය දිවූයේ එංගලන්තයේය. 1913 වන විට එක්සත් රාජධානියේ හැ.23,718ක දුම්රිය මං තනා තිබිණි. 1914 දී මහා යුද්ධය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු දුම්රිය පාලනය රජය යටතට ගන්නා ලදි. 1921 දුම්රිය පනත එවක පැවති දුම්රිය සමාගම් 120 සදර්න්, ග්‍රේට් වෙස්ටර්න්, ලන්ඩන්-මිඩ්ලන්ඩ් හා ස්කොටිෂ්, ලන්ඩන් හා නෝර්ත් ඊස්ටර්න් යනුවෙන් කණ්ඩායම් සතරකට කැටි කරන ලදි. 1947 දී බ්‍රිතාන්‍ය දුම්රිය සේවය ජාතිය සතු කරන ලදි. උතුරු අයර්ලන්තයේ දුම්රිය සේවය අල්ස්ටර් ට්‍රාන්ස්පෝට් අධිකාරය යටතේ තැබිණි. <br /> <br /> == මහා මාර්ග ==<br /> රටපුරා පැතිරි ඉතා කදිම මහාමාර්ග සේවයක් එක්සත් රාජධානියෙහි වේ. එහි මාර්ගවල මුළු දිග සැ.210,000ක් පමණ වේ. 1949 පසු 'එක්ස්ප්‍රෙස් මෝටර්වේස්' නමින් දන්නා ශීඝ්‍රගාමී මෝටර් රථ මාර්ග ඉදිකිරීම ආරම්භ කරන ලදි. 1969 වන විට උතුරු අයර්ලන්තයේ මහා මාර්ගවල දිග සැ.14,000කට වැඩිය. විශේෂ මෝටර් රථ මාර්ග ද එහි ඉදිවෙමින් පවතී. <br /> <br /> == ගුවන් සේවාව ==<br /> බ්‍රිතාන්‍යයේ නිත්‍ය වෙළඳ ගුවන් සේවය ආරම්භ වූයේ 1930-39 දසකයේ ය. එරට ප්‍රධාන ගුවන් මාර්ග බ්‍රිතාන්‍ය පාරසමුද්‍ර ගුවන් මාර්ග සංස්ථාව (BOAC) සහ බ්‍රිතාන්‍ය-යුරෝපීය ගුවන් මාර්ග (BEA) මගින් පාලනය වේ. ලන්ඩනයේ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළවල් දෙකකි. හීත්රෝ සහ ගැට්වික් ඒ දෙකයි. මැන්චෙස්ටර් අසල රිංවේ, ග්ලාස්ගෝ අසල රෙන්ප්රූ, බර්මිංහැම් අසල එල්ම්ඩන්, ස්කොට්ලන්තයේ ප්‍රෙස්ට්වික් හා බෙල්ෆාස්ට් අසල ඕල්ඩර්ග්රෝව් වෙනත් ප්‍රධාන ගුවන් තොටුපළවල්ය. <br /> <br /> == තැපැල්, විදුලි සන්දේශ, ගුවන් විදුලි සේවා ==<br /> එක්සත් රාජධානියේ රජයේ තැපැල් කාර්යාලය මගින් එරට තැපැල් හා විදුලි සන්දේශ සේවා ක්‍රියාත්මක කෙරේ. ගුවන් විදුලි සේවය හා ටෙලිවිෂන් සේවය ද තැපැල් කාර්යාලයේ අධිකාරය යටතේ පවතී. එහෙත් මේ සේවාවන් කෙළින් ම පරිපාලනය කැරෙන්නේ බී.බී.සී. (බ්‍රිතාන්‍ය ගුවන් විදුලි සංස්ථාව) හා අයි.ටී.ඒ (නිදහස් ටෙලිවිෂන් අධිකාරය) මගිනි. <br /> <br /> == සමාජ සේවා කටයුතු ==<br /> සමාජ සුභසාධනයට ඉතා ප්‍රධාන තැනක් දී කටයුතු කරන එක්සත් රාජධානියෙහි රටවාසීන්ගේ ජීවන තත්ත්වය එක්තරා අවම මට්ටමකට වඩා පහත වැටීමට නොදීමේ අරමුණෙන් රජය ගෙනයන සමාජ සේවා වැඩපිළිවෙළක් ඇත. රැකීරක්ෂා නොමැති අයට, නඩත්තු මුදල් ගෙවීම, සේවා වියුක්ති රක්ෂණ, නිදහස් අධ්‍යාපනය හා සෞඛ්‍ය සේවාව, ළදරුවන්, ආබාධිතයන් හා වෘද්ධයන් රැක බලාගැනීම ආදිය මේ වැඩ පිළිවෙළට අයත්ය. සුභසාධන සේවා සඳහා වර්ෂයකට රජයට වැයවන මුදල පවුම් කෝටි 4500 ඉක්මවයි. ජාතික රක්ෂණ සේවය යටතේ 65 ඉක්ම වූ පිරිමින්ට ද 60 ඉක්ම වූ ස්ත්‍රීනට ද සේවයෙන් අස්වීමේ විශ්‍රාම වැටුප් ලැබේ. වැන්දඹුවනට ද විශ්‍රාම මුදල් ගෙවීමේ ක්‍රමයක් ඇත. <br /> <br /> == සෞඛ්‍ය සේවය ==<br /> [[එංගලන්තය]] යටතේ බලන්න.<br /> <br /> == අධ්‍යාපනය ==<br /> වත්මන් එක්සත් රාජධානියේ අධ්‍යාපනය 1944 අධ්‍යාපන පනත හා එහි පසුකාලීන සංශෝධන පනත් උඩ සංස්ථාපිතය. 1944 පනතින් මෙසේ දැක්වේ: &quot;ව්‍යවස්ථාපිත පොදු අධ්‍යාපන පද්ධතිය, ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය, ද්විතීයික අධ්‍යාපනය හා වැඩිදුර අධ්‍යාපනය යනුවෙන් දෙනු ලබන ප්‍රගතිශීලි අවස්ථා තුනකට සංවිධාන විය යුතුය. ස්වකීය ප්‍රදේශයේ ජනතාවගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීමට, යටකී අවස්ථාත්‍රය ම සපුරා කාර්යයක්ෂම අධ්‍යාපනය ලබා දීමෙන්, තම බලතලවලින් ලැබී ඇති ඉඩකඩ පරිදි ජනතාවගේ ආධ්‍යාත්මික, සදාචාරාත්මක, මානසික හා කායික සංවර්ධනය අරභයා සිය කොටස ඉටු කිරීම, සෑම ප්‍රදේශයකම පළාත් අධ්‍යාපන අධිකාරය සතු යුතුකමය.&quot; <br /> <br /> එක්සත් රාජධානියේ පාසැල් අධ්‍යාපනය ලැබිය යුතු වයස් සීමාව 5 සිට 15 දක්වා යි. <br /> <br /> 1968-69 එරට සියලු ප්‍රාථමික ශිෂ්‍යයන්ගේ සංඛ්‍යාව 6,126,100ක් ද්විතීයික හා වෘත්තීය අධ්‍යාපනය ලැබූවන්ගේ ගණන 3,286,700ක් ද වූ අතර ගුරු පුහුණුව ලැබීමෙහි යෙදී සිටි අය 123,350ක් ද විශ්වවිද්‍යාල ශිෂ්‍ය සංඛ්‍යාව 240,000ක් ද වූහ. එක්සත් රාජධානියේ 1971 විශ්වවිද්‍යාල සංඛ්‍යාව 44ක් විය. <br /> <br /> == මහා බ්‍රිතාන්‍ය අවධිය ==<br /> (වේල්සය ද සහිත) එංගලන්තය හා ස්කොට්ලන්තය එක්වීමෙන් මහා බ්‍රිතාන්‍යය ඇති වූයේ ස්ටුවට් වංශික ඈන් බිසවගේ කාලයේ දී (1707) සම්මත වූ එක්සත්වීමේ පනත මගිනි. ඈන් බිසවගෙන් පසු බ්‍රිතාන්‍ය කිරුළ ජර්මන් ජාතික හැනෝවර් රාජවංශයට හිමි විය. හැනෝවර් වංශික ජෝජ් I (1714-1727) බලයට පත්වූයේ විග් පක්ෂයේ සහාය නිසාය. මේ නිසා රාජප්‍රසාද ලත් විග් පාක්ෂිකයනටය, අමාත්‍ය මණ්ඩල පත්වීම් ලැබුණේ. ඉංග්‍රීසි බස නොදත්තා වූ ද සිය ජර්මන් අයිතිවාසිකම් ගැන මෙන් බ්‍රිතාන්‍යය ගැන ඕනෑකමක් නොදැක්වූ ද ජෝජ් I රජුගේ කාලයේ දී බොහෝදුරට ඇමතිවරුනට සිය අභිමතය පරිදි රට පාලනය කිරීමේ ඉඩ සැලසිණි. මෙය පාර්ලිමේන්තුවේ මෙන් ම කැබිනට් මණ්ඩලයේ ද වර්ධනයට රුකුලක් විය. ඒ අතර 1715 දී ජැකොබයිට් කැරැල්ල මැඩ විග්වරුන් ස්වකීය ආධිපත්‍යය පිහිටුවාලීම නිසා ටෝරි පක්ෂයේ බලය හීන වී ඔවුන්ගේ සහායයෙන් සිහසුන යළි දිනාගැනීම පැතූ ස්ටුවට්වරුන්ගේ ඒ පැතුම් සදහට ම වැළලී ගියේය. <br /> <br /> 1720 පමණේ දී විදේශ ව්‍යාපාරික ජාවාරම් සඳහා බ්‍රිතාන්‍ය වාසීහු ඉතා අධික වශයෙන් තම ධනය ආයෝජනය කිරීමෙහි යෙදුණහ. වැඩිකල් නොගොස් ම සවුත් සී නම් සමාගමේ වස්තු භංගත්වය සමග උග්‍ර ධනහානියක් ඇතිවූයෙන් ජාතියේ ආර්ථිකය ඔසවාලීමේ කාර්‍ය්‍යය [[රොබට් වෝල්පෝල්]]හට (බ.) භාර විය. එම කාර්‍ය්‍යය සාර්ථක ලෙස ඉටුකිරීමෙන් පසු එවක බ්‍රිතාන්‍ය දේශපාලන පිටියේ මුඛ්‍ය ස්ථානයට පත් ඔහු 1742 දක්වා ම අග්‍රාමාත්‍ය ධුරයෙහි සිටියේය. කිරීටයේ ස්ථාවරතාව ඉතා වැදගත් කොට සැලකූ වෝල්පෝල් විදේශ සාමය රැකගැනීම හා පක්ෂය ශක්තිමත්ව තබාගැනීමත්, බදු බර අඩුකිරීමත් වෙළඳාමට ධෛර්යදීමත් සිය ප්‍රතිපත්තිය කොට ගති. ජෝජ් II (1727-1760) කිරුළු පලන් පසු වෝල්පෝල් ඔහුගේ ද සිත් දිනාගෙන දක්ෂ දේශපාලන අනුගාමිකයන්, පරිපාලන යුද්ධ හා නාවික නිලධාරීන් කවයක් ඇති කොටගෙන කටයුතු කළ නමුත් කල්යාමේ දී අනුගමනය කළ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය නිසා බලවත් විරුද්ධ පක්ෂයක් ඇතිවීමෙන් 1742 දී ඔහුට ඉල්ලා අස්වීමට සිදුවිය. 1743 දී අග්‍රාමාත්‍ය ධුරයට පත් වූ හෙන්රි පෙලම් (Pelham) ශීඝ්‍රයෙන් නඟින්නට වූ ජාතික ණය පහත දමා ගැනීම පිණිස සාම ප්‍රතිපත්තියක් හා ඒ සමඟ ම යුද්ධ හා නාවික කටයුතු පිළිබඳ වියපැහැදම් මෙන් ම සේවක පිරිස ද කපාහැරීමේ ප්‍රතිපත්තියක් ද අනුගමනය කෙළේය. 1754 දී ඔහු මිය යන විට රටේ අභ්‍යන්තර තත්ත්වය හොඳ අතට හැරී තිබිණි. ඔහුගේ කාලයේ සිට විදේශ කටයුතු මෙහෙයවූ නිව් කාසල්හි ආදිපාදවරයා දිගට ම ප්‍රංස විරෝධී ප්‍රතිපත්තිය ගෙන ගිය අතර ඔස්ට්‍රියාව හා ජර්මන් සුළු රජවරුන් සමග මිත්‍ර සම්බන්ධය පවත්වාගෙන ගියේය. එහෙත් කල් යාමේ දී ඔස්ට්‍රියාව, බ්‍රිතාන්‍ය මිත්‍රත්වයට වඩා ප්‍රංසයේ සම්බන්ධය අගේ කරමින් රුසියාව ද සමග එක් වී බ්‍රිතාන්‍යයේ සැලකිය යුතු එක ම මිත්‍ර රාජ්‍යය වූ ප්‍රසියාවට විරුද්ධව තුන් හවුල් මිත්‍ර ගිවිසුමක් ඇතිකොට ගත්තේය. <br /> <br /> == හත් අවුරුදු යුද්ධය හා විලියම් පිට් (ජ්‍යෙෂ්ඨ) ==<br /> පෙලම් අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ සිටි දක්ෂතාවලින් සෙසු සියල්ලන් ඉක්ම වූ [[විලියම් පිට්]] (බ.) හැනෝවර් පෙළපතට හිතවත්කම් නොදැක්වූවෙක් විය. පෞද්ගලික ලාභාපේක්ෂාවලින් තොරව සිය රාජකාරි කටයුතු අතිදක්ෂ ලෙස කරගෙන යාම නිසා අතිශයින් ජනප්‍රියව සිටි මොහුට යටකී හේතුව නිසා සුදුසු තැන ලැබීම ප්‍රමාද විය. එහෙත් ප්‍රංස-ඔස්ට්‍රියානු-රුසියානු හමුදා 1756 දී ප්‍රසියාවට පහරදීමෙන් ඇරඹූ [[හත් අවුරුදු යුද්ධය]] (බ.) ඔහුට අවස්ථාව සැපයූයේය. නිව් කාසල්හි ආදිපාදයා වෙත පාර්ලිමේන්තු කණ්ඩායමේ පාලනය පැවරී තිබුණු අතර 1757 දී යුද්ධය මෙහෙයවීමේ කටයුතු පිට් වෙත පැවරිණ. වහා ම ප්‍රසියාවේ මහා ප්‍රෙඩ්රික් රජු සමග නව ගිවිසුමක් ඇති කොට ගෙන ආධාර සේනා යවමින් ද ප්‍රංස වෙරළබඩ, ප්‍රදේශවලට පහර දෙමින් ද ඔහු යුද්ධයට සහභාගී විය. මෙසේ වැඩිකල් නොගොස් කැනඩාව යටත් කොට ගත් ඔහු ඉන්දියාවේ බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයේ පදනම ලෑමෙහි ද සමත් විය. මේ අතර 1760 දී ජෝජ් II මිය ගියෙන් [[ජෝජ් III]] (1760-1820) (බ.) රජ විය. යුදපිටියේ සැම පෙරමුණකින් ම වාගේ ජයග්‍රහණ අත්වෙද්දී බ්‍රිතාන්‍ය දේශපාලන පිටියේ දක්නා ලද්දේ නොසංසුන්තාවකි. රජු පිට්, නිව්කාසල් දෙදෙනා කෙරෙහි ම ප්‍රසාදයක් නොදැක්වූ අතර පිට් හා නිව්කාසල් ද අන්‍යෝන්‍යයන් නුරුස්සන්නට වූහ. වැඩිකල් නොගොස් ම ස්පාඤ්ඤයට විරුද්ධව යුද්ධ ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රශ්නය උඩ පිට්හට ඉල්ලා අස්වීමට සිදු වූ අතර ඉන් වසක් ඇතුළත නිව්කාසල් ද අස්විය. රාජප්‍රසාදය ලබමින් මෙවක බලයේ සිටි ස්කොට් ජාතික ජෝන් ස්ටුවට් බ්‍යුට් 1763 දී ප්‍රසියාව කොන්කරමින් ප්‍රංසය සමඟ පැරිස්හි සාම ගිවිසුමකට එළඹීමෙන් හත් අවුරුදු යුද්ධය නිමාවට ගෙනායේය. ගිවිසුමෙන් කැනඩාවේ හා ඉන්දියානු ප්‍රදේශවල බ්‍රිතාන්‍ය අයිතිය තහවුරු විය. 1763 දී බ්‍යුට් අස්වූයෙන් ග්‍රෙන්විල් රොකිංහැම්, චැතම් සාමි (විලියම් පිට්), ග්‍රාප්ටන්හි ආදිපාදවරයා වැනි අය ප්‍රධාන අමාත්‍ය පදවි ලැබ 1770 දක්වා බලයේ සිටියහ. එම වර්ෂයේ දී ජෝජ් III විසින් සිය අගමැති වශයෙන් පත් කරන ලද නෝත් සාමිවරයා 1782 දක්වා එම පදවිය දැරීය. <br /> <br /> == සාහිත්‍ය ක්ෂේත්‍රය ==<br /> මුල් හැනෝවර් වංශික දෙරජුන්ගේ සමයේ සිටි කවීන් අතර පෝප් කවියා අගනා උසස් කාව්‍ය රචනාවෙහි මුල් තැන ගත්තේය. හර්විගේ හා හොරස් වෝල්පෝල්ගේ දිනපොත්, මතක සටහන් හා ලියුම් ද උසස් සාහිත්‍ය කෘති අතරෙහි වැටේ. ග්‍රේ කිවියා තම ශ්‍රෙෂ්ඨ කවි කෙළේ ද මෙසමයේය. ආචාර්ය ජොන්සන් තම ශ්‍රේෂ්ඨ ශබ්දකෝෂය හා අනිකුත් කෘති රාශියක් කෙළේ ජෝජ් II රජු දවසය. තවද මෙසමයේ තොම්සන් වැනි කවීහු පද්‍යරචනයෙහි යෙදුණු අතර පීල්ඩිං හා රිචඩ්සන් වැන්නහු සිය නවකථාවන්ගෙන් [[ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යය]] (බ.) පෝෂණය කළහ. <br /> <br /> ජෝජ් II කාලයේ දී චිත්‍රකලාවේ ද කලකින් නුදුටු බැබළීමක් දක්නා ලදි. රෙනල්ඩ්ස්, ගේන්ස්බරෝ, රොම්නි හා හෝගාත් මෙවක විසූ ශ්‍රේෂ්ඨ බ්‍රිතාන්‍ය චිත්‍රශිල්පීහුය. ලෝක ප්‍රසිද්ධ බ්‍රිතාන්‍ය කෞතුකාගාරය පිහිටවනු ලැබුයේ ද ජෝජ් II රජු සමයේ දීය. <br /> <br /> == ප්‍රථම බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයේ වැටීම ==<br /> හත්අවුරුදු යුද්ධයෙන් පසු එම යුද්ධය සඳහා ගිය විය පැහැදම් ද ඇමෙරිකානු ජනපද ප්‍රංස හා රතු ඉන්දියානු ආක්‍රමණවලින් මුදාගෙන සෙමෙහි තබාගැනීම සම්බන්ධයෙන් කරන්නට වූ වියදම් ද නිසා බ්‍රිතාන්‍යයට ඇති වූ මුදල් අවහිරය එරට ඊට අයත් ඇමෙරිකානු ජනපදයන් සමඟ යුද්ධයක පටලැවීය. මේ කාලයේ ප්‍රංසය, ස්පාඤ්ඤය හා නෙදර්ලන්තය සිටියේ බ්‍රිතාන්‍යය හා සතුරුවය. 1681 සිට 1763 දක්වා පැවති දීර්ඝ යුද්ධ සමයක අවසානයේ ප්‍රංසයට කැනඩාවේ අයිතිය ද ඉන්දියාවේ ඔවුන්ගේ ප්‍රදේශවලින් වැඩිකොටසක් ද නැතිව ගොස් තුබුණු අතර ස්පාඤ්ඤයට අයත්ව තුබූ ෆ්ලොරිඩා, ජිබ්‍රෝල්ටාර් හා මිනෝකා යන ප්‍රදේශ බ්‍රිතාන්‍යය සතු වී තිබිණි. කලක් ම පෙරදිග විදේශ වෙළඳාමේ විශාලතර කොටස අයත් කොට ගෙන සිටි නෙදර්ලන්තයේ වෙළඳ අධිකාරය මේ සමයේ දී බ්‍රිතාන්‍යය ටිකින් ටික උදුරා ගනිමින් සිටියේය. මධ්‍යස්ථ ජාතීන්ට අයත් නැව් සෝදිසි කිරීමේ ඉංග්‍රීසි වැඩ පිළිවෙළ ගැන අසතුටු වූ බොහෝ මැදහත් ජාතීහු බ්‍රිතාන්‍යයට විරුද්ධව සිය වෙළඳ අයිති රැකගැනීම අරභයා සන්නද්ධ මධ්‍යස්ථ සංගමයක් පිහිටුවා ගෙන තිබිණි. මේ තත්ත්වය යටතේ ඇමෙරිකා ජනපදවල ඇති වූ කැරලිකාර තත්ත්වය සංසුන් කරගැනීම බ්‍රිතාන්‍යයට බෙහෙවින් දුෂ්කර විය. ප්‍රංසය, ස්පාඤ්ඤය හා ඕලන්දය කෙළින් ම ඇමෙරිකා ජනපදවලට සහාය දී බ්‍රිතාන්‍යයෙන් පළිගැනීමට ඉදිරිපත් වූහ. 1781 දී බ්‍රිතාන්‍ය සේනා ඇමෙරිකානු ජනපදවාසීන් අතින් පරාජයට පත් වූ අතර 1783 පැරිස් ගිවිසුමෙන් ජනපදවල ස්වාධීනතාව පිළිගන්නා ලදි. මෙය වූකලි ප්‍රථම බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයේ වැටීම ලෙස සලකනු ලැබේ ([[ඇමෙරිකානු නිදහස් සටන]] බ.). <br /> <br /> == විලියම් පිට් (කනිෂ්ඨ) ==<br /> 1782න් පසු රොකිංහම් යටතේ විග් පාලනයක් ද මාස කීපයකින් ඔහු මියගියෙන් ෂෙල්බර්න් යටතේ වූ අමාත්‍ය මණ්ඩලයක පාලනයක් ද පැවැත්තේය. අනතුරුව පත් වූ විග්-ටෝරි දෙපක්ෂයෙන් සැදි ‍ෆොක්ස්-නෝර්ත් රජය ගෙන ආ ඉන්දියා පනත සාමිමණ්ඩලයේ දී පැරදීමට සලස්සා 1783 දී ම එම රජය අස්කොට දැමූ ජෝජ් III රජ [[විලියම් පිට් (කනිෂ්ඨ)]] (බ.) සිය ප්‍රධාන අමාත්‍ය පදවියට පත් කෙළේය. ආණ්ඩු ප්‍රතිසංස්කරණවාදියකු වූ පිට් දේශපාලන පක්ෂ නායකයකු නොවුව ද ඔහුට දේශපාලන පක්ෂ භේදයෙන් පීඩිතව, පක්ෂ දේශපාලනය එපාව සිටි බොහෝ අය‍ගේ සහාය ලැබුණු අතර රජු කෙරෙහි ද ඉමහත් බලයක් පෑ හැකි විය. පසුව නෝර්ත්ගේ කොන්සර්වටිව් අනුගාමිකයන්ගේ සහාය ද ඔහුට ලැබිණි. එහෙත් මේ නිසා ඔහු දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ පිළිබද මත අත් නොහළේය. සිවිල් සේවයේ දුෂණ ඉවත් කොට, මුදල් තත්ත්වය යහපත් අතට හරවා, වෙළදාමේ දියුණුව පිණිස ප්‍රංසය සමග ගිවිසුම් ඇති කොට කාර්මික බවට හැරෙමින් පැවති බ්‍රිතාන්‍යයේ නිෂ්පාදනයට ද රුකුල් දෙමින් රටට කළ සේවය නිසා ප්‍රධාන අමාත්‍යයා හැටියට මෙතෙක් කිසිවකු නොලද බලයක්, අධිපති බවක් හා කීර්තියක් හේ හිමි කොට ගත්තේය. මේ කාලයේ ඔහුගේ විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ ප්‍රධාන අංගයක් වූයේ නෙදර්ලන්තය ප්‍රංස ඇඟිලි ගැසීමෙන් ඈත් කොට තබාගැනීම පදනම් කොටගත් ප්‍රසියානු-නෙදර්ලන්ත-බ්‍රිතාන්‍ය ත්‍රිත්ව මිත්‍ර ගිවිසුමයි. 1789 [[ප්‍රංස මහා විප්ලවය]] (බ.) ක්‍රමයෙන් මේ තත්ත්වය වෙනස් කිරීමෙහි සමත් විය. බ්‍රිතාන්‍යයේ ප්‍රංස විප්ලවයට පක්ෂ විපක්ෂ කණ්ඩායම් දෙකක් විග් පක්ෂයේ ඇති විය. විග් පක්ෂයේ පිළිගත් නායකයාව සිටි පෝට්ලන්ඩ්හි ආදිපාද තැන විප්ලවය බ්‍රිතාන්‍යයෙහි ද පැතිරී යතැයි බියෙන් පිට් රජයට සහාය දීමට කැමති වීමෙන් පිට්ගේ බලය තවදුරට ද වැඩි විය. <br /> <br /> 1793 දී ප්‍රංසය බ්‍රිතාන්‍යයට විරුද්ධව යුද්ධ ප්‍රකාශ කෙළේය. මේ කාලයේ කාර්මික දියුණුවත් ඒ උඩ ඇතිව තිබුණු ආර්ථික ශක්තියත් එමෙන් ම අනභිභවනීය නාවික බලයත් නිසා බ්‍රිතාන්‍යය සිටියේ ප්‍රංසයට වඩා වාසිසහගත තත්ත්වයකය. 1795 දී නැපෝලියන් ප්‍රංසයෙහි බලයට පැමිණීමෙන් පසු 1815 දක්වා බ්‍රිතාන්‍යය නැපෝලියන්ට විරුද්ධව යුරෝපා යුදපිටියෙහි සටන් වැදී සිටියේය. 1805 දී ප්‍රංස, ස්පාඤ්ඤ නැව්හමුදා පරදවා ට්රැෆල්ගාර්හි දී ලත් නාවික ජයග්‍රහණය නිසා ප්‍රංස හමුදාවන්ගේ බ්‍රිතාන්‍ය ආක්‍රමණය වැළකිණ. 1815 වෝටර්ලූ සටනින් නැපෝලියන් අවසාන වශයෙන් ලත් පරාජයෙන් පසු ප්‍රංස යුද්ධ තර්ජනය ඉවත්ව ගියේ ය ([[නැපෝලියන්]] බ.). <br /> <br /> == එක්සත් මහා බ්‍රිතාන්‍යය හා අයර්ලන්ත රාජ්‍යයේ සම්භවය ==<br /> 1783 සිට 1801 දක්වාත් 1804 සිට 1806 දක්වාත් අගමැති පදවිය දැරූ විලියම් පිට් (කනිෂ්ඨ) එවක බ්‍රිතාන්‍යයේ සිටි අග්‍රගණ්‍ය දේශපාලනඥයාය. 1800 දී එක්සේසත් පනත සම්මත කරගැනීමෙන් මහා බ්‍රිතාන්‍යය හා අයර්ලන්තය එක්සත් කොටගෙන එක්සත් (ඒකාබද්ධ) මහා බ්‍රිතාන්‍ය හා අයර්ලන්ත රාජ්‍යය පිහිටුවාලීමේ ගෞරවය ද ඔහු සතු වෙයි. අයර්ලන්තයේ බහුජනතාව වූ කතෝලිකාගමිකයන්ට එරෙහිව පැවති දණ්ඩන නීතිවලින් ඔවුනට සහනය සැලසීම සඳහා ඔහු දැරූ වෑයම් රජුගේ දැඩි කතෝලික විරෝධි ප්‍රතිපත්තිය නිසා නිෂ්ප්‍රභ වූයෙන් 1801 දී පිට් සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වූයේය. 1806 දී ඔහුගේ ඇවෑමෙන් ග්‍රෙන්විල් අග්‍රාමාත්‍ය පදවියට පත්විය. විල්බර්ෆෝස්, ක්ලාක්සන්, මැකෝලි වැනි අය ගෙන ගිය දීර්ඝ උද්ඝෝෂණයේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් මේ කාලයේ දී ඉංග්‍රීසි වහල් වෙළඳාම තහනම් කැරිණි. <br /> <br /> 1810න් පසු ජෝජ් III උමතු රෝගයකින් පෙළෙන්නට වූයෙන් වේල්ස්හි කුමාර ජෝජ් (පසුව ජෝජ් IV) රාජ්‍ය ප්‍රතිනිධි (Prince Regent) හැටියට කටයුතු කෙළේය. 1812 දී එවක අග්‍රාමාත්‍ය පර්සිවල් උම්මත්තකයකු අතින් මිය ගියෙන් එම පදවියට පත් වූයේ ලිවර්පූල් සාමිය. ලිවර්පූල් සාමි 1827 දක්වා එම පදවිය දැරීය. ඔහුගේ විදේශ අමාත්‍ය කාසල්රී 1818 දී එක්සත් ජනපද රාජ්‍යය සමග ගිවිසුමකට බැඳුණේය.<br /> <br /> 1820-30 දක්වා රාජ පදවිය දැරුවේ ජෝජ් IV ය. බ්‍රිතාන්‍ය රාජාවලියෙහි ඉතා දුර්වල රජකු හැටියට සලකනු ලබන මොහුගේ කාලයේ දී නිදහස් විදේශ ප්‍රතිපත්තියක් ගෙනයාමෙන් එක්සත් රාජධානියට සේවය කළ විදේශ අමාත්‍ය කැනිං 1827 දී අගමැති පදවියට පත් විය. මොහුගේ සමයේ දී බ්‍රිතාන්‍යය රුසියාව හා ප්‍රංසය සමග එක්ව තුර්කියට විරුද්ධව ග්‍රීසියේ නිදහස් සටනට ආධාර දුන්නේය. 1827 දී ම කැනිං මිය ගියෙන් ගෝඩ්රිච් සාමිවරයා අගමැතිව මාස කීපයක් කළ අසාර්ථක සේවයෙන් පසු වෝටර්ලූහි දී නැපෝලියන් පැරද වූ වෙලිංටන් ආදිපාදවරයා එම පදවියට පත් විය. 1829 දී කතෝලික සහන පනත ගැන රජුගේ කැමැත්ත ලබා ගත හැකි වූයේ ආණ්ඩුවේ මුඛ්‍ය පදවි දැරූ වෙලිංටන් හා පීල් ඇතුළු කීපදෙනෙකු ම අස්වීමෙන් පසුය. 1830 දී ජෝජ් IV මිය ගියෙන් ඔහුගේ සහෝදර විලියම් IV (1830-37) රජ විය. ඔහු ඇවෑමෙන් උදාවූයේ වික්ටෝරියා මහේසිකාවගේ සමයයි (1837-1901). <br /> <br /> == දෙවන බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යය ==<br /> 1783 දී ඇමෙරිකානු ජනපදවල ස්වාධීනතාව පිළිගැනීමෙන් ප්‍රථම බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යය ඇද වැටුණු පසු ජේම්ස් කුක්ගේ දේශ ගවේෂණය හා ඉන්දියානු ප්‍රදේශවල ඉංග්‍රීසි සේනාවන්ගේ නව විජයග්‍රහණ නිසා බ්‍රිතාන්‍ය විජිත ව්‍යාප්තියේ දෙවන අවධිය උදා වූ සේ සැලකිය හැකි ය. 1815 දී අවසන් වූ නැපෝලියානු යුද්ධවල ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් මුරිසිය, ට්‍රිනිඩෑඩ්, ටොබාගෝ, මෝල්ටා යන ප්‍රදේශ බ්‍රිතාන්‍යය සතු වූ අතර ලංකාවේ අභ්‍යන්තරයේ සිංහල ආණ්ඩුවේ අර්බුද හේතු කොට ගෙන මෙරට ද එම වර්ෂයේ දී බ්‍රිතාන්‍යාධිපත්‍යය යටතට පත් විය. කුක්ගේ ගවේෂණයන්ගෙන් පසු කලක් ම බ්‍රිතාන්‍ය අපරාධකරුවන්ට සිර කඳවුරක් සෙයින් සලකන ලද [[ඕස්ට්‍රේලියාව]] (බ.) ඇමෙරිකානු බ්‍රිතාන්‍ය ජනපද නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු එක්සත් රාජ්‍යය විසින් වඩා වැදගත් කොට සලකන ලදි. 1788 දී එහි ප්‍රථම උපනිවේශය ඇරඹිණ. ධාන්‍යවගාව, රන් ආකර කර්මාන්තය, බැටළුවන් ඇති කිරීම ආදිය සඳහා 19 වන සියවස තුළ බ්‍රිතාන්‍ය ජාතිකයෝ විශාල වශයෙන් මෙහි ඇදී ආහ. ජනපද ව්‍යාපාරය මෙහි ආරම්භ කිරීමෙන් පසු ඕස්ට්‍රේලියාව බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය යටතේ පවතින හැටියට සලකන ලද අතර 1839 දී නවසීලන්තය ද බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට අයත් බව ප්‍රකාශ කරන ලදි. 1814 දී බ්‍රිතාන්‍ය ජාතිකයෝ කේප් ප්‍රදේශය ඕලන්ද ජාතිකයන්ගෙන් ලබාගත්හ. 1874 සිට 1880 දක්වා බ්‍රිතාන්‍ය අගමැතිව සිටි ඩිස්රේලිගේ කාලයේ දී බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යය ශක්තිමත් කිරීමේ ප්‍රතිපත්තිය සීරුවට අනුගමනය කරන ලදි. එවක සූවස් ඇළේ පාලන අයිතිය ලබා ගත් ඩිස්රේලි තුර්කීන්ගෙන් සයිප්‍රසය ලබා ගැනීමට ද සමත් විය. මෙසමයේ බ්‍රිතාන්‍ය කිරුළ දැරූ වික්ටෝරියා රැජින වෙත ඉන්දියාවේ අග්‍ර රාජිනිය යන පදවි නාමය පාර්ලිමේන්තුව මගින් පිරිනමන ලදි. ඩිස්රේලිගෙන් පසුව ද අධිරාජ්‍යයේ ව්‍යාප්තිය පිණිස දිගට ම කටයුතු කැරිණි. පැසිපික් දූපත් රාශියක් අත් කරගත් බ්‍රිතාන්‍යය අප්‍රිකාව බෙදා ගැනීමේ යුරෝපීය පොරයේ දී වැඩි කොටස ලබා ගැනීමෙහි ද සමත් විය. <br /> <br /> 1839 වර්ෂය බ්‍රිතාන්‍ය විජිත පාලනය පිළිබඳ වැදගත් අවස්ථාවක් විය. ඩරම් (Durham) සාමිවරයා සිය නිදහස් මත උඩ සකස් කළ වාර්තාව එම වර්ෂයේ දී පාර්ලිමේන්තුවට ඉදිරිපත් කරන ලදි. 19 වන සියවසේ දී එක්සත් රාජ්‍යය අනුගමනය කළ ධවල (ජනපද) විජිතයනට ඩොමීනියන් තත්ත්වය (ස්වරාජ්‍යය) දීමේ ප්‍රතිපත්තියට පදනම් වූයේ මෙම වාර්තාවේ වගන්තිය. 1840 දී ඉහළ කැනඩාව හා පහළ කැනඩාව සන්ධීය රාජ්‍යයක් හැටියට එක්සත් කැරිණ. 1847 දී එහි වගකිව යුතු ආණ්ඩු ක්‍රමයක් ඇති කරන ලදි. 1867 දී බ්‍රිතාන්‍ය උතුරු ඇමෙරිකා පනතින් කැනඩාව ඩොමීනියන් රාජ්‍යයක් හැටියට ප්‍රකාශ කැරිණ. කැනඩා සන්ධීය රාජ්‍යයට ඇතුළත් නොවී සිටි නිව්ෆවුන්ඩ්ලන්තය 1855 සිට ස්වරාජ්‍ය තත්ත්වය ලබා සිටියේය. 1855-56 කාලයේ දී ඕස්ට්‍රේලියාවේ ප්‍රදේශ රාජ්‍ය සතරකට වගකිවයුතු ආණ්ඩු ක්‍රමයක් ලැබුණු අතර 1901 දී ඕස්ට්‍රේලියා පොදු රාජ්‍යය පිහිටුවන ලදි. 1852 දී නිව්සීලන්තය වග කිවයුතු ආණ්ඩුවක් ලැබීය. බ්‍රිතාන්‍ය දකුණු අප්‍රිකාව ස්වරාජ්‍යය ලැබීම හා ඒකාබද්ධ වීම බෝයර්-බ්‍රිතාන්‍ය යුද්ධ වියවුල් නිසා මඳ කලක් ප්‍රමාද විය. 1899 හටගත් බෝයර් යුද්ධය එක්සත් රාජධානියේ ජයග්‍රහණයෙන් 1902 දී අවසන් විය. 1909 දී ස්වරාජ්‍ය තත්ත්වය ලබා සිටි කේප් කොලනි, නතාල්, ට්‍රාන්ස්වාල් හා ඔරේන්ජ් නිදහස් රාජ්‍ය එක් කිරීමෙන් දකුණු අප්‍රිකා සංගමය ඇති විය. 1914 වන විට බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයට ලෝකයෙන් 1/4ක භූමි භාගයකුත් 1/4 ජනගහනයකුත් අයත්ව පැවතිණි. <br /> <br /> == පක්ෂ දේශපාලනය ==<br /> 1830 දශකයේ දී එවක අපකීර්තියට භාජනය වෙමින් පැවති 'ටෝරි' යන නම අත්හළ ටෝරි පාක්ෂිකයෝ 'කොන්සර්වටිව්' නමින් හැඳින්වෙන්නට වූහ. එම පක්ෂයේ සිටි අබාධ වෙළඳ ප්‍රතිපත්තිය දරූ අය විග් පාක්ෂිකයන් සමඟ ක්‍රමයෙන් එක් වන්නට වූහ. පසුව විග් පාක්ෂිකයෝ නව ලිබරල් පක්ෂය තනා ගත්හ. එවක ලිබරල් වාදීහු සිතීමෙහි ද ආගම් ඇදහීමෙහි ද නිදහස පතා සටන් කළහ. අබාධ වෙළඳ ප්‍රතිපත්තිය අනුගමනය කළ ඔව්හු වැඩි වශයෙන් කාර්මික මධ්‍ය පන්තියට අයත් වූහ. 19 වන සියවසේ දී මධ්‍ය පන්තියේ බුද්ධිමතුන්ගෙන් සැදි සමාජවාදී ෆෙබියන් නම් සමාජය කෙමෙන් වැඩෙන්නට විය. 1883 සිට මේ සමාජය භූමිය හා කර්මාන්ත ජාතිය සතු කිරීම ගැන උත්සුකව ක්‍රියාකරන්නට වූහ. 1900 දී බ්‍රිතාන්‍ය කම්කරු සමිති සංගමය සම්මේලනයක් පැවැත් වූ අවස්ථාවේ දී ෆෙබියන් සංගමිකයෝ ද ඊට සහභාගි වූහ. බ්‍රිතාන්‍ය කම්කරු පක්ෂය බිහි වූයේ මෙම සම්මේලනයේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙනි. 20 වන සිය වස වන විට ලිබරල් පාක්ෂිකයෝ අබාධ වෙළඳ ප්‍රතිපත්තිය හැරෙන්නට ඔවුන් එතෙක් ගරු කළ ප්‍රත්‍යෙකවාදය හා රාජ්‍ය නිර්බාධ (Laissez faire) ප්‍රතිපත්තිය ද අත්හැර දමා දරිද්‍රතාව පහකිරීමට රජය මැදහත් විය යුතුය යන මතය ගත්හ. <br /> <br /> == ආණ්ඩු ප්‍රතිසංස්කරණ ==<br /> 17 වන සියවස තරම් ඈත දී ස්වෛරී පාලනය බ්‍රිතාන්‍යයෙන් දූරීභූත වුව ද 19 වන සියවස තෙක් නියම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් එහි ඇති නොවීය. 1832 ප්‍රතිසංස්කරණ පනත සම්මත වන තෙක් බ්‍රිතාන්‍යයේ පැවතියේ රදල ආණ්ඩු ක්‍රමයකැයි කිව හැකිය. එහි වූ ව්‍යවස්ථාදායකයට අයත් මණ්ඩලද්වයෙන් සාමි මණ්ඩලයෙහි මහජන නියෝජනයක් නොවීය. ධනයත් දේශපාලන බලයත් රදල පන්තිය, ඉඩම්හිමි පන්තිය හා වෙළඳ සිටුවරුන් අතෙහි විය. රටේ බහු ජනතාව වූ ගොවි කම්කරු කොට්ඨාස යටකී ප්‍රධානීන් ගෙනගිය ආණ්ඩුවෙන් පාලනය කරනු ලැබූහ. 18 වන සියවස මධ්‍ය භාගයේ සිට බ්‍රිතාන්‍යය ශීඝ්‍රයෙන් කාර්මික බවට පෙරළෙද්දී මැන්චෙස්ටර්, බර්මිංහැම්, ලීඩ්ස් වැනිකාර්මික නගර පහළ වෙද්දී, කර්මාන්තශාලාවල පැවති අයහපත් තත්ත්වයන් ද ශිල්පි පන්තියේ විනාශය හා රැකී රක්ෂා හිඟය ද නිසා නගරාසන්නව බලවත් නොසංසුන්ගතියක් පැවැත්තේය ([[කාර්මික විප්ලවය]] බ.). මේ අතර පොහොසත් නිෂ්පාදක මධ්‍ය පන්තිය උපයෝගිතාවාදී හා රාජ්‍ය නිර්බාධවාදී මත දරමින් උද්ඝෝෂණ කළාහු පාර්ලිමේන්තු ඡන්ද ඉල්ලා සටන් කළහ. ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් 1832 ප්‍රතිසංස්කරණ පනත පාර්ලිමේන්තුව විසින් සම්මත කරන ලදි. මේ පනත නිසා ඉඩම් හිමි රදල පන්තිය යටතේ මෙතෙක් පැවති ආණ්ඩු බලයෙන් කොටසක් ධනවත් කාර්මික මධ්‍යම පන්තියට ද හිමි විය. එහෙත් සාමාන්‍ය පොදු ජනතාවට තමන් කොන් කරනු ලැබූ බව පෙනී ගියෙන් නියම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය හෙවත් දුප්පත් පොහොසත් හැමට ඡන්ද බලය ඉල්ලා පෙත්සම් ඉදිරිපත් කරන ලදි. 1839 දී ඔවුන්ගේ වෑයම අසාර්ථක වූ පසු චාටිස්ට්ස් (chartists) නමින් ප්‍රසිද්ධිය ලත් මෙම පොදු කම්කරු ජනතාව තව දුරට ද තම සටන ගෙන ගියහ. 1848 දී ඔවුනට යළිත් අසාර්ථකත්වයට මුහුණ දීමට සිදුවිය. ඉන්පසු කම්කරු සමිති පිහිටුවා ගත් ඔව්හු එමගින් වඩා හොඳ සේවා තත්ත්වයන් ලබාගත්හ. <br /> <br /> මේ අතර මධ්‍යම පන්තිය 1832 ප්‍රතිසංස්කරණ පනතේ වරප්‍රසාද භුක්ති විඳින්නට පටන්ගත්තහු ආරක්ෂක තීරුබදු ඉවත් කරන මෙන් ඉල්ලා සටන් කළහ. 1845 දී රොබට් ෆීල් ලවා ආරක්ෂක ධාන්‍ය නීති අවලංගු කරවා ගැනීමෙන් ඔව්හු ඉඩම්හිමි පන්තියේ විරෝධය මැඩ විශාල ජයක් ලබා ගත්හ. 1860 වන විට අනිකුත් ආරක්ෂක තීරුබදු ද අවලංගු කරගැනීමට මධ්‍යම පන්තිය සමත් වූහ. මෙසේ එක්සත් රාජධානිය අබාධ වෙළඳ මාවත කරා පිවිසියේය. මෙය මධ්‍යම පන්ති ලිබරල්වාදීන්ගේ ජයග්‍රහණයක් විය. <br /> <br /> වික්ටෝරියා රැජිනගේ සමයේ දී (1837-1901) එක්සත් රාජධානියෙහි ලිබරල්වාදයේ ශීඝ්‍ර වර්ධනයක් දක්නා ලදි. සිය යුගයේ අවශ්‍යතාවනට කන්දුන් වික්ටෝරියා රැජින සෛවරී අදහස් නොදැක්වීම නිසා ජනාදරයට පාත්‍ර වූවාය. <br /> <br /> 1867 දී කම්කරු සංගම් සාමාජිකයෝ ජෝන් බ්‍රයිට් නමැත්තා මුල්කොට ගෙන සිය දේශපාලන අයිතිවාසිකම් ඉල්ලා සටන් කළහ. මෙකල සිටි මධ්‍යම පන්තියේ අන්තගාමී රැඩිකල්වාදීන්ගේ ද සහයෝගය ලත් බ්‍රයිට් තත්කාලීන බ්‍රිතාන්‍ය දේශපාලන ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රධාන තැනක සිටි ග්ලැඩ්ස්ටන්ගේ ද සහාය ලබා අග්‍රාමාත්‍ය [[ඩිස්රේලි]] (බ.) ලවා 1867 ප්‍රතිසංස්කරණ පනත සම්මත කරවා ගැනීමෙන් බ්‍රිතාන්‍ය කම්කරුවනට ඡන්ද බලය ලබා දීමෙහි සමත් විය. මෙම පනත නිසා ලිබරල් පක්ෂය වඩාත් බල සම්පන්න වූ අතර ග්ලැඩ්ස්ටන්ට බලයට ඒමට ද මඟ පෑදිණ. 1872 දී ඔහුගේ මුල් වීමෙන් 'රහස් ඡන්දය' සම්මත වූ අතර 1884 දී ගොවිකම්කරුවනට ඡන්ද බලය ලබා දුන් ප්‍රතිසංස්කරණ පනත ද සම්මත කැරිණි. ලිබරල් පක්ෂයේ මෙහෙයීමෙන් මෙසේ ඡන්දබලය ලත් කොටස කොන්සර්වටිව් පාක්ෂික ඉඩම් හිමියන්ගේ බලය යටතේ සිටි කොටසක් වූයෙන් 1885න් පසු 1906 දක්වා මේ නව ඡන්ද ලැබීමෙන් වැඩි වශයෙන් ම බලයට පත්වූයේ කොන්සර්වටිව් පක්ෂයයි. මේ අතර යට කී පරිදි 1901 දී බ්‍රිතාන්‍ය කම්කරු පක්ෂය පිහිටුවීම එරට දේශපාලන ඉතිහාසයේ ඉතා වැදගත් සිද්ධියක් විය. සමාජ පෙරළියක් ගැන උද්ඝෝෂණය කළ කම්කරු පක්ෂය දේශපාලන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය පරිපූර්ණත්වය කරා ගෙන ඒම පිණිස මුල සිට ම සටන් කළහ. තම අදහස් ක්‍රියාවට නැගීම සඳහා ඔව්හු ලිබරල් නායක ලොයිඩ් ජෝර්ජ්ට සහාය දුන්හ. 1911 දී ලොයිඩ් ජෝජ් ලිබරල් කම්කරු පක්ෂ බලය මෙහෙයා සාමිවරුන්ගේ බල කප්පාදු කරලමින් මහජන මන්ත්‍රී මණ්ඩල බලතල වැඩි කළ 'පාර්ලිමේන්තු පනත' සම්මත කරගත්තේය. 1918 දී එක්සත් රාජ්‍යයේ වයස 21න් වැඩි සෑම පුරවැසියකුට ම ඡන්ද බලය ලබා දෙන ලද අතර 30න් වැඩි ස්ත්‍රීන්ට ද ඡන්ද බලය ව්‍යාප්ත කැරිණි. අනතුරුව ස්ත්‍රී පක්ෂයේ ඉතිරි කොටසට ද ඡන්ද බලය දීමෙන් සර්වජන ඡන්දය වළංගු කොට කම්කරු පක්ෂය උද්ඝෝෂණය කළ දේශපාලන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රමය අනුව 'පන්ති රජය' වෙනුවට 'ජනතා රජයක්' එක්සත් රාජධානියෙහි පිහිටුවීමේ නියම මාර්ගය කපන ලද්දේ 1928 දීය. <br /> <br /> වික්ටෝරියා රැජිනගේ සමයේ දී ඉහත සඳහන් වූ පරිදි ආණ්ඩුක්‍රම ප්‍රතිසංස්කරණ පනත් මඟින් ක්‍රමානුකූලව සිද්ධ වූ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ගමන ඉතා වැදගත් කොට සැලකිය යුතුය. මේ හැර හැට හතර වසක් රජකළ එතුමියගේ දීර්ඝ රාජ්‍ය කාලයේ දී සමාජයේ විශාල පෙරළි සිදුවිය. ඉඩම් හිමි රදල පන්තිය යටපත්කොට කාර්මික හා ව්‍යාපාරික මධ්‍යම පන්තිය බලයට පැමිණීමේ පොරය ආණ්ඩු ප්‍රතිසංස්කරණය හා අත්වැල් බැඳගෙන සාර්ථකත්වය කරා ගමන් කෙළේ ද මේ කාලයේ දී ය. <br /> <br /> එතුමියගේ සිව්සැට වර්ෂ රාජ්‍ය කාලය විද්‍යාව, කාර්මික නිෂ්පාදනය, වෙළහෙළඳාම හා සාහිත්‍යය අතින් අත්‍යන්තයෙන් නිර්මාණාත්මක විය. 1900 වන විට ඓශ්චර්ය හා බලය අතින් එක්සත් රාජධානිය ලෝකයේ ප්‍රමුඛස්ථානයේ වැජඹෙන්නට විය. ධාන්‍ය නීති අවලංගු කිරීමත් ඒ අනුව වෙනත් තීරුබදු අවලංගු කිරීමත් නිසා බ්‍රිතාන්‍යය ඉතා ම සරුසාර යුගයකට පිවිසියේය. 1844 දී රොෂ්ඩේල් පුරෝගාමීහු සමුපකාර ව්‍යාපාරය ආරම්භ කළහ. වාෂ්ප බලය හා යන්ත්‍රසූත්‍ර භාවිතය සැම අතක ම ව්‍යාප්ත වූයේ ද මෙසමයේය. 1851 දී එක්සත් රාජධානිය කාර්මික ප්‍රගතිය පිළිබඳ ප්‍රථම ජගත් ප්‍රදර්ශනය පැවැත්වීය. මේ යුගයේ දී රාජ්‍යය පුරා දුම්රිය මං හා මහා මාර්ග ඉදිකරන ලද අතර ටැලිපෝන් හා ටැලිග්‍රාප් සේවා ද ආරම්භ විය. බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයේ ව්‍යාප්තිය ගැන ද මහත් උනන්දුවක් දැක්වුණු මෙම අවධියේ දී ක්‍රිමියානු යුද්ධය (1854-56) මගින් මධ්‍යධරණී ප්‍රදේශය හා ඉන්දියාව වෙත රුසියානු ඇඟිලි ගැසීම් නවත්වාලන ලදි. 1857 හමුදා කැරැල්ලෙන් පසු ඉන්දියානු ප්‍රදේශ ආණ්ඩු කිරීමේ බලය බ්‍රිතාන්‍ය රජය පවරා ගත්තේය. අප්‍රිකාව බෙදාගැනීමේ යුරෝපීය තරඟයේ දී මිසරය, උගන්ඩාව, නයිජීරියාව, ගෝල්ඩ් කෝස්ට්, දකුණු අප්‍රිකා ප්‍රදේශ ඇතුළු විශාල කොටසක් බ්‍රිතාන්‍යය අයත් කර ගත්තේය. නාවික බලය අතින් මේ කාලයේ දී බ්‍රිතාන්‍යය අන් ජාතීන් පරදවා සිටියේය. ටෙනිසන්, රොබට් බ්‍රවුනිං, තැකරි, ඩිකන්ස්, තෝමස් හාඩි, ස්ටීවන්සන්, කිප්ලිං, මැතිව් ආනල්ඩ් ආදීහු කාව්‍ය කරණයෙහිත් නවකථා ලිවීමෙහිත් යෙදී ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යය පෝෂණය කළහ. ඩාර්වින් ස්වකීය විපරිණාම ධර්මය පිළිබඳ ග්‍රන්ථය ලිවූයේ ද මිල්, මැකෝලි, කාලයිල් ආදිහු අර්ථ ශාස්ත්‍රය, දේශපාලන විද්‍යාව, ඉතිහාසය ගැන ලිවූයේ ද වික්ටෝරියානු යුගයේ දීය ([[ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යය]] ද.බ.). <br /> <br /> == එඩ්වඩ් VII ==<br /> 1901 දී වික්ටෝරියා රැජිනගේ අභාවයෙන් පසු රජ පැමිණියේ ඇගේ පුත්‍ර [[එඩ්වඩ් VII]] (බ.) ය. සාමය හා මිත්‍රත්වය ප්‍රිය කළ මොහුගේ කාලයේ දී දිගුකලක් තිස්සේ එක්සත් රාජධානිය අනුගමනය කළ උදාර - හුදකලාව (splendid isolation) පැවැත්මේ ප්‍රතිපත්තිය හැරදැමිණ. ප්‍රංසයේ මිත්‍ර රුසියාවට විරුද්ධව 1902 දී ජපානය සමග බ්‍රිතාන්‍යය ඇති කරගත් මිත්‍ර ගිවිසුම ප්‍රංස - ඉංග්‍රීසි පරතරය තවත් පුළුල් කළ නමුත් මේ වන විට යුද්ධ හා නාවීක බලය ගොඩනඟමින් බලයෙන් මත්ව මෙන් ක්‍රියාකරන්නට වූ ජර්මනියේ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය නිසා බ්‍රිතාන්‍ය-ප්‍රංස සාකච්ඡාවලට මඟ පෑදිණ. 1903 එඩ්වඩ් රජුගේ සාර්ථක ප්‍රංස ගමනින් පසු දෙරට අතර කාලාන්තරයක් තිස්සේ පැවති එදිරිවාදුකම් දුරුව දිගු මිත්‍රත්වයකට මඟ පෑදිණ. 1904 දී බැල්ෆර් රජය ප්‍රංසය සමඟ මිත්‍ර ගිවිසුමකට (ආංකාංත් කෝර්ද්යාල්) බැඳුණේය. 1905 දී යළි රුසියානු තර්ජන නිසා බ්‍රිතාන්‍ය-ජපන් සමගි ගිවිසුමක් ඇති විය. එහෙත් මේ අතර ජර්මනිය, ඕස්ට්‍රියා හංගේරිය, ඉතාලිය හා රුමේනියාව එක් පිළකට බෙදුණෙන් බලතුලනය පවත්වා ගැනීම උදෙසා කටයුතු කළ එක්සත් රාජධානිය රුසියාව සමග පැවති වාදභේද හැර දමා 1910 දී ප්‍රංසයත් රුසියාවත් සමග මිත්‍ර සම්බන්ධතා ඇති කොටගෙන විරුද්ධ කඳවුරක් ඇති කර ගත්තේය. 1910 දී එඩ්වඩ් රජ මිය ගියේය. ඔහුගේ රාජ්‍ය සමයේ දී රඩ්යාඩ් කිප්ලිං, තෝමස් හාඩි, වෙස්ටර්ටන්, ජෝන් මේස්‍ෆීල්ඩ්, ජෝජ් මුවර්, බර්නාඩ් ෂෝ, හෙන්රි ජේම්ස් ආදීහු ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යයට අමරණීය සේවයක් කළහ. වෙල්ස් හා ආනල්ඩ් බෙනට් සාහිත්‍ය ක්ෂේත්‍රයට පිවිසියේ ද මේ සමයේය. පුවත්පත් කලාව පිළිබඳව ද මේ කාලයේ දී විශාල දියුණුවක් දක්නා ලදි ([[ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යය]] බ.)<br /> <br /> == ශුභසාධන පනත් හා සමාජය ==<br /> 1905 දී බැල්ෆර්ගේ කොන්සර්වටිව් රජය ඉල්ලා අස්වීමෙන් පසු පත්වූයේත් ඉන්පසු 1906, 1910 වර්ෂයන්හි පැවැත්වුණු මැතිවරණවලින් බලයට පත්වූයේත් ලිබරල් පක්ෂයයි. එම පක්ෂය ගෙන ගිය අබාධ වෙළඳ ප්‍රතිපත්තියත් බාහිර ලෝකයේ වෙළඳ තරඟයත් නිසා එක්සත් රාජධානියේ ධාන්‍ය නිෂ්පාදනයත් ඒ සමඟ ම ඉඩම් හිමි රදල පක්ෂයත් පිරිහෙන්නට වූහ. කම්කරු පන්තිය කම්කරු පක්ෂය පිහිටුවා ගැනීමෙන් පසු සුභසාධනය සඳහා ලිබරල් පක්ෂයට සහාය දීම එරට සුභසාධන රාජ්‍යයක් බවට පත්වීම ඉක්මන් කෙළේය. 1906-14 සමයේ ආර්ථික හා සුභසාධන පනත් රැසක් ම සම්මත විය. වෘද්ධ විශ්‍රාම වැටුප් පනත, ජාතික රක්ෂණ පනත, ජාතික සෞඛ්‍ය රක්ෂණ පනත හා ධනවතුන්ට පැනවූ අධික බදුත් ඉඩම් ගැන පැන වූ නව බදුත් මේ අතර විය. නව අර්ථ ශාස්ත්‍රඥයන් ඉදිරිපත් කළ සිද්ධාන්ත මධ්‍යම පන්තියේ ජනයා තුළ සුභසාධන හා පුරවැසි අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ නව ප්‍රබෝධයක් ඇති කෙළේය. මේ කාලයේ ඇති වූ අධ්‍යාපන ව්‍යාප්තිය ද අනතුරුව ඇති වූ ජගත් මහා යුද්ධද්වය ද සමාජයේ පන්ති භේද උස්මිටිකම් මකාලූ මහා බලවේග විය. මේ සියල්ලක් නිසා කම්කරු ජනතාවට මධ්‍යම පන්තියේ දොර විවෘත විය. <br /> <br /> == ජෝජ් V ==<br /> 1910 දී එඩ්වඩ් VII රජු ඇවෑමෙන් රජ බවට පත් ඔහුගේ දෙවන පුත්‍ර [[ජෝජ් V]] (බ.) 1936 දක්වා එම පදවිය හෙබවිය. මෙරජු සමයේ මුල දී ම සාමි මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ බලතල රැසක් නැති වී ගියේය. 1910 ලොයිඩ් ජෝජ්ගේ අයවැය ලේඛනය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ පාර්ලිමේන්තු අරගලය අවසන් වූයේ සාමිවරුන්ගේ බල බොහොමයක් සිඳලූ 1911 පාර්ලිමේන්තු පනතිනි. <br /> <br /> පැරණි රටාවෙන් ඉවත්ව එක්සත් රාජධානියේ සංයුතිය වෙනස් වීම, සර්වජන ඡන්දය සම්මත වීම, ආර්ථික පරිහාණිය, රන්මිනුම අත්හැර දැමීම, අබාධ ප්‍රතිපත්තිය හැරදැමීම හා බ්‍රිතාන්‍ය පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලය පිහිටුවීම ජෝජ් V රජුගේ කාලයේ සිදු වූ වැදගත් සිද්ධිය. <br /> <br /> == ප්‍රථම ලෝක මහා යුද්ධය ==<br /> 1914 බෝල්කන් රටවල ඇති වූ අරගලයක් ලෝක මහා සංග්‍රාමයක් බවට පත් වූයේ විස්මය ජනක වේගයකිනි. ජර්මන් සේනා බෙල්ජියමේ මධ්‍යස්ථතාවට නිගරු කරමින් එරට හරහා රණප්‍රයාණයේ යෙදෙමින් ගමන් කිරීම නිසා බ්‍රිතාන්‍යය ප්‍රංසයේ හා රුසියාවේ පස ගනිමින් ජර්මනියට විරුද්ධව යුද්ධ ප්‍රකාශ කෙළේය. ඕස්ට්‍රියා හංගේරිය, බල්ගේරියාව හා තුර්කිය ජර්මන් පක්ෂය ගත් රටවල්ය. මේ යුද්ධ සමයේදී ඇස්ක්විත් (ලිබරල්) කම්කරු හා කොන්සර්වටිව් පක්ෂවලින් ද සිය අමාත්‍ය මණ්ඩලයට ඇමතිවරුන් බඳවා ජාතික රජයක් පිහිටුවා ගත්තේය. 1916 දී ලොයිඩ් ජෝජ් (ලිබරල්) ජාතික රජයේ අග්‍රාමාත්‍ය පදවියට පත්විය. යුද්ධයේ දී බ්‍රිතාන්‍යයට එහි නාවික බලය බෙහෙවින් ආධාරෝපකාරී විය. ජර්මන් නැව්වලට අවහිර කිරීමෙන් ද, අධිරාජ්‍යයේ ඒ ඒ පෙදෙස්වලින් භටයන්, අවිආයුධ හා ආහාරාදිය ප්‍රවාහණය කිරීමෙන් ද ජර්මන් විජිත අයත් කර ගැනීමෙන් හා ඔවුන්ගේ වෙළඳාම කපා හැරීමෙන් ද නාවික හමුදාව යුද්ධ ප්‍රයත්නයට විශාල සේවයක් කෙළේය. ජර්මන් සබ්මැරින්වලින් මුල දී ඇති වූ විනාශය ක්‍රමයෙන් මැඩගැනීමට පිළිවන් වීම නිසාය, බ්‍රිතාන්‍ය නාවික බලයේ නියම ප්‍රයෝජනය ලබාගත හැකි වූයේ. කැනඩාව, ඕස්ට්‍රේලියාව, ඉන්දියාව වැනි අධිරාජ්‍යයට අයත් විශාල රටවලින් පමණක් නොව ලංකාව වැනි කුඩා රටවලින් ද බ්‍රිතාන්‍යයට ආධාර දෙන ලදි. 1917 දී ඇ.එ.ජ. රාජ්‍යය බ්‍රිතාන්‍ය පක්ෂයට එක්වීම ජර්මන් පක්ෂයේ බලවත් අවාසියට හේතු විය. මේ අතර රුසියාව එහි ඇති වූ විප්ලවය නිසා ජර්මනිය සමග වෙනම සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කොට ගෙන 1918 දී යුද්ධයෙන් ඉවත් විය. 1948 දී බ්‍රිතාන්‍ය මිත්‍රපක්ෂයේ ජයග්‍රහණයෙන් යුද්ධය අවසන් විය ([[ලෝක මහා යුද්ධය I]] බ.). <br /> <br /> ප්‍රථම ලෝක මහා යුද්ධයෙන් එක්සත් රාජ්‍ය වැසියන් හත්ලක්ෂයක් පමණ මියගිය අතර විසිලක්ෂයක් පමණ බරපතළ තුවාළ ලැබූහ. දේපොළ, යානවාහන, නැව්, ගොඩනැඟිලි ආදියට සිදු වූ අලාභය මිනිය නොහැකි තරම්ය. යුද්ධාවසානයේ දී කපු හා ලෝම රෙදි, අඟුරු, නැව් හා යන්ත්‍ර සූත්‍ර ආදිය අලෙවි කිරීමේ වෙළඳ පොළවල් එරටට නැතිව යෑමෙන් ද යුද්ධ භාණ්ඩ තැනීම සඳහා පිහිටුවා තිබුණු කර්මාන්තශාලා වසා දැමීමට සිදුවීමෙන් ද රැකීරක්ෂා වියුක්තිය සමග අත්වැල් බැඳගත් විශාල ආර්ථික පරිහානියක් එරට ඇති විය. ජාතික ණය මුදල යුද්ධාරම්භයේ දී පැවති මුදල මෙන් දස ගුණයක් විශාල විය. මේ නිසා බ්‍රිතාන්‍ය විදේශ වත්කම් විකුණන්නට සිදු වූ අතර අයවැය පියවීමට බදු බර වැඩිකරන්නට ද සිදු විය. <br /> <br /> යුද්ධ සමාදානයෙන් පසු 1919 දී වර්සේල්ස්හි දී අත්සන් කරන ලද සාම ගිවිසුම අනුව ආසියාවේත් අප්‍රිකාවේත් පැසිපික් සයුරේත් භූමි ප්‍රදේශ රැසක් බ්‍රිතාන්‍යයේ පාලනය යටතට පැවරිණි. එහෙත් ඉන් සමහරක පාලනය පිණිස තුර්කිය, පලස්තීනය, මිසරය යන රටවල බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා තැබිමට සිදුවීම බලවත් ප්‍රශ්නයක් විය. අධිරාජ්‍යයට අයත් ඉන්දියාව වැනි ප්‍රදේශ ස්වරාජ්‍යය ඉල්ලා සටන් කිරීමට පටන් ගැනීම ද, අයර්ලන්ත නිදහස් සටන ද මහායුද්ධයෙන් පසු මතු වූ දේශපාලන ප්‍රශ්න අතර විය. <br /> <br /> == එක්සත් රාජධානියේ සංයුතිය වෙනස්වීම ==<br /> 1914 දී ලෝක මහා යුද්ධය ඇරඹීම නිසා අයිරිෂ් ප්‍රශ්නය කලකට යට ගොස් තිබුණ ද යුද්ධ සාමයෙන් පසු නැවත එය මතු විය. ප්‍රශ්නය නිරාකරණය කිරීම් වස් 1920 දී ස්වදේශ පාලන පනත පනවා උතුරේ අල්ස්ටර්හි කවුන්ටි ප්‍රදේශ 6ක් උතුරු අයර්ලන්තය නමින් වෙන් කොට එය එක්සත් රාජධානියේ කොටසක් හැටියට තබා ගන්නා ලද අතර අයර්ලන්තයේ ඉතිරි බහුතර කොටසට වෙන ම ආණ්ඩුවක් දෙන ලදි. මේ නිසා එවක් පටන් එක්සත් රාජධානියට අයත්ව පවත්නේ මහා බ්‍රිතාන්‍යයත් උතුරු අයර්ලන්තයත් පමණි. එක්සත් මහා බ්‍රිතාන්‍යය හා අයර්ලන්ත රාජධානිය නමින් එතෙක් හැඳුන්වුණු එරට ඒ අනුව එක්සත් මහා බ්‍රිතාන්‍යය හා උතුරු අයර්ලන්ත රාජධානිය යනුවෙන් හැඳින්විණ. 1922 දී අයර්ලන්තයේ දකුණුදිග කවුන්ටි ප්‍රදේශ නිදහස් අයිරිෂ් රාජ්‍යය නමින් බ්‍රිතාන්‍ය පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයේ ඩොමිනියන් රාජ්‍යයක් බවට පත් කරන ලදි. 1932 දී එහි බලයට පැමිණි එ්මන් ඩී වැලේරා රාජපාක්ෂිකභාවය පිළිබඳ දිවුරුම් අහෝසි කොට දැම්මේය ([[අයර්ලන්ත සමූහාණ්ඩුව]] බ.). <br /> <br /> == සර්වජන ඡන්දය ==<br /> 1918 දී ලොයිඩ් ජෝජ් රජය ඡන්ද කොට්ඨාසයේ පදිංචිය හෝ පවුම් 10ක වාර්ෂික අගයක් ඇති ව්‍යාපාර ස්ථානයක වාසය හෝ සහිත හැම පිරිමි පුරවැසියකුට ම ඡන්ද බලය දීමේ පනත සම්මත කෙළේය. මේ පනතින් වයස 30න් වැඩි ස්ත්‍රීන්ට ද ඡන්ද බලය හිමි විය. 1928 දී වයස 21ට එළඹී ස්ත්‍රීන්ට ඡන්ද බලය ලැබුණේය. එවිට බලයේ සිටියේ කොන්සර්වටිව් ස්ටැන්ලි බෝල්ඩ්වින්ය. ව්‍යාපාර ස්ථානයක වාසය පිළිබඳ සුදුසුකම ඉවත් කරන ලද්දේ 1948 තරම් මෑතක දීය. <br /> <br /> == ආර්ථික පරිහාණිය ==<br /> යුද්ධයෙන් පසු පරිහාණිය කරා යන්නට වූ එක්සත් රාජධානියේ ආර්ථික තත්වය හේතුකොටගෙන කාර්මික නිෂ්පාදන මෙන් ම නිර්යාත ද පහත වැටී රැකීරක්ෂා ප්‍රශ්නය ද බෙහෙවින් උග්‍ර විය. කම්කරු වර්ජන ව්‍යාපාර නිසා තත්වය තවත් නරක් විය. මේ අතර ඒ දක්වා ජාතික රජයට බැඳී සිටි කොන්සර්වටිව් පක්ෂය ආණ්ඩුවෙන් ඉවත් විය. 1922 දී ලිබරල් පාක්ෂිකයන් පරදවා කොන්සර්වටිව් පක්ෂය බලයට ආ නමුත් 1924 දී කම්කරු හා ලිබරල් පක්ෂ එකතුව එය පරාජය කළහ. එහෙත් 1924 දී රැම්සේ මැක්ඩොනල්ඩ් පිහිටු වූ ප්‍රථම කම්කරු රජය බලයේ සිටියේ නව මසක් පමණි. <br /> <br /> අනතුරුව කොන්සර්වටිව් පාක්ෂික ස්ටැන්ලි බෝල්ඩ්වින් බලයට පැමිණ 1929 දක්වා අගමැති පදවිය දැරීය. ලෝක වෙළඳ පොළෙහි එක්සත් රාජධානියේ අඟුරු, වානේ හා රෙදිපිළී ආදියට තිබුණු ඉල්ලුම දිගට ම අඩු වන්නට වූයෙන් රැකීරක්ෂා වියුක්ති ප්‍රශ්නය ද උග්‍ර තත්වයට පත් වූ මෙසමයේ සේවාවියුක්ති සහන දීමනාදිය වැඩි කරන ලදි. මෙවක පැවති ආර්ථික ප්‍රශ්නවලට විසඳුමක් හැටියට මූලික කර්මාන්ත රජය සතු කළ යුතු යයි උද්ඝෝෂණය කළ කම්කරු පක්ෂය 1929 දී බලයට පැමිණියේය. මැක්ඩොනල්ඩ් යළිත් අගමැති විය. මේ අතර ලෝක ආර්ථික පරිහාණිය නිසා එ.රා.හි සේවා වියුක්ති ප්‍රශ්නය තවත් උග්‍ර වීමත් ජාතික මුදල් තත්වය ඉතා ම නරක්වීමත් හේතුකොටගෙන 1931 දී කම්කරු රජය අස් විය. ඒ සමග ම ලිබරල් හා කොන්සර්වටිව් පක්ෂ නායකයන් සමඟ එක්ව ජාතික රජයක් පිහිටුවා ගෙන එම ප්‍රශ්නවලට විසඳුම් සොයන්නට මහරජුගෙන් මැක්ඩොනල්ඩ්හට වරම් ලැබිණ. මෙසේ ඇති වූ ජාතික රජය කොන්සර්වටිව් උවදෙස් අනුව අබාධ වෙළඳ ප්‍රතිපත්තිය හැර දමා ආරක්ෂක තීරුබදු යළි ගෙන ඒමේ ප්‍රශ්නය උඩ මහා මැතිවරණයක් පවත්වා ඉන් විශාල ජයක් ලැබීය. එහෙත් මෙවර මැක්ඩොනල්ඩ්හට කටයුතු කරන්නට සිදු වූයේ කොන්සර්වටිව් පක්ෂයේ ඉත්තකු මෙනි. ඔටාවා සම්මේලනයේ දී අධිරාජ්‍ය වරණ තීරුබදු හා ආරක්ෂක තීරුබදු පැනවීම රජයේ පිළිගත් ප්‍රතිපත්තිය වශයෙන් පිළිගැනීමෙන් ද එලෙසින් තීරුබදු පැනවීමෙන් ද ලිබරල් හා කම්කරු පක්ෂ ප්‍රතිපත්තිවලට ඉඳුරාම පටහැණිව රජය ක්‍රියා කිරීම නිසා එම පක්ෂවලට අයත් ඇමතිවරු තිදෙනෙක් ඉල්ලා අස්වූහ. අනතුරුව කම්කරු පක්ෂයෙන් මැක්ඩොනල්ඩ් නෙරපා දමනු ලැබීය. 1935 දී හෙතෙම අගමැති පදවිය කොන්සර්වටිව් බෝල්ඩ්වින්හට භාර දී තෙමේ කවුන්සිල් සභාවේ සභාපති සාමි හැටියට ආණ්ඩුවේ ම සේවය කළේය. <br /> <br /> == බ්‍රිතාන්‍ය පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලය ==<br /> 1931 දී කම්කරු රජය පවතිද්දී වෙස්ට්මින්ස්ටර් ආඥාපනත සම්මත කර ගැනීමෙන් බ්‍රිතාන්‍යය ඩොමිනියන් රටවලට තම විදේශ හා අභ්‍යන්තර කටයුතු පිළිබඳ සම්පූර්ණ පාලන බලතල පවරා දී ඒවාට පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය තුළ සම තත්වය ප්‍රදානය කෙළේය. මේ වන විට ඩොමිනියන් (ස්වරාජ්‍ය ) තත්ත්වය ලබා සිටියේ සුදු ජාතීන් උපනිවේශ හැටියට අරඹනු ලැබ බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයට අයත්ව පැවති ප්‍රදේශ හා නිදහස් අයිරිෂ් රාජ්‍යය පමණි. කැනඩාව, නිව්පවුන්ඩ්ලන්තය, ඕස්ට්‍රේලියාව, නවසීලන්තය හා දකුණු අප්‍රිකාව එම ඩොමිනියන් ප්‍රදේශයි.<br /> <br /> == එඩ්වඩ් VIII ==<br /> 1936 ජනවාරි මාසයේ දී ජෝජ් V රජු මියගියෙන් වේල්ස්හි කුමාරයා [[එඩ්වඩ් VIII]] (බ.) නමින් රජ විය. එහෙත් එරජ මෞලි මංගල්‍යයට කලින් තමා දික්කසාද වූ ඇමෙරිකානු කතක හා විවා ගිවිස සිටින බව ආණ්ඩුවට දන්වා සිටියේය. එක්සත් රාජධානියේ රජ පදවිය දරමින් මෙබඳු විවාහයක් කර ගැනීමට අවසර දීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් බෝල්ඩ්වින් ආණ්ඩුව කළ ක්‍රියාවෙන් පාලන මණ්ඩලය වශයෙන් පාර්ලිමේන්තුවේ පරමාධිපත්‍යය ප්‍රදර්ශිත විය. එම වර්ෂයේ දෙසැම්බර් මාසයේ දී එඩ්වඩ් VIII කිරුළ අත්හළේය.<br /> <br /> අස් වූ රජුගේ සොහොයුරු යෝක්හි ආදිපාදයා [[ජෝජ් VI]] (බ.) නමින් සිංහාසනාරූඪ විය. 1937 දී බෝල්ඩ්වින් අගමැති පදවියෙන් අස් වූයෙන් එම පදවියට නෙවිල් චෙම්බර්ලින් පත්විය. <br /> <br /> == දෙවන ලෝක මහා යුද්ධය ==<br /> 1930න් ඇරඹුණු දසකයේ මුල හරියේ දී ජර්මනියේ හිට්ලර් හා ඉතාලියේ මුසෝලිනි යන ආඥදායකයන් ද ජපානය ද ආක්‍රමණකාරී ලෙස කටයුතු කිරීම සාමකාමි ලෝකයට බලවත් තර්ජනයක්ව පැවැත්තේය. එක්තරා ප්‍රමාණයකින් මොවුන්ගේ අභිප්‍රායයනට ඉඩදීමෙන් ලෝක සාමය රැකගෙන තමන් යුද්ධයට ඇදී ඒම වළක්වා ගත හැකිය යන අදහසිනි, 1937 දී එ.රා.හි අගමැති පදවිය භාරගත් චෙම්බර්ලින් මුල් අවස්ථාවේ දී ක්‍රියා කෙළේ. ජපානය චීනය ආක්‍රමණය කරද්දී, ජපනුන් ඈතපෙරදිග බ්‍රිතාන්‍ය වෙළඳ කටයුතුවලට ඇඟිලි ගසද්දී, හිට්ලර් හා මුසෝලීනි ස්පාඤ්ඤ සිවිල් යුද්ධයෙහි ලා ස්පාඤ්ඤ පැසිස්ට්වාදීන්ට ආධාර දෙද්දී, මුසෝලිනි හා ෆ්රැන්කෝ බ්‍රිතාන්‍යයේ විරෝධ ප්‍රකාශ නොතකා මධ්‍යධරණියේ බ්‍රිතාන්‍ය නැව් ගිල්වද්දී ඔහු අනුගමනය කෙළේ 'සෙමෙන් සෙමින්' ප්‍රතිපත්තියයි. මෙය දුබලකමේ ලක්ෂණයක් හැටියට මෙකී ආක්‍රමක රටවල් සැලකීය. 1938 මාර්තු මාසයේ දී හිට්ලර්ගේ නාට්සි හමුදා ඕස්ට්‍රියාවේ ස්වාධීනතාව නසාලමින් එරට යටත් කරගත්හ. ඉන් අනතුරුව චෙකොස්ලොවේකියාවේ සුඩේටන්ලන්තය නම් කොටසට ජර්මනියට නීත්‍යනුකූල අයිතියක් ඇතැයි හිට්ලර් ප්‍රකාශ කළ කල්හි ජර්මනිය ඒ කොටස හිමි කර ගැනීමෙන් හෝ සාමය රැකෙතොත් යහපතැයි සිතා ඊට ඉඩදෙමින් බ්‍රිතාන්‍ය අගමැතිවරයා මියුනික් ගිවිසුමට අත්සන් කෙළේය. එහෙත් හිට්ලර් ඉන් නොනැවතී 1939 මාර්තු මාසයේ දී මුළු චෙකොස්ලොවේකියාව ම ගිල ගත්තේය. ඊළඟට නාට්සි හමුදා පෝලන්තයට නෙත් යොමු කරන බව පෙනීගියෙන් චේම්බර්ලින් ප්‍රංසය ද සමග එක්ව පෝලන්තයේ නිදහසට විරුද්ධව එල්ල වන ප්‍රහාරයක් ඇති වුවහොත් තමන් එහි නිදහස රැකීමට ඉදිරිපත් වන බවට ගිවිසුම් අත්සන් කෙළේය. මේ අතර බ්‍රිතාන්‍ය, ප්‍රංස, රුසියන් තුන්හවුලක් ගැන කලක සිට ම සාකච්ඡා පවත්වන ලද නමුත් එය සාර්ථක කර ගැනීමට නොයෙකුත් බාධක පැමිණි අතර අන්තිමේ දී, 1939 අගෝස්තු මාසයේ දී, රුසියාව ජර්මනිය සමග අනාක්‍රමක ගිවිසුමකට අත්සන් කිරීම නිසා එම අදහස සම්පූර්ණයෙන් ම අත්හැර දැමීමට සිදුවිය. එම සැප්තැම්බර් මස 1 දා හිට්ලර් පෝලන්තය ආක්‍රමණය කෙළේය. දෙදිනක දී බ්‍රිතාන්‍යය හා ප්‍රංසය තම පොරොන්දු පරිදි පෝලන්තයේ ආධාරයට ඉදිරිපත් වෙමින් ජර්මනියට විරුද්ධව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළහ. එහෙත් පෝලන්තය ජර්මන් ග්‍රහණයට හසු විය.<br /> <br /> යුද්ධ ප්‍රකාශ කළ දිනයේ ම චේම්බර්ලින් අග්‍රාමාත්‍යවරයා ඊඩ්න් හා චර්චිල් ද ඇතුළත් යුද්ධ කැබිනට් මණ්ඩලයක් පත් කෙළේය. ජර්මනිය පෝලන්තය අල්ලා ගෙන සමසකින්, එනම් අප්‍රේල් මාසයේ දී, නෝර්වේ රට ආක්‍රමණය කෙළේය. ඊළඟ මාසයේ දී ඕලන්දය, බෙල්ජියම හා ප්‍රංසය යන රටවල් නාට්සි ප්‍රහාරයට ලක් වූහ. නෝර්වේ ආක්‍රමණය උඩ බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුවේ පැන නැඟි විවාදයේ දී චෙම්බර්ලින් රජය පරාජය නොවී බේරුණේ වැඩි ඡන්ද ස්වල්පයකිනි. ඵසේ ම ඔහු යටතේ ජාතික ආණ්ඩුවක සේවය කිරීම කම්කරු පක්ෂය ප්‍රතික්ෂේප කෙළේය. මේ නිසා 1939 මැයි මාසයේ දී ඔහු අගමැති පදවියෙන් අල්ලා අස්විය. ඔහුගේ තැනට පත්වූයේ වින්ස්ටන් චර්චිල්ය. <br /> <br /> 1940 ජූනි මාසයේ දී ප්‍රංසය ජර්මන් බලය ඉදිරියේ ඇද වැටුණු පසු ඉතාලිය ද ජර්මන් පක්ෂය ගෙන යුද්ධයට එක්විය. 1941 ජූනි මාසයේ දී හිට්ලර්ගේ හමුදා රුසියාව ආක්‍රමණය කෙළෙන් රුසියාව ජර්මනියට විරුද්ධව යුද්ධ ප්‍රකාශ කෙළේය. ප්‍රංසය වැටීමේ සිට මේ අවස්ථාව දක්වා එක්සත් රාජධානිය සතුරු ප්‍රහාරවලට මුහුණ දුන්නේ තනිවය. ජර්මන් ගුවන් ප්‍රහාරවලින් එරටට වූ අලාභ හානි අතිවිශාල විය. එහෙත් හිට්ලර් බ්‍රිතාන්‍ය ආක්‍රමණය දිගට ම කල්දැමුවා මිස එරටට ආක්‍රමක හමුදා නොයැවීය. එම වර්ෂයේ දෙසැම්බර් මාසයේ දී ජපානය ද ජර්මන් පක්ෂයට (අක්ෂය) එකතුවීමෙන් තත්ත්වය වඩාත් උග්‍ර විය. යුද්ධයේ මුල් කාලයේ දී දිගට ම මුහුදේ මෙන් ගොඩබිමේ ද ජර්මන් පක්ෂයට ජය අත්විය. ජපානය අක්ෂ බලයන් හා එක් වී වැඩිකල්යන්නට පෙර ම ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපද රාජ්‍යය බ්‍රිතාන්‍ය මිත්‍ර පක්ෂයට එක්වීමෙන් ක්‍රමයෙන් බලතුලනය එම පක්ෂයට වාසි වන අන්දමින් වෙනස් වන්නට විය. <br /> <br /> 1942 අපරාජිත ජර්මන් සෙනෙවි රොමෙල් පරදවා බ්‍රිතාන්‍ය සෙනෙවි මෝන්ට්ගොමරි එල් අලමේන්හි දී ලත් විශිෂ්ට ජයග්‍රහණයෙන් පසු අක්ෂ බලයන්ගේ අවාසනාව උදාවිය. 1943 දී බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවෝ සිසිලිය හා ඉතාලිය ආක්‍රමණය කළහ. මින් සති කීපයකට පසු මුසොලීනි බලයෙන් වැටුණේය. අලුතෙන් පත්වූ ඉතාලි රජය සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කොට ජර්මනියට විරුද්ධව යුද්ධ ප්‍රකාශ කෙළේය. <br /> <br /> 1944 ජූනි මාසයේ දී බ්‍රිතාන්‍ය-ඇමෙරිකන් සේනා දෙවන පෙරමුණ විවෘත කරමින් ප්‍රංසයට ඇතුළු වූහ. එම වර්ෂයේ අවසානයේ දී ඔව්හු ප්‍රංසය මුදාගත්හ. මේ අතර ජර්මන්වරු V-1 හා V-2 යන රොකට් බෝම්බවලින් බ්‍රිතාන්‍යයට පහර දීම ඇරඹූහ. මෙයින් බ්‍රිතාන්‍යයට බරපතළ හානි සිදු වූ නමුත් බ්‍රිතාන්‍ය මිත්‍රපක්ෂ හමුදා ජර්මනියට වැදී 1945 මැයි මාසයේ දී බර්ලින්හි දී රුසියානු හමුදා හා එක්වූහ. එම මාසයේ දී ම ජර්මනිය යටත් විය. අනතුරුව සැප්තැම්බර් 2 වැනි දා ජපානය යටත් වීමෙන් සයවසක් මුළුල්ලේ ලෝකය පෙළූ දෙවන ලෝක මහා යුද්ධය නිමාවට පත්විය ([[ලෝක මහා යුද්ධය II]] ද බ.). <br /> <br /> මෙම මහා ව්‍යසනය නිසා එක්සත් රාජධානියේ 400,000කට කිට්ටු සංඛ්‍යාවකගේ ජීවිත විනාශ විය. පවුම් කෝටි 500කට ද වැඩි අගයක් ඇති දේපොළ විනාශ වූ අතර විදේශ වෙළඳාමට වැදුණු පහර නිසා ආර්ථික වශයෙන් ඇති වූ අලාභය අතිවිශාල විය. නාවික කටයුතු ද බොහෝදුරට අඩු විය. ඇ.එ.ජ.රාජ්‍යය ණය-බදු ආධාර මගින් එරටට බෙහෙවින් උදවු කළ නමුත් යුද්ධ වියදම් සඳහා එක්සත් රාජධානියට තම විදේශ ආයෝජන විකුණා මුදල් කර ගැනීමට ද විදේශවලින් ණය ගැනීමට ද සිදු විය. මේ නිසා විදේශ ණය මුදල පවුම් කෝටි 300කට ද වැඩියෙන් නැංගේය. <br /> <br /> == ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව ==<br /> 1941 අගෝස්තු මාසයේ දී බ්‍රිතාන්‍ය අග්‍රාමාත්‍ය චර්චිල් ඒ වන විට යුද්ධයට සම්බන්ධ වී නොසිටි ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපද රාජ්‍යයේ ජනාධිපති රූස්වෙල්ට් සමග අත්ලන්තික් සාගරය මධ්‍යයේ යුද්ධ නෞකාවක දී හමු වී අක්ෂ බලයන්ගේ ආක්‍රමණයට ප්‍රතිවිරෝධය දැක්වීම පිළිබඳව සාකච්ඡා පැවැත්විය. සාකච්ඡාවේ ප්‍රතිඵලය වූයේ අත්ලන්තික් ප්‍රඥප්තිය යි. මෙම අත්ලන්තික් ප්‍රඥප්තිය 1942 ජනවාරි 1 වැනි දා එක්සත් ජාතීන් නමින් හඳුන්වන ලද ඒ වන විට ජර්මන් පක්ෂයට විරුද්ධව යුද්ධ ප්‍රකාශ කොට සිටි රාජ්‍ය 26 විසින් අනුමත කරන ලදි. 1944 දී මේ සම්බන්ධයෙන් වොෂිංටන් අසල ඩම්බාර්ටන් ඕක්ස් නම් ස්ථානයේ දී චර්චිල් ඇ.එ.ජ. රාජ්‍යය, සෝවියට් සංගමය හා චීනය සමග සිව් මහජාතීන්ගේ රැස්වීමට ද අනතුරුව 1945 දී යෝල්ටාහි දී පැවැත්වූ 'මහතුන්දෙනාගේ' (චර්චිල්, ස්ටාලින් හා රූස්වෙල්ට් නියෝජනය කළ තුන් රටේ) රැස්වීමට ද සහභාගිවීමෙන් වර්තමාන ලෝකසාමය හා සුරක්ෂිතතාව රැකගැනීමේ අසහාය ජාත්‍යන්තර ආයතනය වූ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ඇති කිරීමට පුරෝගාමී විය. <br /> <br /> == දෙවන ලෝක මහා යුද්ධයෙන් පසු ==<br /> යුද්ධ සාමයෙන් පසු කම්කරු පාක්ෂික ඇමතිවරු ජාතික රජයෙන් අස්වූහ. 1945 ජූලි මාසයේ දී බ්‍රිතාන්‍යයේ පවත්වන ලද මහාමැතිවරණයෙන් සමාජවාදී වැඩපිළිවෙළක් ඉදිරිපත් කළ කම්කරු නායක ක්ලෙමන්ට් ඇට්ලි බලයට පත්විය. ඇට්ලිගේ සමයේ දී එක්සත් රාජධානියෙහි අභ්‍යන්තර වශයෙන් විශාල වෙනස්කම් ඇති විය. එංගලන්ත බැංකුව, අඟුරු ආකර, විදුලි ගෑස් හා ගමනාගමනාදී මහජන සේවා, යකඩ හා වානේ කර්මාන්ත රජය සතු කරන ලදි. 'තොටිල්ලේ සිට සුසානබිම' දක්වා සමාජ සුරක්ෂිතතා පද්ධතියන් 1948 දී සම්මත කර ගැනීමෙන් කම්කරු පක්ෂයේ සමාජ සේවා ප්‍රතිපත්තිය ක්‍රියාත්මක කරන ලදි. මේ හේතු කොටගෙන ආර්ථික අතින් හා රැකීරක්ෂා ප්‍රශ්නය අතින් ඉතා දුෂ්කරව පැවති පශ්චාත් යුද්ධ සමයේ පවා එක්සත් රාජධානියේ ජනතාවට අන්ත දුගීබවට හෝ රෝගීව නැතහොත් මහලුව අසරණ බවට හෝ වැටීමේ භීතියෙන් නිදහස්ව ජීවත් විය හැකි විය. එසේ වුව ද අත්‍යවශ්‍ය ද්‍රව්‍ය පිළිබඳ පාලනයන් නිසාත්, ජීවන වියදම නැඟීම නිසා වැඩි වැටුප් ඉල්ලා සේවකයන් ගෙන ගිය උද්ඝෝෂණාදිය නිසාත්, වරාය සේවකයන් වැඩ වර්ජනයෙහි යෙදීම නිසාත් රටෙහි නොසන්සුන්කම වැඩි විය. මේ අතර රන් පවුමේ අගය ඩොලර් 4.03න් 2.80 දක්වා අඩු කරන ලදි. බදු බර තව තවත් වැඩි කිරීමට සිදු වූ අතර සෞඛ්‍ය සේවය වැනි සමාජ සුභසාධන කටයුතු සම්බන්ධයෙන් පවා කරන ලද වියදම් අඩු කරන ලදි. <br /> <br /> == විජිතයනට නිදහස ==<br /> 1947 දී හින්දුස්ථානය, ඉන්දියාව (භාරතය) හා පකිස්ථානය යනුවෙන් දෙකඩ කොට ස්වාධීන ඩොමිනියන් රාජ්‍ය දෙකක් බවට පත් කැරිණ. මෙයින් බ්‍රිතාන්‍ය රජුට 'ඉන්දියාවේ අධිරාජයා' යන නාමය අත්හරින්නට සිදුවිය. ඒ සමඟ ම වාගේ බුරුමය ද 1948 දී ලංකාව ද ස්වාධීනත්වය ලැබූහ. මේ රාජ්‍යයන් අතුරෙන් බුරුමය පමණක් පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයෙන් ඉවත් වීමට තීරණය කෙළේය. 1948 දී යුදෙව්, අරාබි දෙපක්ෂයේ ඉල්ලීම් ගැන බේරුමක් ඇති කළ නොහැකි වූයෙන් බ්‍රිතාන්‍යය පලස්තීනය පිළිබඳ සිය මැන්ඩේට් බලතල එක්සත් ජාතීන්ගේ මණ්ඩලයට පවරා දුන්නේය. මේ කාලයේ දී ම ඒර (නිදහස් අයිරිෂ්) රාජ්‍යය එක්සත් රාජධානිය සමග තිබුණු තම සබඳතා හැර දමා අයර්ලන්ත සමූහාණ්ඩුව ප්‍රකාශයට පත් කෙළේය. <br /> <br /> දෙවන ලෝක මහා යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යය ක්‍රමයෙන් සිහින්ව යද්දී ධනය, බලය දෙකින් ම එක්සත් රාජධානිය පිරිහෙන්නට විය. ශතවර්ෂ ගණනක් යුරෝපයේ බලතුලනය රැකගැනීමට ඉදිරිපත්ව කටයුතු කළ එරටට දැන් ඒ සඳහා ඉදිරිපත් වීමට ශක්තියක් නොතිබිණි. නැගෙනහිර යුරෝපය මුළුමනින් ම වාගේ සෝවියට් සංගමයේ බලාධිකාරය යටතේ විය. බටහිර යුරෝපයේ ආරක්ෂක කටයුතු මෙන් ම ආර්ථික පුනරුත්ථාපන කටයුතු ද ධන බල ශක්තිය අතින් පශ්චාත් යුද්ධ ලෝකයේ පෙරමුණට පත්ව සිටි ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපද රාජ්‍යය භාර ගත්තේය. එම රාජ්‍යය මුල් වීමෙන් කොමියුනිස්ට් ව්‍යාප්තියට හා ආක්‍රමක කටයුතුවලට හරස්වීම සඳහා පිහිටුවන ලද උතුරු අත්ලන්තික් ගිවිසුම් සංවිධානය (NATO), මැද පෙරදිග මධ්‍ය ගිවිසුම් සංවිධානය (CENTO) හා අග්නිදිග ආසියා ගිවිසුම් සංවිධානය (SEATO) යන මේවායේ සාමාජිකත්වය බ්‍රිතාන්‍යය ලබාගත්තේය. <br /> <br /> 1951 මැතිවරණයෙන් නැවත වරක් චර්චිල් බලයට පත් විය. හෙතෙම කම්කරු රජය ජාතිය සතු කළ මහා මාර්ග ප්‍රවාහණ සේවයෙන් කොටසක් ආපසු පුද්ගල අංශයට පැවරීය. 1953 වානේ පනතින් වානේ සමාගම්වලට අයිතිවාසිකම් පවරා දුන් ඔහු එම කර්මාන්තයේ සමීක්ෂණ කටයුතු රජයට පැවරෙන පරිදි යකඩ හා වානේ මණ්ඩලයක් පිහිටුවිය. 1954 දී ආහාර හා වෙනත් බොහෝ ද්‍රව්‍ය සම්බන්ධ පාලන නීති ඉවත් කළේය. 1950 ගණන්වල දී බ්‍රිතාන්‍යයේ ආර්ථික තත්ත්වය ක්‍රමයෙන් යහපත් අතට හැරිණ. නිෂ්පාදනය මෙන් නිර්යාත ද ඉහළ නැංගේය. 1960 වන විට බොහෝ දෙනකුගේ ආදායම 1949 දී පැවතියාක් මෙන් දෙගුණයක් තරම් ඉහළ නැංගේය. <br /> <br /> == එලිසබත් II ==<br /> 1952 පෙබරවාරි 6 දින ජෝජ් VI රජු මියගියෙන් ඒ දිනවල විදේශ සංචාරයක යෙදී කිනියාවේ සිටි එලිසබත් කුමරිය ආපසු පැමිණ රාජ්‍යය භාරගත්තාය. <br /> <br /> 1953 දී එක්සත් රාජධානිය සුඩානය සම්බන්ධයෙන් මිසරය සමඟ එකඟත්වයට පැමිණ එරටට අභ්‍යන්තර ස්වාධීනතාව දුන්නේය. 1954 දී සූවස් ප්‍රදේශයේ බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා මාස 20ක් තුළ ඉවත් කර ගැනීමට ද එක්සත් රාජධානිය එකඟ විය. මේ කාලයේ දී අග්නිදිග ආසියා ප්‍රදේශ සම්බන්ධයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය, ඇමෙරිකා දෙපක්ෂය අතර මතභේද ඇති විය. එක්සත් රාජධානිය මහජන චීනය පිළිගත් අතර ඇ.එ.ජ. රාජ්‍යය ගත්තේ ඊට විරුද්ධ පියවරය. 1953-54 ඉන්දු-චීන අරගලයේ දී 1954 ජිනීවා නිරාකරණය ඇති කිරීමට බ්‍රිතාන්‍යය මුල් වී ක්‍රියා කෙළේය. 1955 දී එවක 80 හැවිරිදි වියේ සිටි චර්චිල් ඉල්ලා අස් වූයෙන් ඇන්තනි ඊඩ්න් බ්‍රිතාන්‍ය අග්‍රාමාත්‍ය ධුරයට පත්විය. බ්‍රිතාන්‍යයට අපකීර්තිය ගෙන ආ සූවස් අරගලය ඇති වූයේ ඊඩ්න්ගේ කාලයේ දීය. සූවස් ප්‍රශ්නයට කලින් සයිප්‍රස්හි බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට විරුද්ධව නැඟී ආ ජාතිවාදී ව්‍යාපාරයේ දී ද බ්‍රිතාන්‍යය කෙළේ එම ජාතික ව්‍යාපාරය මර්දනය කිරීම අරභයා සයිප්‍රස් ග්‍රීක ප්‍රජානායක මකාරියොස් අග්‍ර බිෂොප්තුමා පිටුවාහල් කිරීමේ දරුණු ක්‍රියාවයි. <br /> <br /> මැද පෙරදිග සාමය හා සුරක්ෂිතතාව රැක ගැනීමේ පියවරක් වශයෙන් එක්සත් රාජධානිය 1953 දී තුර්කිය, ඉරාකය, ඉරානය හා පකිස්ථානය ද සමග බැග්ඩෑඩ් ගිවිසුමට බැඳුණේය. මේ නිසා මිසරය, සිරියාව හා ජොර්දානය බ්‍රිතාන්‍යය සමග නොහොඳ විය. මේ අතර ඇ.එ.ජ.රා. හා එ.රා. මිසරයේ අස්වාන් වේල්ල සම්බන්ධයෙන් පොරොන්දු වූ ආධාර නැවැත්වීමට තීරණය කෙළෙන් මිසර ජනාධිපති නසාර් සෙනෙවියා 1956 ජූලි මාසයේ දී සුවස් ඇළ මිසර ජාතියට අයත් දේපොළ හැටියට ප්‍රකාශ කොට සූවස් සමාගම හා එයට අයත් දේ ජාතිය සතු කෙළේය. සූවස් සමාගමේ වැඩි කොටස් හිමිකරුවන් වූ බ්‍රිතාන්‍යය හා ප්‍රංසය එය තමන්ට වැදුණු බලවත් පහරක් සේ සලකා ඊශ්‍රායෙලය ද සමඟ එක්ව ආක්‍රමක පියවර ගත්තේය. මේ සම්බන්ධයෙන් එ.රා. තුළත් පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයේත් මහජන මතය ඊඩ්න් රජයට විරුද්ධව නැඟී එද්දී ඇ.එ.ජ.රා. ද එ.රා.-ප්‍රංස ආක්‍රමණය නැවැත්වීමට බලකර සිටියේය. මේ අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ මණ්ඩලය ද මැදහත්වීමෙන් නොවැම්බරයේ දී එම රටවල් යුද නවත්වා හමුදා ඉවත් කරගැනීම නිසා ප්‍රශ්නය විසඳිණ ([[සූවස්]] බ.). 1957 මුල දී ම ඊඩ්න් අගමැති පදවියෙන් ඉල්ලා අස්විය. <br /> <br /> අනතුරුව අගමැති පදවියට පත් වූ හැරල්ඩ් මැක්මිලන් 1963 දක්වා බලයේ සිටියේය. හෙතෙම මුල දී ම ඇමෙරිකා-බ්‍රිතාන්‍ය හොඳහිත තහවුරු කිරීමට ක්‍රියා කෙළේය. 1957 දී මකාරියොස් අග්‍ර බිෂොප්තුමා නිදහස් කරනු ලැබූ නමුත් සයිප්‍රස් නිදහස් රටක් බවට පත් කරන ලද්දේ 1960 දීය. <br /> <br /> == පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලය පුළුල්වීම ==<br /> 1957 දී ගෝල්ඩ් කෝස්ට් රට ඝානා නමින් ඩොමිනියන් රාජ්‍යයක් බවට පත් විය. 1958 දී මලයාව ද 1960 දී නයිජීරියාව ද 1961 දී සියෙරා ලෙයොන් හා ටැංගනිකාව ද ස්වාධීනතාව ලැබූහ. 1961 දි ද. අප්‍රිකාව ජනරජයක් බවට පත් වූ පසු එරටේ පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩල සාමාජිකත්වය දීර්ඝ නොකරන ලදි. ඉහත දැක්වූ රාජ්‍ය නිදහස ලැබීමෙන් පසු පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයට බැඳුණ අතර 1962 දී ජැමෙයිකා, ට්‍රිනිඩෑඩ් හා ටොබාගෝ සහ උගන්ඩාව ද 1963 දී කිනියාව හා සැන්සිබාරය ද 1964 දී මලාවි (න්‍යාසාලන්තය) හා සැම්බියාව (උතුරු රොඩීසියාව) ද නිදහස ලබා පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයට බැඳුණහ. 1965 දී සිංගප්පූරුව මලයා සංයුක්ත රාජ්‍යයෙන් ඉවත්ව තනි රාජ්‍යයක් බවට පත් විය. එම වර්ෂයේ දී ගැම්බියාව සහ මාලදිවයින් ද 1966 දී ගුයානා, ලෙසෝතෝ, බොට්ස්වානා හා බාබේඩූස් ද ඊළඟ වර්ෂයේ දී ඇන්ටිගුවා, ඩොමිනිකා, ග්රැනඩා, සෙන්ට් ලූසියා, සෙන්ට් කිට්ස්-නෙවිස් හා ඇංග්විලාව ද, 1968 දී මුරිසිය හා ස්වාසිලන්තය ද පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයේ සාමාජික රටවල් බවට පත්වූහ. දකුණු රොඩීසියාවේ සුළු ජාතික ඉයන් ස්මිත්ගේ ධවල රජය 1965 දී එක්සත් රාජ්‍යයේ මුල් වීමක් හෝ අනුදැනීමක් නොමැතිව ඒකපාක්ෂිකව ස්වාධීනතාව ප්‍රකාශ කෙළේය. බ්‍රිතාන්‍යය එම රජය පිළිගැනීමෙන් වැළකුණා මිස එම රාජද්‍රෝහී බලාත්කාර ක්‍රියාව අවිබලයෙන් මැඩීමට කටයුතු නොකෙළේය. 1968 දී ඒඩන් දකුණු යේමනය යන නමින් නිදහස දිනා ගත්තේය. <br /> <br /> 1963 දී මැක්මිලන් රජය යුරෝපා ආර්ථික හවුලට (පොදු වෙළඳ හවුලට) බැඳීමට ගත් වෑයම ප්‍රංසය විරුද්ධවීම නිසා නිෂ්ඵල විය. එම වර්ෂයේ ඔක්තෝබරයේ දී මැක්මිලන් අසනීපව අස්වීම නිසා හ්‍යුම් සාමි එම තනතුරට පත් විය. ඊළඟ වර්ෂයේ දී පවත්වන ලද මැතිවරණයේ දී හැරල්ඩ් විල්සන්ගේ නායකත්වයෙන් කම්කරු පක්ෂය ජයග්‍රහණය කෙළේ වැඩි ආසන හතරකිනි. මේ තත්වය උඩ වානේ කර්මාන්තය ජාතිය සතු කිරීම වැනි පියවර ගැනීමට රජය ඉක්මන් නොවීය. 1966 මාර්තු මාසයේ දී යළි මැතිවරණයකට මුහුණ දුන් විල්සන් රජය එවර වැඩි ආසන 97ක් සහිතව ජය ලැබීය. 1967 දී විල්සන් රජය ද යුරෝපා ආර්ථික හවුලට බැඳීමට වෑයම් කළ නමුත් ප්‍රංසයේ නිෂෙධ ඡන්දය නිසා එ ද අසාර්ථක විය. ක්‍රමයෙන් ආර්ථික දුෂ්කරතා වැඩිවීම නිසා යළිත් වරක් 1967 දී රන්පවුමේ අගය පහත දැමීමට සිදු විය. 1970 දී එඩ්වඩ් හීත්ගේ ප්‍රමුඛත්වයෙන් යුත් කොන්සර්වටිව් රජය බලයට පැමිණියේය. හීත් රජය යුරෝපා ආර්ථික හවුලට බැඳෙන්නට ගත් වෑයම 1972 දී සඵල විය. <br /> <br /> ආර්ථික උද්ධමනය හා කාර්මික අර්බුදය 1973 අවසාන භාගයේ දී හටගත් තෙල් අර්බුදය හේතු කොටගෙන වඩාත් උග්‍රවීම නිසා, නියමිත කාලයට පෙරාතුව, 1974 පෙබරවාරි 7 දින පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරීමට හීත් රජයට සිදුවිය. 1974 පෙබරවාරි 28 දින පැවැත් වූ මහමැතිවරණයෙන් තනි පක්ෂයක් වශයෙන් බහුතර ආසන සංඛ්‍යාවක් නොලැබුණ ද කම්කරු පක්ෂයේ නායක හැරල්ඩ් විල්සන් වෙනත් පක්ෂ සහායක් නොලබා ම රජයක් පිහිටු විය. ආණ්ඩුව දිගට ම ගෙන යාමට වැඩි ආසන ගණනක් නොවූ බැවින් ඔක්තෝබර් 10 දින යළි මහා මැතිවරණයක් පවත්වන ලදි. එහි දී තනි පක්ෂයක් වශයෙන් වැඩි ආසන ගණනක් දිනා ගැනීමට අගමැති විල්සන් සමත් විය. <br /> <br /> 8888888888888888888888888888888888888888<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූ‍ගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B6%E0%B6%9A%E0%B7%83%E0%B6%BA 2026-05-15T09:18:40Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>(ගණක චතුරස්‍රය - Abacus). සංඛ්‍යාවන් එකතු කිරීම හා අඩු කිරීම පහසුවෙන් කළ හැකි වන පරිදි සකස් කරගත් පුවරු විශේෂයකි. ඇබකස් යනු ග්‍රීක භාෂාවේ 'ඇබැක්ස්' (දූලි) ශබ්දයෙන් හෝ සෙමිටික් භාෂාවල එන 'අබක්' (දූලි) ශබ්දයෙන් හෝ බිඳී ආවකැයි සැලැකේ. පළමුවෙන් ලෑල්ලක වැලි හෝ දූලි දැමීමෙන් පිළියෙල කරගත් බැවින් ඊට ඇබකස් යන නම ව්‍යවහාර වී යයි කියති. විවිධ රටවල කලින් කල ව්‍යවහාර වූ ඇබකස් පුවරු වර්ග බොහෝ ගණනකි. ඒවායින් විශේෂ සැලකීමට භාජන වන වර්ග තුනකි. එනම්: <br /> <br /> 1. මතුපිට වැලි (දූලි) අතුරා සකස් කරගත් පුවරුව (පසු කලක දී මේ පුවරුව මත ඉටි දැමීමෙන් ගල්ලෑල්ලක් මෙන් උපයෝගී කරගන්නා ලදි.) <br /> <br /> 2. ඒක, දශ, ශත, සහස්‍රාදි සංඛ්‍යා ප්‍රමාණ වෙන් වෙන් වශයෙන් යොදා ගැනීම සඳහා මේසයක් මත අඳින ලද ඉරි මතුපිට වුවමනා පරිදි එහා මෙහා කිරීමට හැකිවන සේ තැබූ ලෝහ කැබලි හෝ පබළු හෝ වීදුරු කැබලි ආදි ඉත්තන් සහිත ඇබකසය හා<br /> <br /> 3. එහා මෙහා කළ හැකි පරිදි පීලි මත ලෝහ කැබලි සවි කිරීමෙන් සකස් කරගත් මේසය යන මේවායි.<br /> <br /> ලෝහ කැබලි යථාපරිදි විවිධ ස්ථාන කරා පැමිණවීමෙන් එකතු කිරීම්, අඩු කිරීම් ආදියට උපයෝගී කරගත් පැරණි ඇබකසය ඒක, දශ, ශත, සහස්‍රාදි ස්ථානගත සංඛ්‍යා දැක්වීම සඳහා වෙන් වෙන් වශයෙන් අඳින ලද ඉරි සහිත මේසයකි. මෙබඳු ඇබකසයකින් සංඛ්‍යා දෙකක් එකතු කරන පිළිවෙළ පහත දැක්වෙයි. එහි උදාහරණ වශයෙන් 327 හා 74 එකතු කර ඇත. <br /> <br /> ඒ ඒ ස්ථානයන් කරා යථාපරිදි ලෝහ කැබලි එහා මෙහා කිරීම එකතු කිරීමේ දී කෙරේ. අඩු කිරීමේ දී ලෝහ කැබලි යථා පරිදි ඉවත් කිරීම අවශ්‍යය. නැවත නැවත එකතු කිරීමෙන් ගුණ කිරීම ද නැවත නැවත අඩු කිරීමෙන් බෙදීම ද සිදු කරනු ලැබේ. මේ ඇබකසය ව්‍යවහාර වූයේ මධ්‍යධරණී මුහුද ආශ්‍රිත රටවලය. <br /> <br /> ක්‍රි.පූ. 6 වන ශතවර්ෂයේ දී චීනයෙහි භාවිත වූ ඇබකසයට ලෝහ කැබලි වෙනුවට උණ කෝටු යොදා තිබුණේය. මේ ඇබකසය 19 වන සියවස දක්වා කොරියාවෙහි ද භාවිත විය. ක්‍රි.ව. 600 පමණේ දී ජපන් රටට ද පැතිර ගිය යථෝක්ත ඇබකසය එහි දී සංගි හෙවත් සංචු යන නමින් හැඳින්විණ. ස්වාන් පාන් නමින් හැඳින්වෙන ඇබකසය 12 වන සියවසේ පටන් චීනයෙහි ව්‍යාප්ත විය. <br /> <br /> ඇබකසයක රාමුවෙහි සරල සමාන්තරව සවි කළ කම්බිවල ඇමුණූ ඉත්තන්ගෙන් දකුණේ සිට වමට ඒක, දශ, ශත, සහස්‍ර ආදි ස්ථානගත සංඛ්‍යා දැක්වෙයි. එහි ඇති හරස් පොල්ලට පහළින් වූ ඉත්තකු ඉහළට ගෙන ගිය විට ඉන් 'එකක්' ද හරස් පොල්ලට ඉහළින් වූ ඉත්තකු පහළට ගෙන ගිය විට ඉන් 'පහක්' ද අදහස් කැරෙයි. උදාහරණ වශයෙන් ඉහත දැක්වෙන ඇබකසයෙන් පෙන්වා ඇත්තේ 73,905 යන සංඛ්‍යාවයි. මේ ඇබකසයෙන් ලබාගත හැකි වැඩිම ඓක්‍යය 999,999,999කි. <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: මිනිත උපකරණ]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B7%86%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%9C%E0%B6%A9%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%93 2026-05-15T08:58:46Z

<p>Senasinghe: '(Aphrodite). ග්‍රීක දේව කථාවන්හි දැක්වෙන අයුරු ප්‍රේ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(Aphrodite). ග්‍රීක දේව කථාවන්හි දැක්වෙන අයුරු ප්‍රේමයට හා සෞන්දර්යයට අධිගෘහිත දෙවඟනය. මෑ රෝම දේව කථාවන්හි [[වීනස්]] (බ.) නාමයෙන් හැඳින්වේ; සියුස් මහ දෙවියාගේ හා දියෝනිගේ දුහිතෘව ලෙසත් මුහුදු පෙණින් ජනිත වූ තැනැත්තියක ලෙසත් දැක්වෙයි. <br /> <br /> මේ රන්වන් මඤ්ජුහාසිනිය ප්‍රේමයේ දේවඟන වශයෙන් දෙව් මිනිස් ජීවිත කෙරෙහි සිය බලය පාන්නීය. පෙම්පහන දැල්වීමට මෙන් ම නිවා දැමීමටත් ඕ දනියි. ශෝභාවෙන් හා රූපලාවණ්‍යයෙන් සෑම දෙවඟනක් ම පරයා සිටුනා ඕ තොමෝ ඉතා ම ප්‍රඥා සම්පන්න පුද්ගලයා වුව ද වසඟයට පත් කළ හැකි, දෙවිවරුන් පවා අභිභවනය කළ හැකි, සෑම වශීකාරකයක් ම සිය මේඛලාදාමයෙහි ලා පැලැඳගෙන සිටින්නීය. ඕතොමෝ ප්‍රේමයේ බැම්මෙන් පරම්පරාවන් එකමුතු කරනුයෙන් විවාහයේ හා පවුල් ජීවිතයේ දෙවඟන ද වන්නීය. <br /> <br /> ඇෆ්‍රොඩයිටී පිළිබඳ කථා ප්‍රවෘත්තියත් ඒ පිළිබඳ ලබ්ධියත් ප්‍රථමයෙන් ව්‍යාප්ත වූයේ ආසියාතික ජනයා අතර යයි සැලකේ. ඉක්බිතිව ග්‍රීක දේව ගණයට ඇතුළත් වූ ඕ තොමෝ නභෝගර්භයට අධිපති දෙවඟන වශයෙන් 'ඇෆ්‍රොඩයිටී යුරේනියා' නමින් අදහනු ලැබුවාය. පොදුවේ කවුරුන් විසිනුත් ඇය අදහන ලද්දේ 'ඇෆ්‍රොඩයිටී පැන්ඩීමොස්' (සියලු දෙනා‍ගේම දෙවඟන) වශයෙනි. මේ දෙයාකාර පූජාවිධිය නිසා පසු කලෙක දී 'ඇෆ්‍රොඩයිටී යුරේනියා' පවිත්‍ර ප්‍රේමයේ දෙවඟන වශයෙනුත් 'ඇෆ්‍රොඩයිටී පැන්ඩීමොස්' කාම තෘෂ්ණාව පිළිබඳ දෙවඟන වශයෙනුත් වෙන වෙන ම සලකනු ලැබුවහ. <br /> <br /> පෙරදිග හා සම්බන්ධ ඇෆ්‍රාඩයිටී අදහන ලද්දේ සත්ව වර්ගයාගේත් වෘක්ෂලතාදියේත් බෝවීම ඇති කරන්නා වූ ද විශේෂයෙන් ස්ත්‍රී පක්ෂය පිළිබඳ සශ්‍රීකත්වය ඇති කරන්නාවූ ද දෙවඟන වශයෙනි. සශ්‍රීකත්වයේ සලකුණු වශයෙන් බැටළු, එළු, පරෙවි, මත්ස්‍ය යන සත්තු ද වන්ධ්‍යත්වයට පිළියම් වශයෙන් කිහිරි ආදි වෘක්ෂ ද මැයගේ සංකේතයෝ වෙත්. <br /> <br /> හීෆෙස්ටස්ගේ බිරිය වූ ඇෆ්‍රොඩයිටීගේ පෙම්වතුන් අතර ඒරීස්, එරෝස් හා ඇඩෝනිස් ද වෙති. <br /> <br /> පැරැණි කලාකෘතීන්හි ඇෆ්‍රොඩයිටී විවිධාකාරයෙන් නිරූපණය වී ඇත. ඇතැම් විට වස්ත්‍රයෙන් සැරසී සිටුනා හෝ බොහෝ විට හිඳුනා කතක හැටියටත් මුහුදෙන් පැනනඟින නිර්වස්ත්‍ර කාන්තාවක හෝ නොඑසේ නම් ස්නානයෙන් පසු නැඟී සිටුනා කාන්තාවක හැටියටත් දක්වා තිබේ. මැය නිරූපණය වන ඉතා ම ප්‍රකට ප්‍රතිමාව වනුයේ දැනට ලූවර් කෞතුකාගාරයෙහි දක්නා 'මීලොස්හි ඇෆ්‍රොඩයිටී' නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රතිමාවයි.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ග්‍රීක-රෝම දේවකථා]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E0%B6%BB%E0%B7%93%E0%B6%A9%E0%B7%93%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B7%94 2026-05-15T08:31:01Z

<p>Senasinghe: 'පකිස්ථානයේ වයඹදිය දේශසීමාවේ කයිබර් දුර්ගය ආශ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>පකිස්ථානයේ වයඹදිය දේශසීමාවේ කයිබර් දුර්ගය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ වාසය කරන පඨාන් ගෝත්‍රයක් 'ඇප්රීඩී' නමින් හැඳින්වේ. නිතර ම පාහේ ආක්‍රමණයන්ට ගොදුරු වූ මේ ප්‍රදේශයේ වාසය කළ ස්වදේශික ජනයා හා ඇප්ඝන්වරුන් අතර වූ මිශ්‍රණයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මේ ගෝත්‍රය ඇති වී යයි සැලකේ. <br /> <br /> ඇප්රීඩීවරු වැඩි වශයෙන් ම පශුපාලනයෙන් හා ගොවිතැනින් ජීවත් වෙති. කලක් කයිබර් දුර්ග මාර්ගය හරහා ඔබ මොබ ගිය වෙළඳ තවලම් කොල්ලකෑමට ද මොවුහු පුරුදුව සිටියහ. <br /> <br /> අක්බාර් රජතුමාගේ කාලයේ දී මොවුන් 'රොෂනියා' නම් ධර්මය වැලඳ ගත් බව සඳහන් වේ. එම ධර්මය මර්දනය කරනු ලැබූ පසුව මොවුහු මෝගල් හමුදාවට ඇතුළත් කරගන්නා ලදහ. මොවුනට විශේෂයෙන් ම භාර දී තිබුණේ කයිබර් දුර්ගය රැකීමය. නදීර් ෂා ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ අවස්ථාවේ දී මේ කාර්යය ඉටු කිරීමට ඔවුහු අසමත් වූහ. <br /> <br /> ක්‍රි.ව. 1672 දී ඇප්රීඩීවරු මෝගල් රාජ්‍යයට විරුද්ධව කැරලි ගැසූහ. දහනවවන හා විසිවන සියවස්වල දීත් මොවුන්ගේ කැරලි ගැසීම් හා කොල්ලකෑම් නතර කිරීම පිණිස වරින්වර යුද්ධ හමුදා යැවීමට එකල ඉන්දියාව පාලනය කළ බ්‍රිතාන්‍යයන්ට සිදු විය. ඉංග්‍රීසීහු ඇෆ්ඝනිස්ථානය යටත් කර ගැනීමෙන් පසුව ඇප්රීඩීවරුන් ස්වාධීන ජාතියක් හැටියට පිළිගත්හ. ඉන්දියන් යුද්ධ හමුදාවේ එකල සිටි දක්ෂ යුද්ධ භටයන් අතුරෙන් ඇප්රීඩීවරු ද කොටසක් වූහ.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: මානව වංශ විද්‍යාව-ඇෆ්ඝනිස්ථානය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A_%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%9A_%E0%B7%83%E0%B6%82%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%B0%E0%B6%B1_%E0%B7%80%E0%B7%90%E0%B6%A9_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B7%85%E0%B7%92%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B7%85 2026-05-15T07:09:58Z

<p>Senasinghe: '(U.N. Development Programme). කෘෂිකර්ම, කර්මාන්ත, අධ්‍යාපන, සෞඛ්...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(U.N. Development Programme). කෘෂිකර්ම, කර්මාන්ත, අධ්‍යාපන, සෞඛ්‍ය, සංවර්ධන සැලැස්මකරණ, පොදු සේවා, සමාජසේවා ආදි අංශයන්හි යෝජනා ක්‍රම සම්බන්ධයෙන් ඒ ඒ රටවල ආණ්ඩුවලට ආධාර දීම සඳහා පිහිටුවා ඇති එ.ජා. ආයතනයයි. <br /> <br /> 1965 දී එ.ජා. ආර්ථික හා සමාජ මණ්ඩලයේ නිර්දේශය අනුව එවක පැවති විස්තාරිත කාර්මික ආධාර වැඩ පිළිවෙළ (Expanded Programme of Technical Assistance) හා එ.ජා. විශේෂ අරමුදල (U.N. Special Fund) එකතු කොට මෙම එ.ජා. සංවර්ධන වැඩ පිළිවෙළ පිහිටුවීමට තීරණය කරන ලදි. <br /> <br /> සංවර්ධන වැඩ පිළිවෙළ මගින් ආධාර දෙනු ලබන්නේ විශේෂඥයන්ගේ සේවය සැපයීම හෝ අධිශිෂ්‍යත්ව ප්‍රදානය කිරීම හෝ මගිනි. සාමාන්‍යයෙන් එ.ජා. සංවර්ධන වැඩ පිළිවෙළට අයත් යෝජනා ක්‍රම අංශ දෙකකට වැටේ. විශාල ප්‍රමාණයේ ප්‍රාග්-ආයෝජන කටයුතු විශේෂ අරමුදල් අංශයට අයත් වේ. විස්තාරිත කාර්මික ආධාර වැඩ පිළිවෙළ යටතේ මුල දී කරගෙන ගිය සුළු ප්‍රමාණයේ කාර්මික ආධාර යෝජනා ක්‍රම අනික් අංශයට වැටේ. <br /> <br /> වැඩ පිළිවෙළෙහි ධන සම්පත්, එහි යෝජනා ක්‍රම ක්‍රියාත්මක කොට කරගෙන යාමට හවුලේ වගකීම උසුලන ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංවිධානය (ILO), ආහාර හා කෘෂිකර්ම සංවිධානය (FAO), යුනෙස්කෝ ආයතනය (UNESCO), ජාත්‍යන්තර සිවිල් ගුවන්සේවා ආයතනය (ICAO), ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය (WHO), ප්‍රතිසංස්කරණය හා සංවර්ධනය පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර බැංකුව (IBRD), ජාත්‍යන්තර විදුලි සංදේශ සංගමය (ITU), ලෝක කාලගුණ විද්‍යා සංවිධානය (WMO) , ජාත්‍යන්තර පරමාණු ශක්ති ඒජන්සිය (IAEA), ජගත් තැපැල් සංගමය (UPU) හා අන්තර් ආණ්ඩු සමුද්‍රාසන්න සාකච්ඡා සංවිධානය (IMCO) යන ආයතනවලට බෙදනු ලැබේ. <br /> <br /> මෙම ආයතනයෙහි ප්‍රතිපත්තිමය පාලනය එහි පාලක මණ්ඩලයේ සාමාජිකයන් තිස්හත් දෙනාගෙන් සිදු වේ. මොව්හු සංවර්ධිත හා සංවර්ධනය වන රටවල් අතුරෙන් තෝරාගනු ලබන්නාහු වෙත්. 1971 දී මෙම සංවර්ධන වැඩ පිළිවෙළ යටතේ ආධාර දීම සඳහා ඩොලර් කෝටි 45ක වැඩ යෝජනා කොට තිබිණි. <br /> <br /> සංවර්ධන වැඩ පිළිවෙළෙහි දෛනික කටයුතු පරිපාලක නිලධාරියකු විසින් පාලනය කරනු ලැබේ. වර්තමාන පරිපාලක නිලධාරියා රුඩොල්ප් ඒ. පීටර්සන් මහතාය. ප්‍රධාන කාර්යාලය නිව් යෝක් නුවර පිහිටා ඇත. <br /> <br /> 1971 වර්ෂයේ දී වැඩ පිළිවෙළෙහි කටයුතු කරගෙන යාම පිණිස සාමාජික රාජ්‍ය 128ක් විසින් ඩොලර් විසිහතර කෝටියක් ප්‍රදානය කිරීමට කැමැත්ත ප්‍රකාශ කරන ලදි. ලංකාවේ මහවැලි යෝජනා ක්‍රමය සැලසුම් කිරීමට කලින් ගෙනයන ලද පරීක්ෂණ කටයුතු වල දී එ.ජා. සංවර්ධන වැඩ පිළිවෙළේ හා එ.ජා. ආහාර හා කෘෂිකර්ම සංවිධානයේ ආධාර ලැබුණේය. <br /> <br /> 1972 ජූනි මාසයේ දී එ.ජා. වැඩපිළිවෙළ කෘෂිකර්ම, මානව සම්පත්, කාර්මික කටයුතු හා ස්වාභාවික ධන සම්පත් සඳහා වූ ලංකාවේ තාක්ෂණික ආධාර වැඩ පිළිවෙළක් පිළිගනිමින් පස්වර්ෂයක කාලයක් තුළ දී එම සංවර්ධන කටයුතු සදහා වැයකිරීම පිණිස ඩොලර් එක්කෝටි පනස් ලක්ෂයක ආධාර මුදලක් අනුමත කෙළේය. <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ජාත්‍යන්තර සංවිධාන]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A_%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%9A_%E0%B7%80%E0%B7%99%E0%B7%85%E0%B6%B3_%E0%B7%84%E0%B7%8F_%E0%B7%83%E0%B6%82%E0%B7%80%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%B0%E0%B6%B1_%E0%B7%83%E0%B6%B8%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%9A%E0%B6%BD%E0%B6%B1%E0%B6%BA 2026-05-15T06:59:47Z

<p>Senasinghe: '(UN - Conference on Trade and Development (UNCTAD). 1964 දෙසැම්බර් 20 වැනි දින එ.ජා....' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(UN - Conference on Trade and Development (UNCTAD). 1964 දෙසැම්බර් 20 වැනි දින එ.ජා. සංවිධානය ගත් තීරණය පරිදි පිහිටුවන ලද නිත්‍ය ආයතනයකි.<br /> <br /> විශේෂයෙන් ආර්ථික සංවර්ධනය නඟා සිටුවීමේ අදහසින්, විවිධ සංවර්ධනාවස්ථාවන්හි පවත්නා රටවල් අතර ද විවිධ ආර්ථික හා සමාජ සංවිධාන පද්ධතීන් ඇති රටවල් අතර ද ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම වැඩි දියුණු කිරීම මෙම සම්මේලනයේ ප්‍රධාන කාර්යයකි. ඒ හැර ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම ද අනුබද්ධ ආර්ථික සංවර්ධන ප්‍රශ්න ද පිළිබඳව මූලධර්ම හා ප්‍රතිපත්ති සකස් කිරීම, මේ මූලධර්ම හා ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාවට නැංවීමේ යෝජනා ඉදිරිපත් කිරීම, ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම ද අනුබද්ධ ආර්ථික සංවර්ධනය ද පිළිබඳ ක්ෂේත්‍රයට අයත් එ.ජා. සංවිධාන පද්ධතිය තුළ වූ වෙනත් ආයතනවල ක්‍රියාවලීන් සමාලෝචනය හා සමායෝජනය, සුදුසු අවස්ථාවල දී වෙළඳ ක්‍ෂේත්‍රයේ බහු පාර්ශ්වික ගිවිසුම් ගැන සාකච්ඡා කිරීම හා ඒවා පිළිගැනීම සඳහා එ.ජා. සංවිධානයේ බලධාරී ආයතන සමග සාකච්ඡාවෙන් කාර්යාරම්භ කිරීම ආදියත් මෙම සම්මේලනයට අයත් කාර්යයෝයි. <br /> <br /> එ.ජා. සංවිධානයේ ද එහි විශේෂිත ආයතනවල හා ජාත්‍යන්තර පරමාණුබල සංවිධානයේ ද සාමාජික රටවල් වෙළඳ හා සංවර්ධන සම්මේලනයේ සාමාජිකයෝය. 1974 ඔක්තෝබර් මාසයේ දී සාමාජික සංඛ්‍යාව 143කි. සම්මේලනය තුන් වසකට වරක් වත් රැස්විය යුතුයි. සම්මේලනයේ නිර්දේශ හා තීරණ ක්‍රියාත්මක කිරීම ආදි කටයුතු සඳහා වෙළඳ හා සංවර්ධන මණ්ඩලය නම් වූ නිත්‍ය ආයතනයක් වේ. සාමාන්‍යයෙන් එම ආයතනය වර්ෂයකට දෙවරක් වත් රැස්විය යුතුය. සම්මේලනය විසින් එහි සාමාජික රාජ්‍ය අතුරෙන් තෝරනු ලබන සාමාජිකයන් 55කින් මේ වෙළඳ හා සංවර්ධන මණ්ඩලය සෑදී ඇත. මෙහි කටයුතු යථා පරිදි කරගෙන යාම සඳහා වෙළඳ භාණ්ඩ කමිටුව, නිෂ්පාදිත පිළිබඳ කමිටුව, වෙළඳාම හා සබැඳි අදෘශ්‍ය දෑ (රක්ෂණ ආදිය) සහ අරමුදල් සැපයීම පිළිබඳ කමිටුව, නාවික කටයුතු කමිටුව යයි කාරක සභා සතරක් වේ. මේවා වාර්ෂිකව රැස් වේ. <br /> <br /> එ.ජා. වෙළඳ හා සංවර්ධන සම්මේලනයෙහි ප්‍රධාන කාර්‍ය්‍ය සම්පාදකවරයා වූ මහා ලේකම් තැන එ.ජා. මහාලේකම්වරයා විසින් පත් කරනු ලැබ මහාමණ්ඩලය විසින් ස්ථිර කරනු ලැබිය යුතුය. <br /> <br /> වර්තමාන (1974) මහලේකම්වරයා ආචාර්ය ගාමිණී කොරයා මහතාය. සම්මේලනයේ ප්‍රධාන කාර්යාලය පිහිටා ඇත්තේ ජිනීවාහිය. <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ජාත්‍යන්තර සංවිධාන]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A_%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%9A_%E0%B7%85%E0%B6%B8%E0%B7%8F_%E0%B6%85%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%AF%E0%B6%BD 2026-05-15T06:51:17Z

<p>Senasinghe: '(United Nations Children's Fund - UNICEF). මෙය වූකලි දෙවෙනි ලෝක සංග්‍රාම...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(United Nations Children's Fund - UNICEF). මෙය වූකලි දෙවෙනි ලෝක සංග්‍රාමයෙන් විනාශයට පැමිණි රටවල විපතට පත් ළමයින්ට හදිසි සහනාධාර සැපයීම සඳහා පිහිටුවන ලද්දකි. 1946 දෙසැම්බර 11 වෙනි දා ඇරඹුණු මෙම අරමුදලේ හදිසි ආධාර යෝජනා ක්‍රම නිමාවට පත් වූ කල්හි එහි වටිනා සේවය ගැන සලකා බැලූ මහාමණ්ඩලය විසින් 1953 දී එය ස්ථාවර ආයතනයක් වශයෙන් නොකඩවා පවත්වාගෙන යෑමට තීරණය කරන ලදි. <br /> <br /> හත්සිය දෙනකුන්ගෙන් පමණ යුත් කාර්ය මණ්ඩලයකින් සැදුම්ලත් ළමා අරමුදල පාලනය කරනු ලබන්නේ සාමාජිකයන් තිස් දෙනකුන්ගෙන් සමන්විත විධායක මණ්ඩලයක් මගිනි. ප්‍රතිපත්ති සකස් කිරීමත් යෝජනා ක්‍රමවලට ආධාර වෙන් කිරීමත් මෙම විධායක මණ්ඩලයෙන් ඉටු වෙයි. ආර්ථික හා සමාජ කවුන්සලයත් මහා මණ්ඩලයත් මගින් ආයතනයේ කටයුතු විමර්ශනය කරනු ලැබේ. විධායක මණ්ඩලයේ උපදෙස් අනුව මහලේකම් විසින් විධායක අධ්‍යක්ෂ පත් කරනු ලැබේ. මෙහි ප්‍රධාන කාර්යාලය එක්සත් ජාතීන්ගේ ගොඩනැඟිල්ලේ පිහිටා ඇති අතර යුරෝපය හා අප්‍රිකාව සඳහා පැරිසියෙහි ද ආසියාව සඳහා බැංකොක්හි ද නැගෙනහිර මධ්‍යධරණී ප්‍රදේශ සඳහා බේරූට්හි ද ඇමෙරිකාව සඳහා නිව් යෝක්හි ද ප්‍රාදේශික කාර්යාල පිහිටුවා ඇත. ළමා අරමුදල එක්සත් ජාතීන්ගේ සංගමයේ ම කොටසක් වුව ද ඊට මුදල් ලැබෙන්නේ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ අයවැය ලේඛනයෙන් නොව නොයෙක් රාජ්‍යවලිනුත් විවිධ සංවිධානවලිනුත් තනි පුද්ගලයන්ගෙනුත් ය. 1950 දී තිහකින් පටන්ගත් ආධාර සපයන රටවල් සංඛ්‍යාව 1970 දී 124 දක්වා වැඩි විය. ආශිංසන පත්‍ර අලෙවි කිරීම වැනි ව්‍යාපාර මගින් ද මීට මුදල් ලැබේ. ළමා අරමුදල විවිධ ක්ෂේත්‍රයන්හි ලා ඉටු කළ විශිෂ්ට සේවය සලකා 1965 දී එයට නොබෙල් ත්‍යාගය පිරිනමන ලදි. ඩොලර් 54,000ක් පමණ වූ ත්‍යාග මුදල ආයතනයේ යෝජනා ක්‍රම සඳහා ම යෙදවීමට විධායක මණ්ඩලය තීරණය කෙළේය.<br /> <br /> ආධාර ලබන රටවල් ළමා අරමුදලේ යෝජනා ක්‍රම සම්බන්ධයෙන් වගකිවයුතු වේ. අරමුදලේ ආධාර අවසන් වූ පසු ද යෝජනාක්‍රම අඛණ්ඩව පවත්වා ගෙන යෑම සඳහා කටයුතු සංවිධානය වී තිබේ. ළමා අරමුදල මගින් සැපයෙන ආධාර මෙසේ ප්‍රධාන අංශ පහකට බෙදා දැක්විය හැකිය. <br /> <br /> == රෝග මර්දනය ==<br /> මැලේරියාව, ක්ෂය රෝගය, ලාදුරු, පරංගි, ට්‍රකෝමා ආදි බිහිසුණු රෝගයනට ගොදුරු වන අප්‍රිකානු, ආසියානු හා ලතින් ඇමෙරිකානු රටවල ළමයින් එම රෝගයන්ගෙන් ආරක්ෂා කරනු වස් ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ සහයෝගය ඇතිව පුළුල් ව්‍යාපාරයක් ළමා අරමුදල විසින් අරඹන ලදි. ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවලට කාර්මික උපදෙස් හා ජාත්‍යන්තර විශේෂඥයන්ගේ සහයෝගය ලබාදෙන අතර ළමා අරමුදල කෘමිනාශක ද්‍රව්‍ය, බෙහෙත් විදින උපකරණ හෙවත් සිඤ්චක (Sprayers), විද්‍යාගාර උපකරණ, ශායනික උපකරණ, සෞඛ්‍ය අධ්‍යාපන උපකරණ, එන්නත් සාර හා වෙනත් ඖෂධ වර්ග, මැලේරියා මර්දන ව්‍යාපාරය සඳහා අවශ්‍ය ජීප් රථ ආදි වශයෙන් භෞතික ආධාර සපයයි. ළමා අරමුදලේ ආදායම වැඩිවත් ම වෙනත් ක්ෂේත්‍ර සම්බන්ධයෙන් ද ආධාර සැපයෙන්නට විය. 1970 වන විට මේ අරමුදල මගින් තිස්හය කෝටියක් පමණ වූ ළමයින්ට ක්ෂයරෝග මර්දන එන්නත් ලබා දී ඇති අතර විසිතුන් කෝටියකටත් වැඩි ළමා පිරිසකට ට්‍රකෝමා නම් ඇස් රෝගයට ප්‍රතිකාර ලබා දී ඇත.<br /> <br /> == සෞඛ්‍ය සේවා ==<br /> 1950 දී ළමා අරමුදල මව්වරුන් හා ළදරුවන් උදෙසා ස්ථිර සෞඛ්‍ය සේවයක් ආරම්භ කිරීමේ වැඩපිළිවෙළකට මුල පිරීය. ළමා සෞඛ්‍ය සේවා මධ්‍යස්ථාන සඳහා අවශ්‍ය දෑ සපයා ඇතුවා පමණක් නොව ග්‍රාමීය සාත්තු සේවකයන්ගේ පටන් ළමාරෝග විශේෂඥයන් දක්වා වූ සෞඛ්‍ය සේවකයන් 150,000 දෙනකුන්ට අභ්‍යාස ශිෂ්‍යත්ව ලබා දී ඇත. සාමාන්‍ය ග්‍රාමීය බෙහෙත් ශාලාවල පටන් නවීන පහසුකම් ඇති අභ්‍යාස වාට්ටු දක්වා වූ සෞඛ්‍ය මධ්‍යස්ථාන විශාල සංඛ්‍යාවක් පිහිටුවා තිබේ. නූතන වෛද්‍ය පහසුකම් කොහෙත් ම නොමැති ප්‍රදේශවල පිහිටුවා ඇති මේ සෞඛ්‍ය මධ්‍යස්ථානවලින් හැත්තෑ කෝටියකටත් වැඩි පිරිසක් සේවය ලබයි. රටවල් 122ක මාතෘ හා ළදරු සෞඛ්‍ය මධ්‍යස්ථානවලට උපකරණ හා අනිකුත් අවශ්‍ය දෑ සපයා තිබේ. 1970 වන විට ග්‍රාමීය හා නාගරික සෞඛ්‍ය මධ්‍යස්ථාන 53,000කට හා අභ්‍යාස ආයතන 53,000කට පමණ ආධාර සපයා තිබේ. <br /> <br /> == සාගින්න හා කුපෝෂණය ==<br /> සංවර්ධනය වෙමින් පවත්නා රටවල තත්ත්වය පසුගිය දසක කීපය තුළ ශීඝ්‍ර ලෙස වෙනස් වුව ද ඉතා ම මූලික මානුෂික ප්‍රශ්නය වූ සාගින්න තවමත් විසඳිය යුතු ප්‍රශ්නයක්ව පවතී. ඌන සංවර්ධිත රටවල මාංසජනක ධාතු, විටමින් පදාර්ථ හා වෙනත් පෝෂ්‍යජනක ආහාර ලැබෙනුයේ ඉතා සුළු ළමා පිරිසකටය. මේ ප්‍රශ්නය විසඳීමේ පියවරක් වශයෙන් ළමා අරමුදල විසින් පාසැල් හා සෞඛ්‍ය මධ්‍යස්ථාන මගින් බෙදා හැරීම සඳහා පිටිකිරි සපයනු ලබන අතර මීට අමතරව ඉන්දියාවේ හා පකිස්ථානයේත් මැද පෙරදිග හා අප්‍රිකා මහාද්වීපයේ නොයෙක් රටවලත් ලතින් ඇමෙරිකාවේත් නූතන කිරිකම්හල් සමූහයක් පිහිටුවා ඇත. 1956 දී කිරි හිඟයක් ඇති වූ විට අන්‍ය ක්‍රමයකින් ආහාරවල පෝෂණ ගුණය ලබාදීමේ පුළුල් වැඩ පිළිවෙළක් ළමා අරමුදල මගින් ආරම්භ කරන ලදි. එනම් ආහාර හා කෘෂිකර්ම සංවිධානයේත් ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේත් වෙනත් විද්‍යාත්මක හා කාර්මික කණ්ඩායම්වලත් සහයෝගය ඇතිව කපුඇට පිටි, රටකජු (පී නට්) පිටි, මත්ස්‍ය පිටි වැනි උසස් ගණයේ මාංසජනක ධාතු අඩංගු ආහාර වර්ග අලුතෙන් නිපදවීමයි. සාගින්න හා කුපෝෂණය තුරන් කිරීමේ ව්‍යාපාරයේ එක් පියවරක් වශයෙන් 1970 වර්ෂය අවසාන වන විට කිරිපිටි රාත්තල් සැත්තෑහය කෝටි පනස් ලක්ෂයක් ඌන සංවර්ධිත රටවල සෞඛ්‍ය මධ්‍යස්ථානවලට ළමා අරමුදල මගින් යවා ඇත. <br /> <br /> == සමාජ සේවා ==<br /> සමාජ සේවා තර කිරීම උදෙසා ආධාර සැපයීම ළමා අරමුදල මගින් පටන් ගන්නා ලද්දේ 1959 දීය. දියුණු වෙමින් පවත්නා රටවල් කාර්මිකකරණය දෙසට නැඹුරුවීම හේතුකොටගෙන ගැමිජනයා නගර කරා යෑමෙන් චිරාගත ජීවන ක්‍රමය අඩපණ විය. පවුල් ජීවිතය වියවුල් විය. දරුවන් කෙරෙහි වූ සැලකිල්ල ක්‍රමයෙන් අඩුවන්නට විය. මෙසේ අඩපණ වූ ජීවන ක්‍රමය හා වියවුල් වූ පවුල් ජීවිතය නැවත ගොඩනැඟීමට ඉවහල් වන පරිද්දෙන් ළමා අරමුදල නොයෙක් මං සැලසීය. සෞඛ්‍යයට අහිතකර මුඩුක්කුවල වැසි ජනයාට වාසයට යෝග්‍ය පරිසරයක් ඇති කර දෙනු වස් යෝජනා ක්‍රම රාශියක් ක්‍රියාත්මක කරන ලද අතර ළමයින්ගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීම පිණිස සුභසාධක ආයතන පිහිටුවන ලදි. ග්‍රාමීය පෙදෙස්වල පවුල් ජීවිතයේ මට්ටම උසස් කරන අටියෙන් මව්වරුන් හා ගෘහිණීන් පුහුණු කිරීමේ යෝජනා ක්‍රම ද නොයෙකුත් ප්‍රජා සංවර්ධන කටයුතු ද අරඹා තිබේ. <br /> <br /> == අධ්‍යාපනය ==<br /> ළමා අරමුදල මගින් පටන් ගන්නා ලද අලුත් ම යෝජනා ක්‍රමය වූකලි අධ්‍යාපනය හා වෘත්තීය පුහුණුව විෂයයෙහි ආධාර සැපයීමයි. මේ සඳහා ළමා අරමුදලේ වැය ශීර්ෂයෙන් හතරෙන් එකකටත් වැඩි ප්‍රමාණයක් වෙන් වී ඇත. ළමා අරමුදල මේ සම්බන්ධයෙන් ක්‍රියා කරනුයේ යුනෙස්කෝවේ හා ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංවිධානයේ සමීප සහයෝගය ඇතිවය. අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් පන්ති කාමරයේ දී භාවිත වන චාම් උපකරණ සඳහා පමණක් නොව පාඩම් පොත් මුද්‍රණය කරන මුද්‍රණාලයන් සඳහා ද ආධාර සැපයේ. වෘත්තීය මධ්‍යස්ථානවලට උපකරණ හා නොයෙකුත් ආම්පන්න සම්පාදනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ද ගුරුවරුන් හා වෘත්තීය උපදේශකයන් පුහුණු කරවීම සම්බන්ධයෙන් ද විශේෂ පරිශ්‍රමයක් දරනු ලැබේ. <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ජාත්‍යන්තර සංවිධාන]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A_%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%9A_%E0%B7%81%E0%B6%BB%E0%B6%AB%E0%B7%8F%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%AE%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B7%85%E0%B7%92%E0%B6%B6%E0%B6%B3_%E0%B6%B8%E0%B7%84%E0%B6%9A%E0%B7%9C%E0%B6%B8%E0%B7%83%E0%B7%8F%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%8A 2026-05-15T05:47:53Z

<p>Senasinghe: '(U.N. High Commissioner for Refugees). ශරණාර්ථීන් (සරණාගතයන්) යන්නෙන්...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(U.N. High Commissioner for Refugees). ශරණාර්ථීන් (සරණාගතයන්) යන්නෙන් අදහස් කැරෙන්නේ දේශපාලන හෝ ආගමික විශ්වාස නිසා හෝ වෙනස් ජාතිගෝත්‍රයකට අයත්වීම නිසා හෝ පීඩා අන්තරායාභිමුඛව සිය රට හැර රැකවරණ සොයා අන් දේශ කරා යන ජනතාවන්ය. ශරණාර්ථීන් සඳහා ජාත්‍යන්තර වශයෙන් සහනය සැලසීම මුලින් ම ඇරඹුණේ ජාතීන්ගේ සංගමය 1921 දී ශරණාර්ථීන් පිළිබඳ මහකොමසාරිස් වශයෙන් නෝර්වේහි ආචාර්ය ප්‍රිට්යෝෆ් නැන්සන් පත් කළ අවස්ථාවේ දීය. <br /> <br /> අනතුරුව දෙවන ලෝක යුද්ධාරම්භයෙන් පසු 1943 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සහනාධාර හා පුනරුත්ථාපන පරිපාලනය (U.N. Relief and Rehabilitation Administration - UNRRA) පිහිටුවා ශරණාර්ථීන් හා උන්හිටිතැන් නැති වූවන් ගැන ක්‍රියා කරන ලදි. 1946 දී ජාත්‍යන්තර ශරණාර්ථින්ගේ සංවිධානය (International Refugee Organization - IRO) සම්මත කරගත් ව්‍යවස්ථාව එ.ජා. සංවිධානය පිළිගැනීමෙන් පසු එ.ජා. සහනාධාර හා පුනරුත්ථාපන පරිපාලනය මගින් එතෙක් කරගෙන යන ලද අසරණ සරණ කටයුතු එම සංවිධානයට පැවරිණ. 1952 පෙබරවාරි මාසයේ දී එහි කටයුතු නිම වන විට එය මගින් දසලක්ෂයකට අධික ශරණාර්ථින් සංඛ්‍යාවක් අලුත් නිවාසවල පදිංචි කරවන ලද අතර 73,000ක් ආපසු තම රටවලට යවා දහසය ලක්ෂයකට පමණ වෙනත් ක්‍රමයේ ආධාර ද දෙන ලදි. ජාත්‍යන්තර ශරණාර්ථීන්ගේ සංවිධානයේ කටයුතු නිම වුණු පසු ලෝක ශරණාර්ථීන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සිය වගකීම බව සැලකූ එ.ජා. සංවිධානය ඒ සඳහා එ.ජා. ශරණාර්ථින් පිළිබඳ මහකොමසාරිස්වරයකු පත් කිරීමට තීරණය කෙළේ 1949 දෙසැම්බර් මාසයේ දීය. 1950 දෙසැම්බර් මාසයේ දී එම පදවිය පිළිබඳ ආඥාපනත සම්මත කර ගත් එ.ජා. සංවිධානය 1951 ජනවාරි 1 දා සිට එය ක්‍රියාත්මක කෙළේය. <br /> <br /> ශරණාර්ථීන්ගේ මහකොමසාරිස් එ.ජා. මහලේකම්වරයා විසින් නම් කරනු ලැබ මහාමණ්ඩලය විසින් තෝරාගනු ලැබේ. මහකොමසාරිස්වරයා වගකිවයුත්තේ මහාමණ්ඩලයටය. කොමසාරිස්වරයාගේ වැඩ පිළිවෙළ විධායක කමිටුවක් විසින් පරිපාලනය කෙරේ. සිය මැන්ඩේට් බලය ඇතුළත ශරණාර්ථිනට ජාත්‍යන්තර සුරක්ෂිතතාව සැපයීම හා ස්වේච්ඡාවෙන් ආපසු යාම නැතහොත් නව ජාතික ප්‍රජාවන් හා එක්වීම පහසු කිරීමෙන් ඔවුන්ගේ ප්‍රශ්නවලට ස්ථිර පිළියම් සැලැස්සීම මහකොමසාරිස්වරයාගේ මූලික කාර්‍ය්‍යයයි. <br /> <br /> 1951 දී මහකොමසාරිස්වරයාගේ කටයුතු ඇරඹෙන විට ලොව දසත ශරණාර්ථීහු 1,250,000ක් ඔහුගේ මැන්ඩේට් බලය යටතට පත්වූහ. 1965 වන විට මින් දෙලක්ෂයක් පමණ සංඛ්‍යාවකගේ ප්‍රශ්න සම්පූර්ණයෙන් විසඳී තිබිණි. එහෙත් ඒ සමග ම ලෝකයේ සෑම පෙදෙසින් ම, විශේෂයෙන් විවිධ අප්‍රිකානු රටවලින් හා ආසියානු රටවලින්, නව ශරණාර්ථීන් ලක්ෂ ගණනින් මතුවීමෙන් මහකොමසාරිස්වරයාගේ කාර්‍ය්‍යය තව තවත් දුෂ්කර බවට හැරිණ. 1970 දී විසිපන්ලක්ෂයක් ලෝක ශරණාර්ථීහු කොමසාරිස්වරයාගේ සැලකිල්ලට යොමුව සිටියහ. මොවුන්ගෙන් දසලක්ෂයක් අප්‍රිකාවේ ද, එක්ලක්ෂ හැටදහසක් ආසියාවේ ද හත්ලක්ෂ පනස් දහසක් යුරෝපයේ ද හයලක්ෂ හැටපන්දහසක් අනික් මහාද්වීපවල ද විසිර සිටියහ. <br /> <br /> ශරණාර්ථීන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නය අත්‍යන්තයෙන් ම සංකීර්ණ වූයේ නැගෙනහිර පකිස්ථානය පකිස්ථාන ජනරජයෙන් බෙදී වෙන්වීමෙන් කෙළවර වූ පකිස්ථාන අරගලය පිළිබඳ මුල් අවස්ථාවේ (1971) දීය. බ. පකිස්ථාන් හමුදා නැ. පකිස්ථානය (නැ. බෙංගාලය) ආක්‍රමණය කොට ගෙන ගිය අමානුෂික මර්දන ක්‍රියාකලාපය නිසා එරට හැර රැකවරණ සොයා ඉන්දියා භූමියට සංක්‍රමණය වූ ශරණාර්ථින්ගේ සංඛ්‍යාව කෝටිය ඉක්මවිය. <br /> <br /> == ජාත්‍යන්තර ආරක්ෂාව ==<br /> සරණ සොයා විදේශ ගතවූවනට ජාතික ආරක්ෂාව නැති වී යාමෙන් ඔවුනට ඇතිවන ආබාධයන්ගෙන් හා අවහිරතාවලින් ඔවුන් මුදා ඔවුන්ගේ මූලික මිනිස් අයිතිවාසිකම් හා නීත්‍යනුකූල ඕනෑ එපාකම් රැකදීම ශරණාර්ථින්හට මහකොමසාරිස්වරයාගෙන් ඉටුවන මූලික සේවයයි. මෙම ජාත්‍යන්තර ආරක්ෂාව සලසා දීමේ දී ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් සම්මත කර ගැනීමෙනි ඒ කරනු ලබන්නේ. මේ අතින් 1951 දී ජිනීවාහි දී සම්මත කරගන්නා ලද ශරණාර්ථින්ගේ තත්ත්වය (Status) පිළිබඳ වූ ගිවිසුම ඉතා වැදගත් තැනක් ගනී. වත්මන් එ.ජා. ශරණාර්ථින් පිළිබඳ මහකොමසාරිස්වරයා සද්රුද්දීන් අඝා ඛාන් කුමරාය. ප්‍රධාන කාර්යාලය ස්විට්සර්ලන්තයේ ජිනීවාහි පිහිටුවා ඇත.<br /> <br /> එක්සත් ජාතීන්ගේ සමීප පෙරදිග පලස්තීන ශරණාර්ථීන් සඳහා වූ සහන හා වැඩ ආයතනය (UNRWA) විශේෂයෙන් පලස්තීනයේ අරාබි ශරණාර්ථීන් ගැන කටයුතු කිරීමට පිහිටුවා ඇති හෙයින් ශරණාර්ථීන්ගේ මහකොමසාරිස්වරයා (UNHCR) එම ශරණාර්ථීන් ගැන ක්‍රියා නොකරයි.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ජාත්‍යන්තර සංවිධාන]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A_%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%9A_%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AF%E0%B7%9A%E0%B7%81%E0%B7%93%E0%B6%BA_%E0%B6%86%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%AE%E0%B7%92%E0%B6%9A_%E0%B6%9A%E0%B7%9C%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B6%B8%E0%B7%8A 2026-05-15T05:02:18Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>(U.N. Regional Economic Commissions). එ.ජා. ආර්ථික හා සමාජ මණ්ඩලයේ ([[එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය]] බ.) උපකාරක ආයතන වශයෙන් ප්‍රාදේශීය ආර්ථික කොමිසම් සතරක් පිහිටුවා ඇත. ඒවා නම් යුරෝපා ආර්ථික කොමිසම (ECE), ආසියාව හා ඈත පෙරදිග ආර්ථික කොමිසම (ECAFE), ලතින් ඇමෙරිකා ආර්ථික කොමිසම (ECLA) හා අප්‍රිකා ආර්ථික කොමිසම (ECA) යන මේවායි. <br /> <br /> මෙම ආර්ථික කොමිසම් පිහිටුවීමේ මූලික අරමුණ වූයේ ප්‍රස්තුත ප්‍රදේශයන්හි ආර්ථික ක්‍රියාවලියේ මට්ටම ඔසවා ගැනීමට උදව් වීම හා ඒ එක් එක් ප්‍රදේශයක පිහිටි රටවල් අතරත් එම රටවල් හා ලෝකයේ අන් රටවල් අතරත් ආර්ථික සබඳතා පවත්වාගෙන යාම හා ශක්තිමත් කිරීමත්ය. එ.ජා. ආර්ථික හා සමාජ මණ්ඩලයේ උපකාරක ආයතන වශයෙන් මෙම කොමිසම් විසින් ඒවායේ කටයුතු පිළිබඳව වාර්ෂිකව එම මණ්ඩලයට වාර්තා කළ යුතුය. එක් එක් කොමිසමක ප්‍රධාන විධායක නිලධාරියා වනුයේ එ.ජා. සංවිධානයේ උපලේකම් තත්ත්වය දරන විධායක ලේකම්වරයෙකි. <br /> <br /> == යුරෝපා ආර්ථික කොමිසම ==<br /> යුරෝපයේ ආර්ථික පුනඃසංස්කරණය සඳහා ද, යුරෝපයේ ආර්ථික කටයුතු මට්ටම එසවීම සඳහා ද යුරෝපීය රටවල් අතරත් ලෝකයේ අන් රටවල් හා යුරෝපීය රටවල් අතරත් ආර්ථික සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන යාම හා ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ද එක් ව කටයුතු කිරීම පහසු කිරීමට පියවර ගැනීම හා සහභාගී වීම අරභයා 1947 දී එ.ජා. ආර්ථික හා සමාජ මණ්ඩලය විසින් යුරෝපා ආර්ථික කොමිසම පිහිටුවන ලදි. දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසුව ඇතැම් වෙළඳ භාණ්ඩ සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ බලවත් හිඟයත් තව සමහරක් සම්බන්ධයෙන් පැවති අතිරික්තයත් නිසා යුරෝපයේ ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව අත්‍යවශ්‍ය බව වැටහී යාම, ආර්ථික හා සමාජ මණ්ඩලය මෙම යුරෝපා ආර්ථික කොමිසම පිහිටුවීමෙහි මෙහෙය වන ලද බව පෙනේ. අත්හදා බැලීමක් වශයෙන් ආරම්භ කරනු ලැබූ මෙම කොමිසම එ.ජා. සංවිධානයේ නිත්‍ය ආයතනයක් බවට පත් වී ඇත. <br /> <br /> කොමිසම යුරෝපයේ කෘෂිකර්ම ප්‍රශ්න, ගල් අඟුරු, විදුලි බලය, ගෑස්, දේශාභ්‍යන්තර ප්‍රවාහණය, වානේ, දැව, වෙළඳ සංවර්ධනය, නිවාස ගොඩනැඟිලි ඉදි කිරීම හා සැලැස්ම කරණය, සංඛ්‍යා ලේඛන යන අංශයන්හි කටයුතු නිත්‍ය කාරක සභා මගින් කරයි. එය වාර්ෂික ව එක් පොදු රැස්වීමක් පවත්වන අතර එහි උපකාරක ආයතනවල රැස්වීම් වර්ෂය පුරා පැවැත්වේ. <br /> <br /> යුරෝපා ආර්ථික කොමිසම වෙනත් ප්‍රාදේශීය ආර්ථික කොමිසම් සමඟත්, එ.ජා. විශේෂිත ආයතන සමඟත්, එ.ජා. වෙළඳ හා සංවර්ධන සම්මේලනය (UNCTAD) සමගත් එහි කටයුතු ගැන ඕනෑකමක් දක්වන ආණ්ඩුවලට සම්බන්ධ වූ හා නොවූ ආයතන සමඟත් සමීප සම්බන්ධතාවෙන් කටයුතු කරයි. අයර්ලන්තය, අයිස්ලන්තය, ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපද රාජ්‍යය, ඇල්බේනියාව, ඉතාලිය, එක්සත් රාජධානිය, ඩෙන්මාර්කය, තුර්කිය, නෙදර්ලන්තය, නෝර්වේ, පෝලන්තය, පින්ලන්තය, පෘතුගාලය, ප්‍රංසය, බල්ගේරියාව, බ්‍යෙලෝ රුසියාව, බෙල්ජියම, මෝල්ටාව, යුක්රේන්, යුගෝස්ලාවියාව, රුමේනියාව, ලක්සම්බර්ග්, සයිප්‍රස්, සෝවියට් සංගමය, ස්පාඤ්ඤය හා ස්වීඩනය යන මේ රටවල් යු.ආ. කොමිසමේ සාමාජිකත්වය දරයි. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සාමාජික රටක් නොවන ස්විට්සර්ලන්තය උපදේශක තත්ත්වයෙන් කොමිසමේත් එහි උපකාරක ආයතනවලත් රැස්වීම්වලට සහභාගි වේ. <br /> <br /> කොමිසමේ කාර්මික ආධාර කාර්යාලයේ අභ්‍යාස පන්ති පැවැත්වේ. යුරෝපයෙන් පිට සංවර්ධනය වන රටවල බොහෝ දෙන ද මෙහි පුහුණුව ලබති. අධිශිෂ්‍යත්ව පදනමක් උඩ යු.ආ.කො. විසින් සංවර්ධනය වෙමින් පවත්නා රටවල් 80ක පමණ විශේෂඥයන් 750ක් පමණ වූ සංඛ්‍යාවක් සඳහා යුරෝපා රටවල අධ්‍යයන සුදානම් කරනු ලැබේ. කොමිසමේ ලේකම් කාර්යාලය එ.ජා. ආර්ථීක හා සමාජ කටයුතු අංශයෙහි ම කොටසක් ව පවතින අතර ජිනීවා හි එ.ජා. කාර්යාලයෙහි පහසුකම්වල ප්‍රයෝජනය එයට ලැබේ. <br /> <br /> == ආසියා හා ඈත පෙරදිග ආර්ථික කොමිසම ==<br /> (ECAFE) එ.ජා. ආර්ථික හා සමාජ මණ්ඩලය 1947 දී මෙම ප්‍රාදේශීය ආර්ථික කොමිසම පිහිටුවීය. මෙයට ඇතුළත් වන භූගෝලීය බල ප්‍රදේශය ඇෆ්ඝනිස්ථානය, ඉන්දියාව, ඉන්දුනීසියාව, ඉරානය, කාම්බෝජය (ඛමේර්), කොරියාව, චීනය, ජපානය, නවසීලන්තය, නේපාලය, තායිලන්තය, පකිස්තානය, පිලිපීනය, බටහිර සැමෝවා, බුරුමය, බ්රුනොයි, මලයාසියාව, මහාද්වීපික ඕස්ට්‍රේලියාව, මොංගෝලියාව, ශ්‍රී ලංකාව, ලාඕසය, වියට්නාමය, සිංගප්පූරුව හා හොංකොං යන ප්‍රදේශවලින් හිම් වේ. මේවා අතුරෙන් බ්රුනොයි හා හොංකොං ආශ්‍රේය සාමාජිකයන් වන අතර ඉතිරි රටවල් හා එක්සත් රාජධානිය, ප්‍රංසය, නෙදර්ලන්තය, සෝවියට් සංගමය හා එක්සත් ජනපදය යන රාජ්‍යයෝ ද මෙම ආර්ථික කොමිසමෙහි සාමාජිකත්වය දරති. ප්‍රධාන කාර්යාලය බැංකොක්හි පිහිටියේ ය. <br /> <br /> ආසියා හා ඈත පෙරදිග ආර්ථික කොමිසම පිහිටුවීමෙහි ලා මුල් වූ අරමුණු හා එයට අයත් කාර්යය සීමාව සංක්‍ෂේපයෙන් මෙසේය: (1) ආසියාවේ හා ඈත පෙරදිග ආර්ථික කටයුතුවල මට්ටම ඔසවා ලීම සඳහා ද එම ප්‍රදේශවල වූ රටවල් එකිනෙක අතරත් එම රටවල් හා ලෝකයේ අන් රටවල් අතරත් ආර්ථික සම්බන්ධතා පවත්වාගෙනයාම හා ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ද එක්ව කටයුතු කිරීම පහසු කිරීමේ පියවර ගැනීම හා ඒවාට සහභාගි වීම, (2) ආර්ථික ප්‍රශ්න හා ශිල්ප කර්මාන්ත පිළිබඳ ප්‍රශ්න ගැන අධ්‍යයන විමංසන පැවැත්වීම, ආර්ථික, ශිල්ප කර්මාන්ත හා සංඛ්‍යා ලේඛනමය තොරතුරු එකතු කිරීම, ආනයනය හා බෙදාහැරීම මේ ප්‍රදේශවල රාජ්‍යවලට අවශ්‍ය වන එහෙත් විශේෂිත ආයතන මගින් හෝ එ.ජා කාර්මික ආධාර වැඩ පිළිවෙළ යටතේ හෝ සැලසෙන සේවාවන් හා නොගැටෙන උපදේශක සේවා සැලසීම, (3) කාර්මික ආධාර ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රශ්න ද ඇතුළත් ආර්ථික ප්‍රශ්න සම්බන්ධයෙන් ප්‍රදේශය තුළ ආර්ථික හා සමාජ මණ්ඩලය විසින් ඉටු කළ යුතු කාර්යයන්හි දී එයට ආධාර දීම, (4) ආර්ථික සංවර්ධනයේ සමාජ අංශය ගැනත් ආර්ථික හා සමාජ සාධකයන්ගේ සම්බන්ධතාව ගැනත් කටයුතු කිරීම යන මේයි. <br /> <br /> කොමිසමේ කටයුතු එහි වාර්ෂික රැස්වීම් වාරය සහ එහි ප්‍රධාන කාරක සභා හා අනුමණ්ඩල යන මේවායේ රැස්වීම් මගින් සිදු කෙරේ. කර්මාන්ත හා ස්වාභාවික ධන සම්පත් කමිටුව, වෙළඳ කමිටුව දේශාභ්‍යන්තර ප්‍රවාහණ හා සංදේශ කමිටුව යනුවෙන් කොමිසමේ ස්ථාවර කාරක සභා තුනක් වේ. කාර්මිකකරණය පිළිබඳ ආසියානු සම්මේලනය, ආසියානු ආර්ථික සැලසුම්කරුවන්ගේ සම්මේලනය, ආසියානු සංඛ්‍යාලේඛන විද්‍යාඥයන්ගේ සම්මේලනය හා ජල සම්පත් සංවර්ධනය පිළිබඳ ප්‍රාදේශීය සම්මේලනය යන නිත්‍ය ප්‍රාදේශීය මණ්ඩල සතරක් ද ගොඩනැඟී ඇත. ආසියා හා ඈත පෙරදිග ආර්ථික කොමිසමේ මූලිකත්වය නිසා ඇති වූ නව ආයතන කීපයක් ද වේ. 1966 දී මැනිලාහි පිහිටුවන ලද ආසියානු සංවර්ධන බැංකුව ආර්ථීක සංවර්ධනය හා සැලැස්මකරණය පිළිබඳ ආසියානු ආයතනය (1964 බැංකොක්), ආසියානු මහා මාර්ග සමායෝජන කමිටුව (බැංකොක්) යන මේවායි. <br /> <br /> 1974 මාර්තු-අප්‍රේල්හි දී මෙරට පැවැත්වුණු තිස්වෙනි සම්මේලන වාරයේ දී මෙහි කටයුතු පුළුල් කර ආසියාව සහ පැසිපික් ප්‍රදේශය පිළිබඳ ආර්ථික හා සමාජ කොමිසම (ESCAP) යනුවෙන් මෙය නම් කැරිණි.<br /> <br /> == ලතින් ඇමෙරිකානු ආර්ථික කොමිසම ==<br /> ලතින් ඇමෙරිකානු රාජ්‍යයන්හි ආණ්ඩුවලට ඒ රාජ්‍යයන්ගේ ආර්ථීක සංවර්ධනය පිණිස කටයුතු කිරීමට හා ඒවායේ ජනතාවගේ ජීවන තත්වය වැඩි දියුණු කරගැනීමටත් ආධාර දීමේ අරමුණු ඇතිව 1948 දී මෙම කොමිසම පිහිටුවන ලදි. මෙහි සාමාජිකත්වය හිමි කරගත හැක්කේ ලතින් ඇමෙරිකානු රාජ්‍යවලට ය. ආජන්ටිනා, බොලිවියා, බ්‍රසීලය, චිලී, කොලම්බියා, කොස්ටරිකා, කියුබා, ඩොමිනිකන් ජනරජය, ඉක්වදෝර්, එල් සල්වදෝර්, ගුවාතමාලා, හායිටි, හොණ්ඩ්‍යුරාස්, මෙක්සිකෝ, නිකරගුවා, පැනමා, පැරගුවේ, පේරු, උරුගුවේ, වැනිසියුලා හා ගුයානා යන රාජ්‍ය ලතින් ඇමෙරිකානු රටවල් සේ ගැනේ.<br /> <br /> කොමිසමේ මූලස්ථානය චිලී රටේ සන්තියාගෝහි පිහිටුවා ඇත. මෙම ආර්ථික කොමිසමේ ලේකම් කාර්යාලය ආර්ථික සංවර්ධනය හා පර්යේෂණ වෙළඳ ප්‍රතිපත්ති, සමාජ කටයුතු සංඛ්‍යාලේඛන, පරිපාලන හා කෘෂිකර්ම යන අංශවලට බෙදා ඇත. <br /> <br /> මධ්‍ය ඇමෙරිකානු සහයෝගතා කමිටුව හා වෙළඳ කමිටුව මේ මඟින් පිහිටුවා ඇති ස්ථිර ආයතන දෙකකි. ලතින් ඇමෙරිකානු ආර්ථික කොමිසමේ කටයුතු කරගෙන යාමේ දී එය එ.ජා. මහා ලේකම් කාර්යාලය හා වෙනත් ආයතන ද එ.ජා. ප්‍රාදේශීය කොමිසම් හා විශේෂිත ආයතන ද සමඟ සමීප සමායෝජනයෙන් ක්‍රියා කරයි. <br /> <br /> == අප්‍රිකා ආර්ථික කොමිසම ==<br /> අප්‍රිකාවේ ආර්ථික හා සමාජ සංවර්ධනය සඳහා ද අප්‍රිකානු රටවල් අතරත් ලොව අන් රටවල් හා අප්‍රිකානු රටවල් අතරත් ආර්ථික සබඳතා පවත්වාගැනීම හා ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ද එක්ව කටයුතු කිරීම පහසු කිරීමට පියවරගැනීම හා ඒවාට සහභාගි වීම ආදිය අරභයා මෙම ආර්ථික කොමිසම 1958 දී පිහිටුවන ලදි.<br /> <br /> අප්‍රිකානු මහාද්වීපය කොමිසමට අයත් භූගෝලීය ප්‍රදේශයයි. මෙම ප්‍රදේශයේ වූ ස්වාධීන නොවන රටවලට ද පෘතුගාලය හැර එකී රටවල ජාත්‍යන්තර සම්බන්ධතාව පිළිබඳව වග කිවයුතු විදේශ ජාතීන්ට ද ආශ්‍රේය සාමාජිකත්වය හිමිය. එහෙත් එම විදේශ ජාතීන්ට එම ප්‍රදේශවල භූමිය සම්බන්ධ වගකීමක් නැති වූ කල සාමාජිකත්වය අහෝසි වී යයි. ඒ අනුව සෝමාලිය නිදහස ලැබූ පසු ඉතාලියේත්, රුවාන්දා හා බුරුන්දි නිදහස දිනාගැනීමෙන් පසු බෙල්ජියමේත් සාමාජිකත්වය නැති වී ගියේය. <br /> <br /> පුහුණු මිනිස් ශ්‍රමය නොමැතිකම අප්‍රිකාවේ සංවර්ධනයට එරෙහි වූ මූලික බාධාවක් බව මුලදී ම තේරුම් ගත් මෙම ආර්ථික කොමිසම එ.ජා. කාර්මික ආධාර වැඩ පිළිවෙළෙහි ආධාර ඇතිව අප්‍රිකානු සංඛ්‍යා විද්‍යාඥයන් පුහුණු කිරීමේ මධ්‍යස්ථාන තුනක් එම මහාද්වීපයේ තැන තැන ඇති කෙළේය. ඒ සමඟ ම කොමිසම මිනිස් බලය සැලසුම් කිරීමේ ක්‍රම පිළිබඳ අභ්‍යාස පන්ති පැවැත්වීය. ආර්ථික සංවර්ධනයේ විවිධ අංශයන්හි දේශන පන්ති හා අභ්‍යාස පාඩම් මාලා පැවැත්වීමෙන් ද අභ්‍යාස ක්‍රම හා ඉගැන්වීමේ උපකරණ පිළිබඳ වැඩපළවල් සංවිධානය කිරීමෙන් ද වෙනත් නොයෙක් මාර්ගවලින් ද මෙම කොමිසම අප්‍රිකානු රටවල සංවර්ධනය පිණිස කටයුතු කරයි. <br /> <br /> අප්‍රිකා ආර්ථික කොමිසම විශේෂයෙන් එ.ජා. සංවර්ධන වැඩ පිළිවෙළ මගින් අරඹා ක්‍රියාත්මක කැරෙන කාර්මික ආධාර වැඩපිළිවෙළවල් සමඟ සමීප සහයෝගතාවෙන් ක්‍රියා කරයි. අප්‍රිකාවේ ජනගහනයෙන් 75%ක් පමණ ගොවිතැනේ යෙදී සිටින්නන් බැවින් කෘෂිකර්මය ගැන මෙම කොමිසම විශාල උනන්දුවක් දක්වයි. මේ සම්බන්ධයෙන් එහි මූලික වෑයම් වනුයේ පරිභෝග ගොවිතැනින් වෙළඳාම සඳහා කරන ගොවිතැනට මාරුවීම වැඩී වර්ධනය කරලීමය. අන්තර් අප්‍රිකා වෙළඳාම නංවාලීම ගැන ද මෙම ආර්ථික කොමිසම උනන්දු වෙයි. 1964 දී අප්‍රිකා සංවර්ධන බැංකුව අයිවරි කෝස්ට්හි අබිජාන්හි පිහිටුවන ලද්දේ මෙම කොමිසම මගිනි. <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ජාත්‍යන්තර සංවිධාන]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%BA%E0%B7%94%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B7%9D_%E0%B7%83%E0%B6%82%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA 2026-05-08T04:07:46Z

<p>Senasinghe: 'එක්සත් ජාතීන්ගේ ආධ්‍යාපනික විද්‍යාත්මක හා ස...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[එක්සත් ජාතීන්ගේ ආධ්‍යාපනික විද්‍යාත්මක හා සංස්කෘතික සංවිධානය]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A_%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%9A_%E0%B6%86%E0%B6%B0%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%B4%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%9A_%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B6%9A_%E0%B7%84%E0%B7%8F_%E0%B7%83%E0%B6%82%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B7%98%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A_%E0%B7%83%E0%B6%82%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%B0%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA 2026-05-08T04:06:50Z

<p>Senasinghe: '(එ.ජා.ආ.වි.සං.ස.) (UNESCO). එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ය...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(එ.ජා.ආ.වි.සං.ස.) (UNESCO). එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ යුනෙස්කෝව විශේෂිත ආයතන තෙළෙසින් පෘථුලතම ආයතනයයි. සාමාජික රටවල් එකසිය තිස්හතරකින් (1974) සැදුම් ලත් අන්තර් රාජ්‍ය ආයතනයක් වූ 'එජාආවිසංස'ය අන් විශේෂිත ආයතන මෙන් එක් කාර්‍ය්‍යක්ෂේත්‍රයකට පමණක් සීමා නොවේ. ජාති, භාෂා, ආගම් හෝ ස්ත්‍රී පුරුෂාදී භේදයක් නොමැතිව, සාධාරණත්වයත් නීතියේ මහිමයත් මානව අයිතිවාසිකම් හා මූලික නිදහසත් සම්බන්ධයෙන් ලෝකයා තුළ ගරු සැලකිල්ල වර්ධනය කිරීම අරභයා අධ්‍යාපනය, විද්‍යාව හා සංස්කෘතිය මාධ්‍යය කොටගෙන ජාතීන් අතර සහයෝගය වැඩි දියුණු කිරීමෙන් ලෝකයේ සාමය හා ආරක්ෂාව විෂයෙහි සේවයක් ඉටු කිරීම මෙම සංවිධානයේ පරමාර්ථයයි. අන්තර්ජාතික වශයෙන් බුද්ධි විෂයක සහයෝගය වැඩි දියුණු කිරීම, සාමාජික රටවලට ආධාර සැපයීම හා ජනතාවන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධයක් ලබා දී මානව අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කොට සාමය උදාකිරීම සම්බන්ධයෙන් මේ ආයතනය පානා අවධාරණයත් ඒ සඳහා අනුගමනය කරන ක්‍රියා මාර්ගයත් ව්‍යවස්ථා මාලාවෙහි එන &quot;යුද ගැටුම් ඇරඹෙන්නේ මිනිසාගේ සිත්සතන් තුළින් බැවින් සාමයේ රැකවරණ ගොඩනැගිය යුත්තේ ද මිනිසාගේ සිත් සතන් තුළය&quot; යන ආරම්භ වාක්‍යයෙන් මොනවට පැහැදිලි වෙයි. <br /> <br /> == ආරම්භය ==<br /> ඒ ඒ රටවල අධ්‍යාපනය නඟාලීමට විශේෂයෙන් දෙවෙනි ලෝක සංග්‍රාමයෙන් විනාශයට පත් රටවල අධ්‍යාපන ක්‍රමය පුනරුත්ථාපනය කිරීමට අන්තර්ජාතික වශයෙන් ගත යුතු පියවර කවරේද යන්න ගැන සලකා බැලීම සඳහා 1942-45 කාලය මුළුල්ලේ පැවැත්වුණු, මිත්‍ර රටවල අධ්‍යාපන අමාත්‍යවරුන්ගේ රැස්වීම්වල දී ජාතීන්ගේ සංගමය (League of Nations ) බුද්ධි විෂයක සහයෝගතා ආයතනය (Institute of Intellectual Co-operation) විස්තාරිත ජාත්‍යන්තර සංවිධානයක් බවට පමුණුවාලීමේ අදහස ඉදිරිපත් විය. එජාආවිසංසයේ ආරම්භය පිළිබඳ මූල බීජය ලෙස සැලකිය හැක්කේ එම අදහසයි. ඊට අනතුරුව රටවල් හතලිස් හතරක නියෝජිතයන් ලන්ඩනයේ දී රැස් වී සකස් කරගන්නා ලද ව්‍යවස්ථා මාලාව රාජ්‍ය විස්සක් විසින් පිළිගනු ලැබ 1946 නොවැම්බර් 4 වැනි දා පැරිසියේ දී මෙම සංවිධානය නිල වශයෙන් ඇරඹිණි. <br /> <br /> == පරිපාලනය හා කාර්යමණ්ඩලය ==<br /> එජාආවිසංසයේ ප්‍රධාන බලමණ්ඩලය වූකලි සාමාජික රටවල් එකසිය තිස්හතරට එක ඡන්දය බැගින් ඇති මහා සම්මේලනයයි. විධායක මණ්ඩලය තෝරනු ලබන්නේත් අධ්‍යක්ෂ ජනරාල්වරයා පත්කරනු ලබන්නේත් දෑවුරුදු කාලසීමාවක් සඳහා වැඩ සටහන් හා අයවැය ලේඛනය නිශ්චය කරනු ලබන්නේත් එම සම්මේලනය මගිනි. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය පිළිගෙන ඇති පරිද්දෙන් එක් එක් සාමාජික රට අයවැය ලේඛනයට මුදල් සපයයි. 1971-72 වර්ෂය සඳහා පිළියෙල කරන ලද එජාආවිසංසයේ අයවැය ලේඛනයෙහි මුදල් ප්‍රමාණය ඩොලර් 89,898,560කි. පැරිසියේ පිහිටා ඇති, එජාආවිසංසයේ විධායක ආයතනය වූ මහා ලේකම් කාර්යාලය අධ්‍යක්ෂවරුන්, විශේෂඥයන්, පරිපාලන නිලධාරීන් ආදීන්ගෙන් යුත් වෘත්තීය මාණ්ඩලික සාමාජිකයන් 1,660 දෙනකුන්ගෙන් සමන්විත වෙයි. ලිපිකරු හා කාර්මික කාර්ය මණ්ඩලය 1,400 දෙනකුන්ගෙන් යුක්තය. එජාආවිසංසයේ ලෝකව්‍යාප්ත වැඩ පිළිවෙළවල් ක්‍රියාවේ යෙදවීමේ පහසුව උදෙසා බොහෝ සාමාජික රටවල් ජාතික කොමිසම් පිහිටුවා ඇත. මේ හැරුණු විට මෙම සංවිධානය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ අනිකුත් ආයතන හා සමඟ මෙන් ම අන්තර්රාජ්‍ය සංවිධාන හා වෙනත් සංවිධාන හා සමඟ ද සමීප සම්බන්ධතාවකින් යුතුව ක්‍රියා කරයි. <br /> <br /> == කාර්යාවලිය ==<br /> එජාආවිසංසයේ හැම කාර්යයක ම පදනම වනුයේ දැනුම, අත්දැකීම් හා අදහස් හුවමාරුව මගින් අන්තර්ජාතික වශයෙන් බුද්ධිවිෂයක සහයෝගය වැඩිදියුණු කිරීමයි. මෙම සංවිධානයේ නිත්‍ය සම්බන්ධකම් පවත්වන ජාතික සංවිධානවලට හා ජාත්‍යන්තර සංවිධානවලට අයත් අධ්‍යාපනඥයන්, විද්‍යාඥයන්, කලාකරුවන්, ලේඛකයන් සමාජ විද්‍යාඥයන් ඇතුළු විශේෂඥයන් විශාල පිරිසක සහයෝගය මේ කාර්යයෙහි ලා නොඅඩුව ලැබේ. ලෝකයේ නොයෙක් රටවල විශේෂඥ සාකච්ඡා සම්මේලන හා රැස්වීම් සංවිධානය කිරීම, ජාත්‍යන්තර විද්‍යාප්‍රයත්න සමායෝජනය කිරීම, විවිධ සංවිධානවලට ආධාර සැපයීම, මූලාශ්‍රය ග්‍රන්ථ හා ආශ්‍රය ග්‍රන්ථ ඇතුළු ප්‍රකාශන සමූහයක් ප්‍රසිද්ධ කිරීම, ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් ඇති කිරීම ආදී කටයුතු එජාආවිසංසයේ කාර්යාවලියට ඇතුළති. සාමය, මානව අයිතිවාසිකම් හා අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය තරකිරීමේ විශේෂ වැඩසටහන් ද මේ මගින් ක්‍රියාත්මක වෙයි. ජාතිභේද ප්‍රශ්න සම්බන්ධයෙන් කටයුතු කිරීම, විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ පැවැත්වීම, එක්සත් ජාතීන් පිළිබඳ දැනුමක් ලබාදීම ජාත්‍යන්තර අවබෝධය ඇති කිරීම මේ වැඩසටහන්වලින් කීපයකි. 1948 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩලය විසින් පිළිගන්නා ලද මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශනය එජාආවිසංසයේ සහයෝගය ඇතුව කෙටුම්පත් කරන ලද්දකි. එජාආවිසංසයේ සෑම කාර්යයක දී ම දැනුම පුළුල් කිරීමත් එම දැනුම මිනිසාගේ යහපත උදෙසා උපයෝගී කරගැනීමත් විශේෂයෙන් එය ලෝකයේ ජනතාවන් අතර අවබෝධයේ හා සහයෝගයේ පදනම කරගැනීමත් කෙරෙහි විශේෂ අවධානය යොමු වෙයි. එහි ප්‍රධාන කාර්යක්ෂේත්‍රයන් පිළිබඳ සංක්ෂේප විස්තරයක් පහත දැක්වේ. <br /> <br /> == අධ්‍යාපනය ==<br /> අධ්‍යාපනය මූලික මානව අයිතිවාසිකමක් පමණක් නොව සංවර්ධනයට අත්‍යාවශ්‍යක ආයෝජනයක් වශයෙන් ද දැන් සලකනු ලැබේ. එහෙත් දැනට ලෝකයේ ප්‍රාථමික හා ද්විතීයක පාසැල් වියෙහි පසුවන ළමා ජනගහනයෙන් පාසැල් අධ්‍යාපනය ලබනුයේ සියයට හැටදෙනෙකි. වැඩිහිටි ජනගහනයෙන් තුනෙන් කොටසකට කියවීමට හෝ ලිවීමට නුපුළුවන. ජනගහනයේ වැඩිවීම නිසා මේ තත්ත්වය ක්‍රමයෙන් උග්‍ර අතට හැරෙයි. එසේ වුවද එජාආවිසංසය මගින් ඒ ඒ රටවල ක්‍රියාත්මක කෙරෙන නොයෙකුත් අධ්‍යාපන යෝජනා හේතුකොටගෙන එම සංඛ්‍යාව වර්ෂයෙන් වර්ෂය අඩු වෙමින් පවතී. ගුරුවරුන් පුහුණු කිරීම (ලොව පුරා ගුරු අභ්‍යාස යෝජනා ක්‍රම තිහකටත් වැඩි සංඛ්‍යාවක් පවත්වාගෙන යනු ලැබේ), පාසැල් ඉදිකිරීම, පාසැල්වලට මුදල් සැපයීම හා පරිපාලනය, මැනැවින් සකස් කළ විෂයමාලා සම්පාදනය කිරීම, පාඨග්‍රන්ථ හා වෙනත් අධ්‍යාපන උපකරණ සැපයීම යන කටයුතු අතින් එජාආවිසංසය තම සාමාජික රටවලට ආධාර සපයයි. <br /> <br /> == විද්‍යාව ==<br /> මෑත වර්ෂවල දී එජාආවිසංසයේ කාර්ය මාලාවේ ඉතා ශීඝ්‍ර ලෙස පුළුල් වෙමින් පවත්නා අංශය වනුයේ විද්‍යාවිෂයයෙහි වූ යෝජනා ක්‍රම ක්‍රියාත්මක කිරීමයි. විද්‍යා ප්‍රතිපත්තිය, විද්‍යාතොරතුරු සැපයීම හා මූලික පර්යේෂණ, විද්‍යා අධ්‍යාපනය, තාක්ෂණික විද්‍යා පුහුණුව හා පර්යේෂණ, පරිසර විද්‍යාව හා ස්වාභාවික සම්පත් සම්බන්ධයෙන් පර්යේෂණ පැවැත්වීම යනුවෙන් අංශ තුනකින් විද්‍යා වැඩසටහන ක්‍රියාත්මක කරනු ලැබේ. විශේෂයෙන් එජාආවිසංසය මූලික පාසැලේ පටන් විශ්වවිද්‍යාලය දක්වා මූලික විද්‍යා අධ්‍යාපනය දියුණු කිරීමට සාමාජික රටවලට ආධාර සපයයි. ජාත්‍යන්තර සහයෝගය වර්ධනය කිරීමෙහි ලා එජාආවිසංසය ආරම්භ කොට ඇති ඉතා සාර්ථක කර්තව්‍යයක් නම් සාගර විද්‍යාව හැදෑරීමට - ලෝකයේ සාගර සම්බන්ධයෙන් අධ්‍යයනය කිරීමට - ආධාර දීමයි. ලෝකයේ ස්වාභාවික සම්පත් අපතේ යෑම හා විනාශ කිරීම පිළිබඳව පර්යේෂණ පැවැත්වීම එජාආවිසංසයේ නව පර්යේෂණ ක්ෂේත්‍රයකි. විද්‍යාවත් තාක්ෂණික විද්‍යාවත් සංවර්ධන කටයුතු උදෙසා යොදාගැනීම විද්‍යා වැඩසටහනේ තවද අංගයකි. මීට අමතර වශයෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහනේ ආධාරය ඇතිව උපදේශක දූත ගමන් මගින් හා ප්‍රාදේශික සම්මේලන මගින් ද විද්‍යාඥයන්, කාර්මිකයන් හා තාක්ෂණික විද්‍යාඥයන් පුහුණු කිරීමෙහි හා කාර්මික පර්යේෂණ වැඩිදියුණු කිරීමෙහි ලා සංවර්ධනය වෙමින් පවත්නා රටවල අවශ්‍යතාවන් සපුරාලීමට මේ සංවිධානය ආධාර සපයයි. <br /> <br /> == සමාජවිද්‍යාව මානවවිද්‍යාව හා සංස්කෘතිය ==<br /> මානව සංහතියට සේවය කිරීමේ බුද්ධිවිෂයක හා ප්‍රායෝගික මාධ්‍යයක් වශයෙනුත් මානව සංහතිය මුහුණපා සිටින උග්‍ර සමාජ ප්‍රශ්න තේරුම්ගෙන ඒවා හැකි පමණින් විසඳනු පිණිස මිනිසුන්ගේ සිතුම් පැතුම් අදහස් උදහස් හා ජීවන ක්‍රම උපයෝගි කර ගැනීම උදෙසාත් සමාජ විද්‍යා වැඩසටහන මෙහෙයවනු ලැබේ. ජාති ප්‍රශ්න, මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ වෙනත් ප්‍රශ්න හා සාමය පිළිබඳ ප්‍රශ්න කෙරෙහි එජාආවිසංසය සෑහෙන තරමින් අවධානය යොමු කොට තිබේ. ප්‍රායෝගික සමාජවිද්‍යා වැඩසටහන එම විෂයයන්ගෙන් සමාජයට ඉටුවන සේවය සම්බන්ධයෙන් අධ්‍යයන පැවැත්වීමට කැප වී ඇත. මිනිසාගේ නාගරික හා ග්‍රාමීය පරිසරය විද්‍යාවේ හා තාක්ෂණික විද්‍යාවේ විශ්වසාධාරණත්වයට එරෙහිව පවත්නා සංස්කෘතික විෂමතා, තනි පුද්ගලයන් හා ජනතාවන් අතර අදහස් හුවමාරුවේ පදනම හා ස්වභාව යනු එම අධ්‍යයන ක්ෂේත්‍ර අතුරෙන් කීපයකි. එජාආවිසංසය මේ ක්ෂේත්‍රයන් යටතෙහි පර්යේෂණ පවත්වනු පමණක් නොව, ඒ සඳහා අනිකුත් ආයතනවලට ආධාර ද කරයි. විශේෂඥ සාකච්ඡා ද සංවිධාන කරයි; පර්යේෂණ වාර්තා ද ප්‍රකාශයට පමුණුවයි. සංස්කෘතිය වූ කලි වර්තමානයේ ප්‍රතිබිම්බයක් මෙන් ම අතීතයේ උරුමයක් ද වන්නේය. මේ ද්වන්ද්ව ලක්ෂණය එජාආවිසංසයේ සංස්කෘතික වැඩසටහන්වලින් මොනොවට පැහැදිලි වෙයි. එය ස්වායත්ත කලානිර්මාණයන්ට ධෛර්ය දෙන අතර ම සංස්කෘතික උරුමයන් රැකගැනීමට ද විශේෂ ආයාසයක් ගන්නා බැවිනි. අබු සිම්බල් ඇතුළු සිද්ධස්ථාන විසිදෙකක් අස්වාන් වේල්ලේ ජලාශයෙන් රැකගැනීමට ගෙන ගිය ව්‍යාපාරය නිදසුනක් වශයෙන් දැක්විය හැකිය. <br /> <br /> == අදහස් හුවමාරුව හා ප්‍රවෘත්ති සේවය ==<br /> තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිවාසිකම සෑම මානව අයිතිවාසිකමකට ම වඩා ප්‍රධාන වෙයි. එහෙත් ලෝක ජනගහනයෙන් රටවල් සියයකටත් වැඩි සංඛ්‍යාවක ජීවත්වන සියයට හැත්තෑවක් පමණ දෙනා පහසුකම් නොමැතිකමින් ලෝක සිද්ධි තබා තම රටේ සිදුවීම් වත් දැනගත නොහැකිව සිටිති. එජාආවිසංසයේ අදහස් හුවමාරු හා ප්‍රවෘත්ති සේවා වැඩ සටහනේ මුඛ්‍ය අදහස වනුයේ මේ තත්ත්වයට පිළියම් යෙදීමයි. ලේඛන හා චිත්‍ර මගින් ප්‍රවෘත්ති ප්‍රචාරය කිරීමටත් අදහස් හුවමාරු කිරීමේ මාර්ග හා ඒවා ආධ්‍යාපනික, විද්‍යාත්මක හා සංස්කෘතික අරමුණු උදෙසා උපයෝගී කරගැනීමේ විධි දියුණු කිරීමටත් එජාආවිසංසය විශේෂ පරිශ්‍රමයක් දරයි. මේ අතර පතපොත සුලභ කිරීමේ දීර්ඝකාලීන වැඩසටහනක් අරඹා ඇතුවා පමණක් නොව 1972 වර්ෂය ජාත්‍යන්තර පොත් වර්ෂය වශයෙන් ප්‍රකාශයට පමුණුවන ලදි. සංවර්ධනය වෙමින් පවත්නා රටවල තොරතුරු සැපයීමේ පහසුකම් වඩාලන අටියෙන් පත්‍රකලාවේදීන් පුහුණු කිරීමට ද ජාතික ප්‍රවෘත්ති ආයතන හා පුවත්පත් බිහි කිරීමට ද විධිවිධාන යොදනු ලැබේ. එජාආවිසංසය ඇතුළු එක්සත් ජාතීන්ගේ අනෙකුත් ආයතන මානව සංහතියේ සුභසිද්ධිය උදෙසා මෙහෙයවන කාර්යයන් දැනුම් දීමෙන් ජාත්‍යන්තර අවබෝධය වැඩි දියුණු කිරීමේ පරමාභිප්‍රායයෙන් අරඹා ඇති තොරතුරු සැපයීමේ කටයුතුවලට ගුවන් විදුලිය, රූපවාහිනිය, චිත්‍රපට, සඟරා හා වෙනත් ප්‍රකාශන උපයෝගී කරගනු ලැබේ. <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ජාත්‍යන්තර සංවිධාන]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%82%E0%B6%9C%E0%B6%BD%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%AD_%E0%B7%83%E0%B6%B7%E0%B7%8F%E0%B7%80 2026-05-06T10:01:08Z

<p>Senasinghe: 'එංගලන්තයේ රජය මගින් ප්‍රතිෂ්ඨාපිත ක්‍රිස්ති...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>එංගලන්තයේ රජය මගින් ප්‍රතිෂ්ඨාපිත ක්‍රිස්තියානි සභාව මෙනමින් හැඳින්වේ. බ්‍රිතාන්‍ය දේශයට මුලින් ම ක්‍රිස්තියානිය පැමිණියේ කවර අයුරින් දැයි ඉඳුරා කිව නොහැකියි. ශුද්ධ වූ පාවුලු ස්පාඤ්ඤයෙන් ඔබ්බට ගිය බව කියැවෙන පුරාවෘත්තයක් වෙයි. සමහරු අරිමතියාවේ යෝසෙප් බ්‍රිතාන්‍යයට ගිය බව පවසති. එහෙත් ප්‍රමාණවත් ඓතිහාසික සාක්ෂි මත පිහිටා බ්‍රිතාන්‍යයේ ක්‍රිස්තියානිය පිළිබඳව ආදිතම සීමාව හැටියට ගත හැක්කේ තුන්වැනි ශතවර්ෂයේ ආරම්භක අවධියයි. ක්‍රි.ව. 208 දී ටර්ටලියන් (Tertullian) ද 230 දී ඔරිජන් (Origen) ද බ්‍රිතාන්‍යයේ සමහර ප්‍රදේශවල කෙල්ටික් වැසියන් අතර පදිංචිව සිටි ක්‍රිස්තියානි පිරිසක් ගැන සඳහන් කරත්. ක්‍රි.ව. 304 දී පමණ එවකට බ්‍රිතාන්‍ය දේශය රෝම අධිරාජ්‍යයේ කොටසක්ව තුබුණු හෙයින් එහි වුසූ ක්‍රිස්තියානිකාරයන් වධහිංසාවට භාජන කරන ලද බව වාර්තාගතය. මේ පීඩාකාරී අවධියේ දී ඕල්බන් (Alban) නමැත්තා ක්‍රිස්තියානි පූජකයකුට රහසේ ආරක්ෂාව සැලැසීය. රෝම අධිරාජ්‍යයේ හේවායන් ක්‍රිස්තියානිකාරයන් සොයා ආ අවස්ථාවේ දී ඕල්බන් පූජකකබායෙන් සැරැසී තමා විසින් රැකවරණය කරන ලද පූජකයා වෙනුවට ඔවුන් අතින් මරුමුවට පත් විය. ශුද්ධවරයකු ලෙස සිහිපත් කරනු ලබන, ආගම නිසා ජීවිත පරිත්‍යාගයෙන් ක්‍රියා කළ ප්‍රථම බ්‍රිතාන්‍ය ජාතික ක්‍රිස්තියානිකාරයා ඕල්බන් වේ. මීට අවුරුදු අටකට පමණ පසු - එනම් 312 දී - කොන්ස්ටන්ටයින් අධිරාජයා ක්‍රිස්තියානිකාරයනට නිදහසේ සිය ආගම ඇදහීමට අවසර දීමෙන් පසු බ්‍රිතාන්‍යයේ ක්‍රිස්තියානි සභාව ද ඉක්මනින් දියුණු වන්නට විය. මීට ආසන්න සමයේ එරටේ බිෂොප්වරුන් කිහිපදෙනකු වූ බවට සාක්ෂි හමු වීමෙන් පෙනී යන්නේ එවකට ක්‍රිස්තියානි සභාව එහි මනාව පිහිටා තුබුණු බවයි. <br /> <br /> පස්වැනි සියවසේ දී පෙලේගියස් (Pelagius) නම් උගත් වෙල්ෂ් ජාතික පුජකවරයෙක් යුරෝපයේ සැරිසරමින් සදාචාර ශක්තිය හා මානව අභිමානය ගැන නව උගැන්වීමක් පතළ කළේය. හෙතෙමේ සිය නව උගැන්වීම මගින් සාන්ත ඔගස්ටීන්ගේ දේව ධර්මය විචාරයට ලක් කළේය. ස්කොට්ලන්තයෙන් පිටත්ව දකුණට සම්ප්‍රාප්ත වූ නිනියන් (Ninian) පූජකාරාමයක් පිහිටුවීය. අයර්ලන්තයට වහලකු ලෙස ගෙන යන ලද පූජකයකුගේ පුත්‍රයා වූ පැට්රික් ප්‍රංසයට බේරී පලා ගිය නමුදු පසු කලෙක අයර්ලන්තයේ බිෂොප්වරයා ලෙස ආපසු එහි යවන ලද්දේය. එහි දී හේ අයර්ලන්තවාසීන් ක්‍රිස්තියානි ආගමට හරවාගනිමින් දහස් ගණන් පූජකයන්ගෙන් හෙබි පූජකාරාම ගොඩනංවාලීය. මෙසේ අයර්ලන්තයේ ක්‍රිස්තියානි සභාව ශීඝ්‍රයෙන් උන්නතියට යෙමින් පැවති අවදියේ දීය, බ්‍රිතාන්‍යයේ රෝම ආධිපත්‍යය කෙළවර වූයේ. පසු කාලයේ දී ඉංග්‍රීසි ජාතිකයන් නමින් තමන් හඳුන්වා ගත් ඇන්ගල් හා සැක්සන් වර්ගයා බ්‍රිතාන්‍යය ආක්‍රමණය කළෝය. මොව්හු ක්‍රිස්තියානිකාරයෝ නොවූහ. මේ සමයේ දී ශතක එකහමාරක් පමණ කාලයක් බ්‍රිතාන්‍යයේ කෙල්ටික් වැසියන් අතර පැවති 'කෙල්ටික් සභාව' අක්‍රියව අවිද්‍යමානව වාගේ පැවැතිණි. භවැනි සියවසෙහි දී සගයන් දොළොස් දෙනකු ද සමග අයර්ලන්තය හැර ගිය සාන්ත කොලම්බා (Columba) අයෝනා දූපත තමාගේ වාසභූමිය කරගනිමින් එහි තනාගත් පූජකාරාමය ක්‍රිස්තියානි සභාවේ ඉතා වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් විය. <br /> <br /> == රෝමානු කතෝලික සම්බන්ධය ==<br /> ක්‍රි.ව. 597 දී කොලම්බා ශුද්ධවරයාගේ දිවි කෙළවර විය. මේ එංගලන්ත සභා ඉතිහාසයේ වැදගත් අවුරුද්දකි. ඔගස්ටීන් ශුද්ධවරයා රෝමයේ සිට කැන්ටබරියට පැමිණ ඉංග්‍රීසි ජාතිකයන් අතර ධර්මදූත කටයුතු ඇරැඹුයේ මේ අවුරුද්දේ දී ය. උතුරු ප්‍රදේශයේ අයෝනාවේ මධ්‍යස්ථානයෙන් ආ කෙල්ටික් පූජකවරු ඉංග්‍රීසීන් අතර ධර්මප්‍රචාරයෙහි යෙදුණහ. මේ අයුරින් මේ අවධිය වන විට බ්‍රිතාන්‍යයේ පැරැණි කෙල්ටික් සභාව ද අලුතින් එහි පැමිණි රෝම සභාව ද යන සංවිධාන දෙකක් විය. ඔවුනතර කැපී පෙනුණු වෙනස්කම් වූයේ සභා දෙකට අයත් වූවන් වෙන වෙන දින දෙකක දී පාස්කු මංගල්‍යය පැවැත්වීමට පුරුදුව සිටීමයි. 663 දී හ්විට්බි (Whitby) නම් ස්ථානයේ දී පවත්වන ලද සම්මේලන වාරයේ දී රෝම සම්ප්‍රදාය පොදුවේ පිළිගන්නට එකඟ වීමෙන් පාස්කු දිනය ගැන සම්මුතියක් ඇති විය. ක්‍රමයෙන් කෙල්ටික් සභාවේ ආගමික චාරිත්‍ර විධි රෝම සභාවේ බලපෑම්වලට ද භාජන වෙමින් වෙනස් වන්නට පටන් ගති. රෝම හා කෙල්ටික් සම්ප්‍රදායයන්ගේ මේ සම්මිශ්‍රණය නිසා එවක යුරෝපයේ අන් කිසි ම රටක ක්‍රිස්තියානි සභාවකට නොදෙවැනි වන තරමේ උන්නතියක් ලබමිනි, සිය ඉතිහාසයේ ස්වර්ණමය යුගයකට පිවිසීමේ භාග්‍යය එංගලන්ත සභාවට අත් වූයේ. මේ හත්වැනි ශත වර්ෂයේ දීය. මේ උන්නති අවස්ථාවේ තමන් ක්‍රිස්තියානි රටක් බවට පත්වීමෙන් අනතුරුව ඔවුහු 732 දී ජර්මනියටත් 995 දී ස්කැන්ඩිනේවියාවටත් ධර්මදූත කණ්ඩායම් පිටත් කර යැවූහ. <br /> <br /> දෙවැනි සහස්‍රකය ආරම්භ වන විට එංගලන්තය පුරා බිෂොප්වරු දහ අට දෙනෙක් වූහ. මෙකල පූජකවරු විවාහ ජීවිත ගත කළෝය. 1009 දී ඔවුන් අවිවාහක ජීවිත ගෙවිය යුතු යැයි පැනවීමක් ඇති කරන ලද නමුත් එය ක්‍රියාත්මක වශයෙන් පිළිගැනුණු බවක් නොපෙනේ. පළමුවැනි විලියම් යටතේ 1966 දී මේ දේශයට නෝර්මන්වරුන්ගේ පැමිණීම සිදු විය. ඒ සමඟ ම එංගලන්තයෙහි සභාව ද නව ප්‍රබෝධයකින් නැගී සිටිනු දක්නට ලැබිණි. විලියම් රජ තෙමේ තමා දේශයේ ද ක්‍රිස්තියානි සභාවේ ද නායකයා හා ප්‍රමුඛයා ලෙස සලකා ගනිමින් එරට සහා සංවිධානයේ කටයුතුවල දී මැදිහත් වීමට පාප්තුමාට ඉඩකඩ නොතැබීය. මේ සමඟ ම ඉංග්‍රීසින්ගේ ආවේණික සංස්කෘතිය, කලාව හා වාස්තුවිද්‍යාව ද කෙමෙන් අතුරුදහන් වී යද්දී මහාද්වීපයේ ජනප්‍රිය සැලැසුම්වලට අනුව සුවිසල් දෙව් මැදුරු ගොඩනංවා සැරැසීම ද ඇරැඹිණි. <br /> <br /> පූජකාරාමයන්ගේ සංවර්ධනයත් සමඟ ම බුද්ධිමය පුනර්ජීවන ව්‍යාපාරයකට ද මඟ පෑදිණි. 1167 දී ඔක්ස්ෆඩ්හි ද 1209 දී කේම්බ්‍රිජ්හි ද විශ්වවිද්‍යාල පිහිටුවන ලදි. මේ ස්ථාන බුද්ධිමතුන්ගේ හා උගතුන්ගේ මධ්‍යස්ථාන බවට පත්වීමත් සමඟ ම, පුහුණුව හා උසස් අධ්‍යාපන සුදුසුකම් ඇති දේශකයෝ විශාල ගණනින් පිට වී රට පුරා යන්නට වූහ. ඔවුන්ගේ කාර්ය සිද්ධීන් නිසා ආගම සමාජයේ වඩා පෞද්ගලික ජීවමාන බලවේගයක් බවට පත් විය. <br /> <br /> == ආගමික ප්‍රතිසංස්කරණ යුගය ==<br /> ජෝන් වික්ලිෆ් (John Wycliffe) 1378 දී පාප් තනතුර හා සභා සංවිධානයේ දූෂණ ක්‍රියාවන් සිය විවේචනයට ලක් කළේය. බයිබලය ඉංග්‍රීසි බසට පෙරැළීම ඔහුගේ විශිෂ්ටතම සේවාව විය. මේ අවදියේ බයිබලයක මිල අධිකව පැවැතියෙන් ඉන් පිටපතක් ලබාගත නොහැකිකමේ අඩුව පිරිමැසීමට ඉංග්‍රීසි භාෂා මාධ්‍යයෙන් ආගමික නාට්‍ය සම්ප්‍රදායයක් බිහි විය. රට පුරා පාසැල් ද ඇති විය. 1500 වන විට එංගලන්තයේ ශ්‍රේෂ්ඨ මානවහිතවාදීහු තිදෙනෙක් වූහ. ඒ ජෝන් කොලට් (Colet), ඉරැස්මස් (Erasmus) හා තෝමස් මෝර් (More) ය. මේ වන විට පූජකයන් තරමට ම උගත් ගිහියෝ ද විශාල ගණනක් පහළ වී සිටියහ. මුද්‍රණ ශිල්පය ප්‍රචලිතව යාමෙන් දහස් ගණනින් පොතපත පළ වන්නට ද විය. හැම අතින් ම වෙනස්කම් හා ප්‍රතිසංස්කරණයන් ඇති කිරීමේ අවශ්‍යතාව කාටත් පෙනී යන්නට විය. මාටින් ලූතර්ගේ අදහස් 1520 දී කේම්බ්‍රිජ් අධ්‍යයන මාතෘකා ලෙස සලකනු ලැබිණි; ඒ කෙරෙහි උගතුන්ගේ ද අවධානය යොමු විය. එකල රජ කළ අටවැනි හෙන්රි රජ පාප්තුමාගේ හිතවතකුව මේ ප්‍රතිසංස්කරණ අදහස්වලට විරුද්ධව ක්‍රියා කළේය. 1530 දී තමාගේ දෙවැනි විවාහයට වුල්සි කාඩිනල්වරයා විරුද්ධ වන බැව් දැනගත් විට රජ තෙමේ තෝමස් ක්‍රොම්වෙල් චාන්සලර් ධුරයට පත් කළේය. ඉන් දෑවුරුද්දකට පසු තෝමස් ක්රැන්මර් කැන්ටබරියේ ආච්බිෂොප් තනතුරට පත් විය. වැඩිකල් යෑමට පෙර රජතුමා විසින් ම සභාවට නව්‍ය මුහුණුවරක් ලැබෙන අයුරින් ප්‍රතිසංස්කරණ පියවර කිහිපයක් ම ගන්නා ලදි. මේවා සභාව විසින් ම ඇති කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණයන් නොව පාර්ලිමේන්තුවේ උපකාරයෙන් රජු විසින් කරන ලද ඒවායි. පාප් විරෝධී හැඟීම් හා ප්‍රොතෙස්තන්ත අදහස් පිළිබඳ උද්යෝගය මේ වන විට හොඳ හැටි පැතිර තුබුණු හෙයින් ජනතා විරෝධයක් මේ ප්‍රතිසංස්කරණ ප්‍රයත්නයන් නිසා උද්ගත නොවීය. පොදු ජන චින්තනයේ අරමුණ හා අධිෂ්ඨානය වූයේ කවර ආකාරයකින් හෝ රෝමයෙන් වෙන්වීමයි. <br /> <br /> තමා විසින් කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණයන්ගෙන් පාප්තුමන්ගේ බලය ඉවත ලන ලද නමුත් තමා ද රෝමානු කතෝලික සභාවේ මූලික ඉගැන්වීම් හයක් පිළිගන්නා බව 1539 දී හෙන්රි රජතුමා ප්‍රකාශ කළේය. මේ පිළිගැනීම්වලින් එකක් නම් පූජකයන් අවිවාහකයන් වශයෙන් ජීවත් වීමේ ඇති අවශ්‍යතාවයි. කෙසේ වුව ද හෙන්රි රජුගේ මේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු හුදු ව්‍යවස්ථා ප්‍රඥප්ති මාත්‍ර බවට පත් විය. එදිනෙදා කටයුතුවල දී සභාව සම්බන්ධයෙන් වෙනසක් විද්‍යමාන නොවූ අතර දේව මෙහෙය ද පෙර පුරුදු ආකාරයෙන් ම සිදු විය. නියම වශයෙන් ක්රැන්මර්ගේ නායකත්වයෙන් සිදු කරන ලද මේ පෙරැළිය ක්‍රියාත්මක වූයේ හෙන්රි රජුගේ පුත්‍ර එඩ්වර්ඩ් VI රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ දී බව පෙනේ. <br /> <br /> මෙකල දේවස්ථාන සැරැසිලි ක්‍රමයන්හි හා දේව මෙහෙයයන්හි සැලැකිය යුතු විපර්යාස ඇති වීය. 1549 දී ප්‍රථම වරටත් ඊට තෙවසරකට පසුව දෙවන වරටත් ප්‍රකාශයට පත් අලුත් යාච්ඤා පොත්වල එංගලන්ත සභාව පිළිගත් ඉගැන්වීම් අන්තර්ගත විය. 1554 දී රෝමානු කතෝලික කාන්තාවක වූ මේරි රැජින සිහසුනට පත් වී 1558 දී ඇගේ මරණය සිදුවන තෙක් සියල්ල වියවුල් ස්වරූපයක් ගත්තේය. එහෙත් ඇගෙන් පසුව බලයට පත් වූ පළමුවැනි එලිසබත් රැජින මැදුම් පිළිවෙතක් අනුගමනය කළාය. ප්‍රශ්නය ගැන ඇගේ විරෝධය කෙතරම් දැඩි වුව ද ඇගේ රාජ්‍ය කාලය තුළ දී ද පූජක සමාජයෙන් අඩක් ම විවාහක ජීවිත ගත කළ බව පෙනේ. දහඅටවන සියවසේ දී ජෝන් වෙස්ලි හා ඔහුගේ සගයන් විසින් එංගලන්ත සභාව පිළිබඳ විශිෂ්ට පුනර්ජීවයකට මඟ පාදන ලදි. 1791 දී නායකයාගේ මරණින් පසු ඔහුගේ අනුගාමිකයෝ ඇංග්ලිකානු සභාවෙන් බිඳී ගියහ. සභාව ඇතුළත ම නව ප්‍රබෝධයකින් ශුභාරංචි ප්‍රකාශ කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් ඇති වූයේ මේ සමයේ දීය. චාර්ල්ස් සිමියන්, විලියම් විල්බර්ෆෝස් වැන්නෝ ඒ ව්‍යාපාරයේ මුල් තැන් ගෙන ක්‍රියා කළහ. වහල් සේවය සමාජයෙන් බැහැර කිරීම හා ධර්ම දූත කටයුතු පිළිබඳව උත්සුකව ක්‍රියා කළේ මේ ව්‍යාපාරයට අයත් වූවන්ය. <br /> <br /> == ලෝක ව්‍යාප්තිය ==<br /> මීළඟ ශතකයේ දී එංගලන්ත සභාව විදේශයන්හි ද පැතිර ගියේය. ශතකය ඇරැඹෙන විට ම කැනඩාවේ දියොකීසි දෙකක් විය. 1882 වන විට එංගලන්ත සභාවට අයත් දියොකීසි දෙසැත්තෑවක් අප්‍රිකාවේ, ඉන්දියාවේ, චීනයේ, ඕස්ට්‍රේලියාවේ හා නවසීලන්තයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පිහිටුවා තිබිණි. 1867 දී ප්‍රථම වරට ලැම්බත් සම්මේලන වාරයක් පවත්වන ලද අවස්ථාවේ දී ඊට බිෂොප්වරු හැත්තෑ දෙනෙක් සහභාගි වූහ. වර්තමානයේ ලැම්බත් සම්මේලනය දශවාර්ෂිකව රැස්වීම් වාර පවත්වයි. 1958 දී ඊට රටවල් හතලිහකින් බිෂොප්වරු තුන්සිය දහදෙනෙක් සහභාගි වූහ. අද එංගලන්ත සභාව පන්සියයකට අධික බිෂොප්වරුන් සංඛ්‍යාවකින් යුක්ත දියොකීසි හාර සියයකින් පමණ යුක්තය. ලෝකයේ ක්‍රිස්තු ලබ්ධිකයන්ගේ සංඛ්‍යාව ලක්ෂ 8000ක් පමණ වන අතර ඉන් ලක්ෂ 400ක් පමණ මේ සභාවට අයත් වූවෝ වෙති. එක එක දියෝකීසිය බිෂොප්වරයකුගේ ප්‍රධානත්වයෙන් පවත්නා අතර දියෝකීසි කිහිපයක් ඇතුළත් ප්‍රදේශයක් ආච්බිෂොප්වරයකුගේ ප්‍රධානත්වයෙන් සංවිධානය වී ඇත. ඉන්දියාව, පකිස්ථානය, බුරුමය හා ලංකාව මෙට්‍රොපොලිටන් හෙවත් ආච්බිෂොප්වරයකු සහිත ප්‍රදේශයක් ලෙස සංවිධානය වී ඇත. ලැම්බත් සම්මේලන වාරවල මුලසුන කැන්ටබරියේ ආච්බිෂොප්වරයා විසින් හොබවනු ලැබෙන නමුදු ස්වකීය ප්‍රදේශවල කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ඒ ඒ ප්‍රදේශයේ ආච්බිෂොප්වරයා සම්පූර්ණ ස්වෛරීභාවයෙන් යුතුව ක්‍රියා කරයි. <br /> <br /> 1814 වර්ෂයේ දී කල්කටාවේ බිෂොප්වරයකු සහිතව එංගලන්ත සභාව ඉන්දියාවේ තහවුරු කරන ලද අවස්ථාවේ දී කොළඹ එංගලන්ත සභා භක්තිමතුන්ගේ සංවිධානයේ පරිපාලනය ද එතුමා යටතට ම පත් කැරිණි. 1930 දී, එතෙක් මේ රටේ පැවැති එංගලන්ත සභා සංවිධානය 'ලංකා සභාව' නමින් ස්වාධීනව සංවිධානය විය. 1845 දීය, ප්‍රථම වරට කොළඹට බිෂොප්වරයකු පත් කරන ලද්දේ. අවුරුදු සියයක් ගත වන තුරු ම ලංකාවේ එංගලන්ත සහා ශාඛාවේ පැවැති මේ උසස් ම තනතුර හෙබැවූවෝ ඉංග්‍රීසි ජාතිකයෝ වූහ. 1945 දී අතිගෞරවාර්හ ලක්දාස ද මැල් උතුමන් කොළඹ අතිරේක බිෂොප්වරයකු ලෙස පත් කරන ලද අතර පසුව එම දියෝකීසියට අයත් රට මැද ප්‍රදේශ එතුමන්ගේ පාලනය හා මාර්ගෝපදේශකත්වය යටතේ කුරුණෑගල දියෝකීසිය වශයෙන් වෙන්ව සංවිධානය කරන ලදි. 1962 අවුරුද්දේ දී ද මැල් බිෂොප්තුමන් ඉන්දියාව, පකිස්ථානය, බුරුමය හා ලංකාව ඇතුළත් ප්‍රදේශයේ මෙට්‍රොපොලිටන් තනතුරට තෝරා පත් කර ගන්නා ලදින් අතිගෞරවාර්හ ලක්ෂ්මන් වික්‍රමසිංහ උතුමා කුරුණෑගල දියෝකීසියේ දෙවැනි බිෂොප්වරයා ලෙස පත් කරනු ලැබීය. 1965 දී අතිගෞරවාර්හ හැරල්ඩ් ද සොයිසා උතුමා බිෂොප් තනතුරට පත් කරනු ලැබීමෙන් කොළඹ දියෝකීසියේ උසස් ම තනතුර ද ප්‍රථම වරට සිංහලයකු අතට පත් විය.<br /> <br /> (කර්තෘ: [[පූජ්‍ය හැරල්ඩ් ද මැල්]])<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇදහිලි හා විශ්වාස]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B7%8A-%E0%B6%BD%E0%B7%9A-%E0%B6%B6%E0%B7%90%E0%B6%82 2026-05-06T07:32:57Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>(Aix-les-Bains). ප්‍රංසයේ සැවෝයි පළාතේ පෙදෙසක් හා නගරයක් මෙනමින් හැඳින්වේ. ඇල්ප්ස් කඳු පාමුල වූ නිම්නයක පිහිටා ඇති එක්ස්-ලේ-බැං පෙදෙස සැපදායක දේශගුණයෙන් යුක්තය. මෙහි උණු දිය උල්පත් චිර ප්‍රසිද්ධය. ඩයනා නම් ග්‍රීක දෙවඟනට කැප කළ පැරණි කුඩා දේවස්ථානයක් අද ද මෙහි දක්නට තිබේ. මේ අවට පැරණි නටබුන් රැසකි. 19 වැනි සියවසේ දී එක්ස්-ලේ-බැං නගරය විවේක සුව පතා පැමිණෙන්නවුන් සඳහා වූ ප්‍රධාන පන්තියේ සුඛ ස්ථානයක් බවට පරිවර්තනය විය. මෙහි ජනගහනය (1959) 15,680කි.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/X-%E0%B6%9A%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B6%AB 2026-05-06T07:26:16Z

<p>Senasinghe: 'එක්ස් කිරණ බ.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[එක්ස් කිරණ]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B7%8A_%E0%B6%9A%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B6%AB 2026-05-06T07:25:50Z

<p>Senasinghe: '(X-කිරණ). වාතය ඉවත් කරන ලද නළයක් තුළ ඇති සුදුසු...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>([[X-කිරණ]]). වාතය ඉවත් කරන ලද නළයක් තුළ ඇති සුදුසු ඉලක්කයක් මත ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයක් පතිත වීමෙන් නිපැදෙන විද්‍යුත් චුම්බක කිරණ විශේෂයකි. අනෙක් විද්‍යුත් චුම්බක කිරණ මෙන් X-කිරණ ද ආලෝකයේ වේගය හා සමාන වේගයකින් රික්තයක ගමන් කරයි. X-කිරණවල විශේෂත්වය රඳා පවතින්නේ එහි කෙටි තරංග ආයාමය මතයි. මෙම තරංග ආයාමය අඟලකින් 250,000,000ක් තරම් වේ. කෙටි තරංග ආයාමය නිසා ද්‍රව්‍ය විනිවිද යාමේ ශක්තියක් මෙම කිරණවලට තිබේ.<br /> <br /> == ඉතිහාසය ==<br /> වර්ෂ්බූර්ග් විශ්ව විද්‍යාලයේ භෞතික විද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය විල්හෙල්ම් කොන්රාට් ර’න්ට්ගන් (Roentgen) විසින් 1895 නොවැම්බර් මස 8 වැනි දින X-කිරණ සොයාගන්නා ලදි. වාතය සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ හිස් කරන ලද නළයක් තුළ ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝඩ දෙකකට ඉහළ විද්‍යුත් විභව අන්තරයක් යෙදූ කල්හි කැතෝඩයෙන් නිකුත්වන කිරණ ([[කැතෝඩ කිරණ]] බ.) පිළිබඳව යූලියුස් ප්ලූකර්, විලියම් ක්රුක්ස්, හයින්රික් හෙර්ට්ස්, පිලිප් ලෙනාඩ් වැනි විද්‍යාඥයන් විසින් පවත්වන ලද පරීක්ෂණ නැවත වරක් කිරීමෙන් ර’න්ට්ගන්ට X-කිරණ සොයාගැනීමට අහම්බෙන් ම මඟ පෑදිණි. <br /> <br /> ප්‍රේරණ දඟරයකට සම්බන්ධ කොට ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝඩ දෙකකින් සමන්විත, වාතය හිස් කරන ලද නළයක් අසල බේරියම් ප්ලැටිනොසයනයිඩ් කඩතිරයක් තැබූ කල්හි කඩතිරය දිලිසෙන්නට පටන් ගනී. එසේ වන්නේ කැතෝඩ කිරණ නිසාය. මෙම කිරණවල විනිවිද යාමේ ශක්තිය පරීක්ෂා කිරීම සඳහා ර’න්ට්ගන් විසින් නළය කළු කඩදාසියකින් ආවරණය කොට ඉලෙක්ට්‍රෝඩ මත ප්‍රේරණ දඟරයෙන් විද්‍යුත් විභවයක් යොදවන ලදි. නළය ආවරණය කොට ඇති කළු කඩදාසියෙන් ආලෝකය පිටවන්නේ දැයි බලාගැනීම පිණිස කාමරය සම්පූර්ණයෙන් ම කළුවර කළ කල්හි නළයෙන් කිසිදු ආලෝකයක් පිට නොවන බව ඔහුට පෙනිණ. ඒ කළු කඩදාසි ආවරණය විනිවිද යාමට තරම් ශක්තියක් කැතෝඩ කිරණවලට නැති හෙයිනි. එහෙත් නළයට යාරයක් පමණ දුරින් පිහිටි බංකුවක් මත සුළු දීප්තියක් ඇති බව හදිසියේ ම ඔහුට පෙනිණ. මේ පිළිබඳව පුදුමයට පත් ඔහු සැක දුරු කරගනු වස් කීප විටක් ම ප්‍රේරණ දඟරය ක්‍රියා කරවන ලදි. ඒ හැම අවස්ථාවක දී ම නැවත නැවතත් බංකුව මත ආලෝක තිත දිස් විය. මෙයින් කුතුහලයට පත් ඔහු ගිනිකූරක් දල්වා බැලීමෙන් මේ පුදුම සහගත ආලෝකය ලැබුණේ බංකුව මත තුබුණු බේරියම් ප්ලැටිනොසයනයිඩ් කඩතිරයකින් බව සැක හැර වටහා ගන්නා ලදි. කැතෝඩ කිරණවලට වාතයේ ගමන් කළ හැක්කේ මඳ දුරක් හෙයින් මෙම සංසිද්ධිය අලුත් සොයා ගැනීමක් බව ර’න්ට්ගන්ට වැටහිණි. ඊළඟ සති කීපය තුළ මේ පිළිබඳ තවත් පරීක්ෂණ රාශියක් කළ ඔහු විසින් මේ කිරණවල ස්වභාවය හරියාකාර තමා නොදන්නා බව අඟවනු වස් එය X-කිරණ යනුවෙන් නම් කරන ලදි. මේ පිළිබඳව 1895 දෙසැම්බර් මස 28 වැනි දින වාර්තාවක් සපයමින් බොහෝ ද්‍රව්‍ය තුළින් X-කිරණ විනිවිද යතැයි ද, බේරියම් ප්ලැටිනොසයනයිඩ් හැර කැල්සියම් සංයෝග, යුරේනියම් වීදුරු (uranium glass), ආකර ලුණු (rock salt) වැනි ද්‍රව්‍ය ද X-කිරණ පතිත වීමෙන් ප්‍රතිදීපනය වෙතැයි ද, ඡායාරූප පටක X-කිරණ විෂයෙහි සංවේදී යයි ද, කාච උපයෝගී කොට ආලෝකය මෙන් X-කිරණ ගොමු කළ නොහැකි යයි ද, X-කිරණ සරල රේඛාවක් දිගේ ගමන් කරන අතර චුම්බක ක්ෂේත්‍ර මගින් උත්ක්‍රමය කළ නොහැකියයි ද, ආරෝපිත ද්‍රව්‍ය මත X-කිරණ පතිත වීමෙන් ආරෝපණය විසර්ජනය වේ යයි ද, කුමන ද්‍රව්‍යයක් ඉලක්කයක් වශයෙන් තුබුණ ද, කැතෝඩ කිරණ ඒ මත පතිත වීමෙන් X-කිරණ ඇති වේ යයි ද යනාදි වශයෙන් X-කිරණවල මූලික වැදගත් ගුණ රැසක් ර’න්ට්ගන් විසින් ඉදිරිපත් කරන ලදි. X-කිරණ සොයා ගැනීමෙන් පසුව පැමිණි වර්ෂය තුළ දී X-කිරණ පිළිබඳව පොත් හා අතුරු ප්‍රකාශන 49ක් ද ලිපි 1,000කට අධික ප්‍රමාණයක් ද පළ වීමෙන් මෙම සොයා ගැනීම විද්‍යාඥයන් අතර කොතරම් උනන්දුවක් ඇති කෙළේ ද යන්න පැහැදිලිව පෙනේ. <br /> <br /> == මූලික න්‍යාය ==<br /> විද්‍යුත් චුම්බක විකිරණ වර්ණාවලිය කොටස් කිහිපයකට බෙදා තිබේ. තරංග ආයාමයේ අවරෝහණය අනුව සකස් කළ විට මෙම කොටස් ගුවන් විදුලි තරංග, විකිරණ තාපය, අධෝරක්ත විකිරණය, දෘශ්‍ය ආලෝකය, පාරජම්බූල ආලෝකය, විදුර පාරජම්බූල (the-far ultra violet) හෙවත් මිලිකන් පරාසය, X-කිරණ, ගැමා කිරණ යනාදි වශයෙන් දැක්විය හැකිය. මේ හැම කොටසක් ම එක ම මූලික ස්වභාවයෙන් යුක්තය. වෙනසකට ඇත්තේ තරංග ආයාමයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වීම පමණි. ගුවන් විදුලි තරංගවල තරංග ආයාමය මීටර් දහස් ගණනක් දක්වා විහිදේ. ගැමා කිරණවල තරංග ආයාමය සෙන්ටිමීටරයකින් 10-9ක් පමණ වේ. මෙම වර්ණාවලියෙහි පියවි ඇසට පෙනෙන කොටසේ තරංග ආයාමය සෙන්ටිමීටර 7,000×107-8 සිට 4,000×10-8 දක්වා විහිදෙන ඉතා කුඩා කොටසකි.<br /> <br /> ක්රුක්ස් නළයකට (1 රූප සටහන) අධිවෝල්ටීයතා විද්‍යුත් විභවයක් සන්ධි කොට නළය තුළ ඇති වාතය සීරුවෙන් ඉවත් කරන විට පහත සඳහන් දෑ නිරීක්ෂණය කළ හැකි වේ. වාතය දුර්වල විද්‍යුත් සන්නායකයක් නිසා සෑහෙන පමණ අඩු පීඩනයක් ලැබෙන තුරු නළය තුළින් විද්‍යුතය ගමන් නොකරයි. පීඩනය ක්‍රමයෙන් අඩු වී වායුගෝලීය පීඩන 0.0013ක් පමණ වන විට පළමුවෙන් ම නළය තුළ රෝස පැහැති ඒකාකාර ආලෝකයක් දක්නට ලැබේ. තවදුරටත් පීඩනය අඩු වන විට කැතෝඩය අසල අඳුරු පෙදෙසක් ඇති වේ. නළය තුළ පීඩනය වායුගෝලීය පීඩන 0.00013 හා 0.0000013 අතර වන විට නිල් පැහැති ආලෝක කදම්බයක් කැතෝඩයෙන් විහිදෙන්නට පටන් ගනී. මේ කැතෝඩ කිරණයි. නළය තුළ ඇති වාත අණු සමග ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාව ගැටීම නිසා විහිදෙන නිල් ආලෝකය මගින් මෙය දෘශ්‍යමාන වේ. තවදුරටත් පීඩනය අඩු වන විට කැතෝඩ කිරණ ධාරාව අඛණ්ඩව පැවතුණ ද නළය තුළ ඇති වායු අණු ප්‍රමාණය දීප්තියක් දීමට තරම් ප්‍රමාණවත් නොවන නිසා දීප්තිමත්ව නොපෙනේ. එහෙත් වීදුරු නළය මත කැතෝඩ කිරණ පතිත වීම නිසා ඇපල් ඵලයක දක්නට ලැබෙන කොළ පැහැය ඇති ආලෝකයක් විහිදේ. මේ අවස්ථාවේ දී බේරියම් ප්ලැටිනොසයනයිඩ් කඩතිරයක් නළය අසල තැබුවහොත් කඩතිරය ප්‍රතිදීපනය වීමෙන් වීදුරු නළයෙන් ඉවත් වන්නේ X-කිරණ බව කියාපායි.<br /> මෙහි දී ලැබෙනුයේ මෘදු X-කිරණයි. පීඩනය අඩු වන විට නළය තුළින් විද්‍යුත් ධාරාව පවත්වා ගැනීමට නළය මත යෙදෙන විද්‍යුත් විභවය ක්‍රමයෙන් ඉහළ නැංවීම අවශ්‍ය වේ. විද්‍යුත් විභවය වර්ධනය වන කල්හි X-කිරණවල විනිවිද යාමේ ශක්තිය ද ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වෙමින් නළයට යොදනු ලබන විද්‍යුත් විභවයේ විභව අන්තරය වෝල්ට් 100,000ක් පමණ වන විට ඉතා ඉහළ විනිවිද යාමේ ශක්තියකින් යුතු X-කිරණ හඳුන්වනු ලැබේ. මෙම X-කිරණ දැඩි X-කිරණ නමින් හඳුන්වනු ලැබේ. නළයෙන් දැඩි X-කිරණ විහිදුවන විට එය රත් වී උණු වී යාමට මාන බලයි. මේ නිසා X-කිරණ නළයන්හි කැතෝඩ කිරණ කදම්බය පතිත වන ස්ථානවල ලෝහ මතුපිටක් යෙදීම අවශ්‍ය වේ. ලෝහ මතුපිට වුව ද සුදුසු උපක්‍රමයක් යොදා සිසිල් කරනු නොලැබේ නම් ඉක්මනින් ම රක්තතප්ත වේ. නළය තුළ පීඩනය වායුගෝලීය පීඩන 4x10-7ක් පමණ වන විට සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රායෝගිකව යෙදිය හැකි ප්‍රමාණයේ විද්‍යුත් විභව මගින් නළය තුළින් විද්‍යුත් ධාරාව පවත්වා ගැනීමට නොහැකි වේ. එහෙයින් X-කිරණ නිකුත් වීම නවතී. කැතෝඩය වෙනුවට විද්‍යුත් ධාරාවකින් රත් කරනු ලබන සූත්‍රිකාවක් යෙදීමෙන් ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාව දිගට ම පවත්වා ගත හැකි නිසා මෙහි දී X-කිරණ ලබාගත හැකිය. <br /> <br /> == X-කිරණ උද්දීපනය කිරීම ==<br /> X-කිරණ නිකුත් කිරීම සඳහා පරමාණුවක් උද්දීපනය කිරීම ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයක් මගින් හෝ ප්‍රබල ශක්තියකින් යුතු විකිරණයක් උපයෝගී කොට හෝ කළ හැකිය. අධික වේගයකින් චලනය වන ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයක් මගින් පහර දීමේ ක්‍රමය පරමාණු උද්දීපනය කිරීම සඳහා බහුලව යොදාගනු ලැබේ. සියලු ම X-කිරණ නළවල උපයෝගී කරගනු ලබන ක්‍රමය මෙයයි. ඩබ්ලිව්. ඩ්‍යුඒන්, එෆ්.එල්. හන්ට් හා ඩී.ඇල්. වෙබ්ස්ටර් විසින් පෙන්වා දෙන ලද පරිදි යම් නිශ්චිත වර්ණාවලියකට අනුරූප X-කිරණ ලබාගැනීම සඳහා ඉවත් කළ යුතු පරමාණුවේ නිෂ්කර්ෂණ (extraction) ශක්තියට වඩා වැඩි ශක්තියකින් යුතු ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයක් ඒ සඳහා යොදාගැනීම අවශ්‍යය. ඉලෙක්ට්‍රෝන ත්වරණය කිරීම සඳහා ඉලෙක්ට්‍රෝඩ අතර යෙදෙන සරල විද්‍යුත් විභවය V නම් ද, ඉලෙක්ට්‍රෝනයේ ආරෝපණය e නම් ද, මෙම කදම්බය මගින් නිෂ්කර්ෂණ ශක්තිය We වූ ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් ඉවත් කිරීමට නම් ශක්තිය Ve&gt;We විය යුතුය. නිදසුනක් වශයෙන් ප්‍රතිකැතෝඩය ලෙස ක්‍රියා කරන රිදී ඉලක්කයක් මත ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බය පතිත වන්නේ යයි සිතමු. රිදී පරමාණුවක K කවචයේ ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනවල නිෂ්කර්ෂණ ශක්තිය ඉලෙක්ට්‍රෝන වෝල්ට් 25,600ක් පමණ වේ. එහෙයින් K ශ්‍රේණියේ වර්ණාවලී රේඛා නිකුත් කරන X-කිරණ ලබාගැනීම සඳහා X-කිරණ නළයට යෙදිය යුතු අඩු ම විද්‍යුත් විභවය වෝල්ට් 25,600ක් පමණ වේ. මීට අඩු විද්‍යුත් විභවයන් සඳහා නිකුත් වන X-කිරණවල L ශ්‍රේණියේ වර්ණාවලී රේඛා ප්‍රබල ලෙස දෘශ්‍යමාන වේ. එහෙත් විද්‍යුත් විභවය වෝල්ට් 25,600ට ආසන්න වන විට පමණක් එක්වර ම K ශ්‍රේණියේ වර්ණාවලී රේඛා විද්‍යමාන වේ. X-කිරණ නිකුත් වීමේ සංසිද්ධිය පැහැදිලි කිරීම සඳහා ඉදිරිපත් කොට ඇති න්‍යාය සනාථ කිරීම සඳහා මෙය ප්‍රබල සාධකයකි. <br /> <br /> පරමාණුවක අභ්‍යන්තර කවචයක ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් පලවා හැරීමට ප්‍රමාණවත් වන ශක්තියක් ඇති විකිරණ කදම්බයක් පරමාණුව මත පතිත වීමට හැරීමෙන් ද X-කිරණ නිපැදවිය හැකිය. මෙම ක්‍රමය සාර්ථක වීම සඳහා පතන X-කිරණ කදම්බයේ ශක්තිය hv, ඉලෙක්ට්‍රෝනයක නිෂ්කර්ෂණ ශක්තියට සමාන හෝ ඊට වැඩි විය යුතු වේ. නිදසුනක් වශයෙන් රිදී පරමාණුවක් උද්දීපනය කිරීම සඳහා ඒක වර්ණ X-කිරණ කදම්බයක් උපයෝගී කරගන්නේ යයි සිතමු. එවිට K ශ්‍රේණියේ වර්ණාවලී රේඛා ගෙනදෙන X-කිරණ නිකුත් කිරීම සඳහා, K ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් ඉවත් කිරීමට අවශ්‍ය වන ශක්තිය වූ ඉලෙක්ට්‍රෝන වෝල්ට් 25,600ක් හා සමාන ශක්තියක් අවශ්‍ය වන නිසා, පතිත වන X-කිරණ කදම්බයේ ශක්තිය ඉලෙක්ට්‍රෝන වෝල්ට් 25,600ක් හෝ ඊට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් හෝ විය යුතුය. විකිරණයක ශක්තිය ඉලෙක්ට්‍රෝන වෝල්ට් v නම් ඒ හා සමාන ශක්තියක් ඇති විකිරණයක සංඛ්‍යාතය v = 2.4181×1014 v සම්බන්ධතාවෙන් ලැබෙන නිසා, පතන X-කිරණ කදම්බයේ සංඛ්‍යාතය තත්පරයට චක්‍ර 6.2×1018ක් හෝ ඊට වඩා වැඩි විය යුතු හෝ වේ. <br /> <br /> ප්‍රායෝගික වශයෙන් මෙම ක්‍රමය යොදා පරමාණුවක් උද්දීපනය කිරීමේ දී X-කිරණ කදම්බයක් ස්ඵටිකයක් මගින් නිශ්චිත කෝණයක් ඔස්සේ පරාවර්තනය කිරීමෙන් හෝ අවශ්‍ය ප්‍රමාණයේ අවධි සංඛ්‍යාතයකින් යුතු ඒකවර්ණ X-කිරණ කදම්බයක් නිපදවා එය රිදී තහඩුවක් මත පතිත වීමට හෝ ඉඩ හරිනු ලැබේ. එවිට මෙම කදම්බය මගින් රිදීවල ලාක්ෂණික X-කිරණ නිකුත් කෙරේ. මේ ආකාරයට X-කිරණ නිකුත්වීම, පතිත වන කදම්බයේ තීව්‍රතාවෙන් ස්වායත්තය. ඉලක්කය මත පතිත වීමට පෙර ගමන් කරන මාධ්‍යයේ ඇති ද්‍රව්‍ය මගින් උරාගැනීම නිසා හෝ අන් බාධකයක් නිසා හෝ විකිරණ කදම්බයක තීව්‍රතාව අඩුවීමෙහි දී සිදුවන්නේ ෆෝටෝනයක (photon) ශක්තිය හීනවීම නොව පතිත වන ෆෝටෝන ගණන අඩුවීමයි. <br /> <br /> == X-කිරණ නිපදවීම ==<br /> වාතය සම්පූර්ණයෙන් ම පාහේ ඉවත් කරන ලද විසර්ජක නළයක් මුල දී X-කිරණ නළයක් වශයෙන් යොදාගන්නා ලදි (2 රූප සටහන). විසර්ජක නළය තුළ පීඩනය රසදිය මිලිමීටර 10-2-10-3 අතර අගයක පවත්වා පාලනය කරනු ලැබේ. මෙම නළය තුළ ඉලෙක්ට්‍රෝන නිපදවනු ලබන්නේ ඝන ඇලුමිනියම් කැතෝඩයක් මගිනි. අඩු පීඩනය යටතේ ඉලෙක්ට්‍රෝඩ අතර ඇති කරනු ලබන ඉහළ විද්‍යුත් විභවය නිසා නිපැදවෙන ධන කිරණ ඇලුමිනියම් කැතෝඩය මත පතිතවීමෙන් කැතෝඩ කිරණ නමින් හඳුන්වනු ලබන ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාවක් ලැබේ. මෙම ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාව ප්‍රතිකැතෝඩය මත පතිත වීමෙන් X-කිරණ නිපැදේ. ප්‍රතිකැතෝඩය යනු ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාව පතිතවීම සඳහා, විසර්ජක නළයේ ඇනෝඩය මත තබා ඇති ද්‍රව්‍යයයි. ඇලුමිනියම් කැතෝඩයෙන් ඉලෙක්ට්‍රෝන මුක්ත කිරීම සඳහා මූලිකව ක්‍රියාකරන ධන කිරණ නොකඩවා ඇති කිරීම සඳහා නළය තුළ ඉතා අල්ප ප්‍රමාණයක් වායුව තිබිය යුතු වේ. නළය මෘදු කිරීමෙන් සෑහෙන පමණ වායුව නළය තුළට ඇතුළුවීමට හැකිවන පරිදි මෙවැනි නළයන්හි පුනර්වර්ධන උපක්‍රම (regenerating devices) යොදාගනු ලැබේ. <br /> <br /> නවීන X-කිරණ නළයන්හි ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයක් නිපැදවීම සඳහා ඝන ඇලුමිනියම් ඉලෙක්ට්‍රෝඩය වෙනුවට රත් සූත්‍රිකාවක් උපයෝගී කර ගනු ලැබේ. බොහෝවිට මෙම සූත්‍රිකාව ටංස්ටන්වලින් නිමවා තිබේ. [[ඉලෙක්ට්‍රෝනික නළය]]ක (බ.) මෙන්, වැඩිපුර ඉලෙක්ට්‍රෝඩ යෙදීමෙන් ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාවේ වේගය වෙනස් කළ හැකිය. මෙවැනි නළයක් තුළ පීඩනය රසදිය මිලිමීටර 10-6ක් පමණ වේ. සූත්‍රිකාව තුළින් ගලායන ධාරාව පාලනය කිරීමෙන් X-කිරණවල තීව්‍රතාව පාලනය කිරීමට හැකිවීම මෙහි ඇති තවත් වාසියකි. <br /> <br /> ප්‍රායෝගිකව යෙදිය හැකි ආකාරයේ මෙවැනි නළයක් 1913 දී ඩබ්ලිව්.ඩී. කූලිජ් (Coolidge) විසින් පළමු වරට නිපදවන ලදි (3 රූප සටහන). කාර්මිකයන් X-කිරණවලින් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා මෙවැනි නළ බාහිරව ආවරණය කිරීමට දැරිය යුතු වියදම අඩු කිරීම පිණිස පසු කලෙක නෙදර්ලන්තයේ අයින්ට්හෝවන්හි (Eindhoven) පිලිප්ස් පරීක්ෂණාගාරය මගින් විශේෂ X-කිරණ නළයක් නිපදවන ලදි. මෙටැලික්ස් (metalix) නළය යනුවෙන් මෙය හඳුන්වනු ලැබේ (4 රූප සටහන). මෙම නළයෙහි ඇති කුඩා විවරයක් තුළින් පමණක් X-කිරණ පිටතට විහිදේ.<br /> <br /> ප්‍රතිකැතෝඩය මත පතිත වන ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයේ ශක්තියෙන් 99%ක් ම තාපය වශයෙන් ඉවත් වේ. X-කිරණ නළ සැකසුම් කිරීමේ දී මෙම තාපය ඉවත් කිරීම පිණිස විශේෂ සැලකිල්ලක් දැක්විය යුතුය. තෙල් හෝ ජලධාරාවක් මගින් ප්‍රතිකැතෝඩය හා ඒ අවට සිසිල් කිරීම මේ සඳහා බහුලව යෙදෙන ක්‍රමයයි. <br /> <br /> X-කිරණ නළයක් ක්‍රියාකරවීමට අවශ්‍ය අතිශක්ම (high tension) විදුලිය සෘජුකාරක කපාට හා පරිනාමක පරිපථයක් උපයෝගී කොට නිපදවා ගනු ලැබේ. අතිශක්ම වෝල්ටීයතාව වැඩි කිරීමෙන් X-කිරණවල විනිවිදයාමේ ශක්තිය ද වැඩි වේ. X-කිරණ උපයෝගී කරගනු ලබන කාර්යයට සරිලන පරිදි, ප්‍රශස්ත විද්‍යුත් විභවයක් X-කිරණ නළවල යොදාගනු ලැබේ. වෛද්‍ය විද්‍යාවේ දී යොදාගනු ලබන X-කිරණ නළයන්හි කිලෝවෝල්ට් 45-85 දක්වා වූ ද, අනවරත වර්ණාවලියක් ලබාගැනීම සඳහා කිලෝවෝල්ට් 27ක් පමණ වූ ද විද්‍යුත් විභවයක් උපයෝගී කරගැනීම මීට නිදසුනි. විශේෂ අවශ්‍යතා හා පරීක්ෂණ කටයුතු විෂයෙහි අවශ්‍ය X-කිරණ ලබාගැනීම සඳහා කිලෝවෝල්ට් 2000ක පමණ විද්‍යුත් විභවයක් යෙදිය හැකි විශේෂ X-කිරණ නළ ද නිපදවා තිබේ. <br /> <br /> X-කිරණ උපකරණ භාවිතයේ දී දෙයාකාරයකින් අනතුරු සිදුවිය හැකිය. X-කිරණවලට භාජන වීමෙන් ශාරීරික වශයෙන් ඇති වන පීඩාය, X-කිරණ නළ ක්‍රියාකරවීම සඳහා යොදාගනු ලබන අතිශක්ම විද්‍යුතය නිසා ඇති විය හැකි අනතුරුය යනුවෙනි. එහෙයින් නියම වශයෙන් ම ඒ සඳහා පුහුණුවූවන් හැර අන් අය X-කිරණ උපකරණ ක්‍රියාකරවීම අන්තරායදායකය. <br /> <br /> == X-කිරණ වර්ණාවලිය ==<br /> ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාවක් ඉලක්කගත ද්‍රව්‍යය මත පතිතවීමේ දී දෙයාකාරයක X-කිරණ නිපැදෙයි. මින් පළමු වර්ගය සන්තති වර්ණාවලියක් ගෙන දෙන X-කිරණයි. දෙවන වර්ගය ලාක්ෂණික රේඛා වර්ණාවලියක් ගෙන දෙන X-කිරණයි. විද්‍යුත් චුම්බක ක්ෂේත්‍රයක් විෂයෙහි මූලික නියමය අනුව විද්‍යුත් ආරෝපණයක් ත්වරණයකට හෝ මන්දනයකට භාජනය වූ විට එම ආරෝපණය මගින් විද්‍යුත් චුම්බක කිරණ වශයෙන් ශක්තිය විකිරණය කරයි. ඉතා වේගයෙන් ගමන් කරන ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාවක් ඉලක්කගත ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවල න්‍යෂ්ටීන්ට ආසන්න වන විට යෙදෙන බලය නිසා එම ඉලෙක්ට්‍රෝනවල වේගය අඩු වේ. වේගයෙහි මෙම අඩුවීම හේතු කොටගෙන ඉහත දැක්වූ මූලික නියමය අනුව විද්‍යුත් චුම්බක කිරණ වශයෙන් ඉවත් වන ශක්තියෙන් X-කිරණ ලැබේ. X-කිරණවල සන්තති වර්ණාවලිය ලැබෙන්නේ මේ හේතුකොටගෙනය. X-කිරණවල ශක්තියෙන් බහුතර ප්‍රමාණය අන්තර්ගත වී ඇත්තේ මේ සන්තති වර්ණාවලිය ගෙනදෙන X-කිරණවලය. ඉහළ අනුක භාරයක් ඇති ද්‍රව්‍යයකින් නිමැවුණු ඉලක්කවලින් වඩා කාර්යක්ෂමව මෙම වර්ගයේ X-කිරණ ලැබේ. <br /> <br /> X-කිරණ මගින් ලැබෙන සන්තති වර්ණාවලියෙහි ඉහළ සීමාව දක්වන සංඛ්‍යාතයක් තිබේ. මෙම සංඛ්‍යාතයට වඩා වැඩි සංඛ්‍යාතයක් සහිත X-කිරණවලින් සන්තති වර්ණ වලියක් නොලැබේ. X-කිරණ නළය ක්‍රියා කරවීම සඳහා යොදනු ලබන අතිශක්ම විද්‍යුත්විභවය V නම් ද, ඉලෙක්ට්‍රෝනයේ ආරෝපණය e නම් ද, පතිත වන ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයේ ශක්තිය eVවලින් ලැබේ. ප්‍රතිකැතෝඩයෙහි ඇති ඉලක්කගත ද්‍රව්‍යය මත ඒකාකාර ශක්ති ප්‍රමාණයක් විහිදුවමින් නොකඩවා මෙම ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාව පතිතවීම නිසා, විමෝචනය කරන X-කිරණවල උපරිම සංඛ්‍යාතයෙහි v උපරිම අගය hv උපරිම = eV යන සම්බන්ධතාවෙන් ලැබේ. 1915 දී පමණ ඩී.ඇල්. වෙබ්ස්ටර් විසින් සොයාගනු ලැබූ මෙම සම්බන්ධතාව ඩ්‍යුඒන්-හන්ට් (Duane-Hunt) නියමය යනුවෙන් හැඳින්වේ. h/eවල අගය නිවැරදිව සොයාගැනීම සඳහා මේ නියමය උපයෝගී කරගනු ලැබේ. මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ විද්‍යුත් විභවයන් සඳහා සන්තති වර්ණාවලියක් ගෙනදෙන X-කිරණ පතන ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයේ දිසාවට ලම්බකව ගමන් කරයි. එහෙත් ඉහළ විද්‍යුත් විභවයන් සඳහා මෙම X-කිරණ විහිදුවන දිසාව පතන ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයට ආනතව පිහිටයි. <br /> <br /> අධික වේගයෙන් ගමන් කරන ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බයේ ඉලෙක්ට්‍රෝනවල ශක්තිය ඉතා ඉහළ නම් ඉලක්කගත ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවල අභ්‍යන්තර කවචයන්හි ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝන පලවා හැරීමට ද මෙම ඉලෙක්ට්‍රෝන කදම්බය සමත් වේ. මෙහි දී පරමාණුවල අභ්‍යන්තර කවචවල ඇති වන අඩුව පුරවාලීම සඳහා බාහිර කවචවලින් අභ්‍යන්තර කවචවලට ඉලෙක්ට්‍රෝන මාරුවීමේ දී ඉවත් වන ශක්තිය නිසා X-කිරණ ලැබේ. මේවා ලාක්ෂණික රේඛා වර්ණාවලියක් ගෙන දෙන X-කිරණයි. <br /> <br /> == ප්‍රකාශ වර්ණාවලිය හා X-කිරණ වර්ණාවලිය ==<br /> පරමාණුවක එක් ස්ථායී අවස්ථාවක සිට තවත් ස්ථායී අවස්ථාවකට ඉලෙක්ට්‍රෝන පැනීම හේතු කොටගෙන විහිදුවන විද්‍යුත් චුම්බක විකිරණ නිසා ලාක්ෂණික වර්ණාවලී රේඛා ලැබේ. ප්‍රකාශ රේඛා (optical lines) ඇතිවීමේ දී පරමාණුවක බාහිර කවචයේ වූ ඉලෙක්ට්‍රෝන බාහිරව ලැබෙන ශක්තිය හේතුකොටගෙන උද්දීපනය වීමෙන් එක් ස්ථායී අවස්ථාවක සිට තවත් ස්ථායී අවස්ථාවකට පනී. ඉන්පසු මෙම අවස්ථාවේ සිට පළමු අවස්ථාවට ඉලෙක්ට්‍රෝන නැවත වැටීම නිසා විකිරණ කිරණ නිකුත් වේ. පළමු ස්ථායී අවස්ථාවේ ශක්තිය W2 ද, ඉලෙක්ට්‍රෝනය උද්දීපනය වීමෙන් පනින ලද ස්ථායී අවස්ථාවේ ශක්තිය W1ද නම් ආපසු පැනීමේ දී නිකුත් වන විකිරණයේ සංඛ්‍යාතය W1-W2 = hv යන සම්බන්ධතාවෙන් ලැබේ. එහෙත් X-කිරණ විෂයෙහි බලන කල බාහිරව යොදන ලද ශක්තිය හේතුකොටගෙන පරමාණුවක අභ්‍යන්තර කවචයක ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් සම්පූර්ණයෙන් ම පරමාණුවෙන් ඉවතට පන්නා දැමීම හේතුකොටගෙන අභ්‍යන්තර කවචයක ඇති වන අඩුව පුරවාලීම සඳහා බාහිර කවචවල ස්ථායී අවස්ථාවන්හි ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝන පැනීම හේතුකොටගෙන නිකුත් වන විකිරණ නිසා ලාක්ෂණික X-කිරණ වර්ණාවලිය ලැබේ. බාහිර කවචයේ ඉලෙක්ට්‍රෝන සහභාගීවීමට ප්‍රථම මෙම අඩුව පුරවාලීමේ ක්‍රියාවලිය පියවර කිහිපයකින් සිදුවිය හැකිය. අවසානයේ යම් බාහිර ප්‍රභවයකින් ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් අහුලා ගැනීමෙන් පසු පරමාණුව නැවත සාමාන්‍ය තත්වයට පත් වේ. මෙම ක්‍රියාවලියේ දී නිකුත් වූ විකිරණයේ වර්ණාවලී රේඛාවල සංඛ්‍යාතය නිර්ණය කරනු ලබන්නේ W1-V2=hv ආකාරයේ ම සම්බන්ධතාවකිනි. මෙසේ ලැබෙන වර්ණාවලියෙහි දක්නට ලැබෙන ඉතා ම ඉහළ ශක්තියක් ඇති රේඛාව - එනම් ඉහළ සංඛ්‍යාතයක් ඇති රේඛාව - අනුරූප වන්නේ බාහිර කවච අතුරෙන් පිටතින් ම ඇති කවචයක සිට පනින ලද ඉලෙක්ට්‍රෝන හේතුකොටගෙනය. පළමු ඉලෙක්ට්‍රෝනය ඉවත් වූ කවචයට පිටතින් ම ඇති කවචවල සිට පැමිණි ඉලෙක්ට්‍රෝන හේතුකොටගෙන ඇති වන වර්ණාවලී රේඛා සියල්ල හඳුන්වනු ලබන්නේ එම පළමු කවචය හඳුන්වනු ලබන ආකාරයෙනි. නිදසුනක් වශයෙන්, මුලින් ම K කවචයේ ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් පරමාණුවෙන් පිටතට පැනීම නිසා L, M, N ආදි කවචවලින් එම අඩුව පුරවාලීම සඳහා පනින ලද ඉලෙක්ට්‍රෝනවලින් නිකුත් කරනු ලබන විකිරණ හේතුකොට ගෙන සෑදුණු වර්ණාවලී රේඛා පද්ධතිය හඳුන්වනු ලබන්නේ K ශ්‍රේණියේ රේඛා වශයෙනි. ප්‍රකාශ වර්ණාවලියෙහි මීට හාත්පසින් ම විරුද්ධ වූ ආකාරයට වර්ණාවලීන්හි ඇති රේඛා ශ්‍රේණි හඳුන්වනු ලැබේ ([[වර්ණාවලිය]] බ.) එනම් ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් එහි මූලික අවස්ථාවට යම් ස්ථායී අවස්ථාවක සිට ආපසු පැමිණියේ ද එම ස්ථායී අවස්ථාවට අනුරූපව මෙහි දී රේඛා ශ්‍රේණිය හඳුන්වනු ලැබේ. K කවචයේ සිට L කවචයට පනින ලද ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් ආපසු K කවචයට පැනීමේ දී ඇති වන වර්ණාවලී රේඛා ශ්‍රේණිය හඳුන්වනු ලබන්නේ L ශ්‍රේණිය යනුවෙනි. මෙම ගුණයෙන් X-කිරණ රේඛාවර්ණාවලිය හා ප්‍රකාශ වර්ණාවලිය එකිනෙකට වෙනස් වේ. <br /> <br /> == තරංග ආයාමය හා වර්ණාවලිය ==<br /> දික් සිදුරක් තුළින් ගමන් කිරීමේ දී ඇති වන ආකාරයේ විවර්තන වාටි මගින් දෘශ්‍ය ආලෝකයේ තරංග ආයාමය සොයාගන්නාක් මෙන් X-කිරණ ද විවර්තනය කිරීමෙන් තරංග ආයාමය සෙවීමට පුළුවන් විය යුතු බව විද්‍යාඥයන් මුල දී ම වටහාගෙන තිබිණි. එහෙත් X-කිරණවල ඉතා කුඩා තරංග ආයාමය නිසා මෙය මහත් අපහසු කාරියක් විය. කෙසේ නමුදු 1912 දී ඒ. සොමර්ෆෙල්ඩ් විසින් මේ ආකාරයේ විවර්තනය කිරීමකින් X-කිරණවල තරංග ආයාමය සෙන්ටිමීටර් 0.4×10-8ක් පමණ වන බව සොයාගන්නා ලදි. <br /> <br /> වඩා නිවැරදිව X-කිරණවල තරංග ආයාමය නිර්ණය කිරීම සඳහා ආශාවක් දැක්වූ විද්‍යාඥයන් අතර මැක්ස් ෆොන් ලව්ව (von Laue) ද විය. දෘශ්‍ය ආලෝකය සඳහා විවර්තන වාටි ලබාගැනීමට යොදනු ලබන විවර්තන ග්‍රේටිමක රේඛා අතර දුර මිලිමීටරයකින් 1/1000ක් පමණ වන හෙයින් එවැනි ග්‍රේටිමක් උපයෝගී කොට X-කිරණ විවර්තනය කිරීමට නොහැකි බව ද, රේඛා අතර දුර සෙමී. 10-8ක් තරම් වන සියුම් විවර්තන ග්‍රේටිමක් මේ සඳහා අවශ්‍ය බව ද මොහු වටහාගෙන තිබිණි. මෙවැනි සියුම් විවර්තන ග්‍රේටිමක් කෘත්‍රිමව තනාගැනීම අපහසු කාරියකි.<br /> <br /> පරමාණු දැලිසක් තුළින් ආලෝකය ගමන් කිරීම පිළිබඳව පී.පී. ඒවාල්ට් (Ewald) විසින් කරනු ලබන පරීක්ෂණ පිළිබඳව ඇසූ ෆොන් ලව්ව X-කිරණ විවර්තනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය විවර්තන ග්‍රේටිම ස්වභාව ධර්මයා විසින් ම සපයා දී ඇති බව වටහා ගන්නා ලදි. සාමාන්‍ය ස්ඵටිකයක ඇති පරමාණු ඒකාකාර ව්‍යූහයකින් යුතු පරමාණු දැලිසකින් සමන්විත වේ. මෙම පරමාණු අතර දුර සෙමි. 10-8ක් පමණ වේ. එහෙයින් X-කිරණ විවර්තනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය විවර්තන ග්‍රේටිම වශයෙන් ස්ඵටික උපයෝගී කරගත හැකිය.<br /> <br /> X-කිරණවල තරංග ආයාමය සෙවීම සඳහා වර්ණාවලීමාන පරීක්ෂණ උපයෝගී කරගැනීම බ්රැග් (Bragg) මූලධර්මය මත රඳා පවතී (5 රූප සටහන). X-කිරණයක තරංග ආයාමය λ ද පතන කිරණය ස්ඵටිකයේ තලය සමග සාදන කෝණය θ ද ස්ඵටිකයේ පරමාණු තල දෙකක් අතර දුර d ද නම් nλ = 2d සයින් θ වූ සම්බන්ධතාව බ්රැග්ගේ නියමයෙන් පැවසේ. n යනු පූර්ණ සංඛ්‍යාවකි. <br /> <br /> X-කිරණ කදම්බයක් වර්ණාවලීක්ෂ විශ්ලේෂණයට භාජනය කිරීම සඳහා සකස් කරන ආකාරය 6 රූප සටහනේ දැක්වේ. ස්ඵටිකය මත පතිත වන X-කිරණ බ්රැග්ගේ නියමයට අනුකූලව පරාවර්තනය වේ. ස්ඵටිකයේ තලය සමග පතන X-කිරණය සාදන සීමාගත කෝණ ѱ1 හා ѱ2 මගින් හඳුන්වන ලද නම් ඒවාට අනුරූප තරංග ආයාම λ1 හා λ2 සඳහා බ්රැග්ගේ නියමය යෙදීමෙන් nλ1=2d සයින් ѱ1, nλ2=2d සයින් ѱ2 ලැබේ. මේ නිසා λ1 හා λ2 අතර පිහිටන තරංග ආයාම සියල්ල වර්ණාවලියට ඇතුළත් වේ. පරාවර්තනය වූ X-කිරණවලට ඡායාරූප තහඩුවක් නිරාවරණය කිරීමෙන් වර්ණාවලිය ඡායාරූප ගත කළ හැකිය. X-කිරණ තරංග ආයාම පරාසයේ විවිධ කොටස්, ස්ඵටිකය හැරවීමෙන් ඡායාරූප ගත කළ හැකි වේ. ඡායාරූපයෙහි පිහිටි, අගය දන්නා වර්ණාවලී රේඛාවක පිහිටීම අනුව අනෙක් තරංග ආයාම ගණනය කළ හැකිය. <br /> <br /> දෙන ලද ද්‍රව්‍යයක X-කිරණ වර්ණාවලිය උද්දීපනය කිරීම දෙයාකාරයකින් කළ හැකිය. එක් ක්‍රමයක දී ද්‍රව්‍යයේ කුඩා කැබැල්ලක් X-කිරණ නළයක ප්‍රතිකැතෝඩය මත තබා ඉලෙක්ට්‍රෝන ධාරාව ඒ මත පතිත වීමට සලස්වනු ලැබේ. මෙවැනි පරීක්ෂණ සඳහා උපයෝගී කරගනු ලබන X-කිරණ නළවල ප්‍රතිකැතෝඩය ගලවා වෙන්කර ගත හැකි අයුරු විශේෂ සන්ධියකින් නිමකොට තිබේ. අනෙක් ක්‍රමයේ දී වේගවත් X-කිරණ කදම්බයක් ද්‍රව්‍යය මත පතිත වීමට සලස්වනු ලැබේ. මෙහි දී ද්‍රව්‍යය මගින් නිපැදවෙන ද්විතීයික X-කිරණ, ස්ඵටික තලයක් මගින් පරාවර්තනය කිරීමෙන් වර්ණාවලිය නිපදවා ගනු ලැබේ. <br /> <br /> අභිමත ද්‍රව්‍යයෙන් නිකුත් වන X-කිරණවල විමෝචන වර්ණාවලිය දෙවර්ගයක විකිරණවලින් සමන්විත වේ. එක් වර්ගයක විකිරණ තරංග ආයාම පරාසයක් සඳහා ඒකාකාර ව්‍යාප්තියකින් යුක්ත වේ. ගුණාත්මකව බලන කල්හි මෙම කොටස X-කිරණ විහිදුවන ද්‍රව්‍යයේ ගුණ මත රඳා නොපවතී. විකිරණයේ ශක්තියෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් අන්තර්ගත වන මෙම විකිරණ වෛද්‍ය විද්‍යාවේ දී ද වෙනත් X-කිරණ ප්‍රයෝජන රාශියක් සඳහා ද යොදා ගනු ලැබේ. අනෙක් වර්ගයේ විකිරණ වූකලි පළමු විකිරණ මත අතිච්ඡාදනය (overlap) වන ඒකවර්ණ කිරණ කිහිපයකින් යුක්ත වේ (7 රූප සටහන). රේඛාවර්ණාවලිය ලැබෙන්නේ මෙම කිරණ හේතුකොටගෙනය. මෙය, විකිරණ විහිදුවන ද්‍රව්‍යයට ලාක්ෂණික වූවකි. බාර්ක්ලා (Barkla) ගේ K හා L විකිරණ සමග අනුරූප වන මේවා ඒකවර්ණ වර්ණාවලී රේඛා සමූහයකින් සමන්විත වේ. <br /> <br /> X-කිරණ උපයෝගී කොට විමෝචන වර්ණාවලියට අමතරව අවශෝෂණ වර්ණාවලියක් ද ලබා ගත හැකිය. අවශෝෂණ වර්ණාවලිය ලබාගැනීමට අවශ්‍ය ද්‍රව්‍යයේ තුනී තහඩුවක් තුළින් X-කිරණ විනිවිද යෑමට හැරීමෙන් පසු ඡායාරූපගත කිරීමෙන් අවශෝෂණ වර්ණාවලිය ලැබේ. මෙම වර්ණාවලියෙහි ඒකාකාර අඳුර මැඩගෙන, අවශෝෂණ කලාප විද්‍යමාන වේ. මෙම අවශෝෂණ කලාපයන්හි තරංග ආයාමය අවශෝෂණය සඳහා යොදාගන්නා ලද ද්‍රව්‍යයේ රේඛීය වර්ණාවලියට අනුරූප වන තරංග ආයාම හා සම වේ. අවශෝෂණ වර්ණාවලියක් පළමු වරට ලබාගන්නා ලද්දේ ඩියුක් මොරිස් ද බ්‍රෝග්ලි (de Broglie) විසිනි. <br /> <br /> මූලද්‍රව්‍යයන්හි පරමාණුවල ඉලෙක්ට්‍රෝන ව්‍යූහය හා සම්බන්ධ වැදගත් කරුණු රාශියක් X-කිරණ වර්ණාවලිය උපයෝගී කොට ලබාගත හැකිය. බෝර්-රදෆර්ඩ් (Bohr-Rutherford) කල්පිතයට අනුව ධන ආරෝපිත කුඩා න්‍යෂ්ටියකින් ද, ඒ වටා භ්‍රමණය වන ඉලෙක්ට්‍රෝනවලින් ද, පරමාණුවක් සමන්විත වේ. න්‍යෂ්ටියට සාපේක්ෂව විවිධ ශක්ති මට්ටම්වල පිහිටි කවචයන්හි මෙම ඉලෙක්ට්‍රෝන චලනය වේ. න්‍යෂ්ටිය අසල පිහිටි කවචවලට වඩා න්‍යෂ්ටියෙන් ඈත පිහිටි කවච ශක්තියෙන් වැඩිය. X-කිරණ වර්ණාවලියෙහි K, L, M යනාදි වශයෙන් ප්‍රබල රේඛා වර්ණාවලියක් ලැබීමෙන් න්‍යෂ්ටිය හාත්පසින් විවිධ ශක්ති මට්ටම්වල පිහිටි ඉලෙක්ට්‍රෝන කවච පිළිබඳ සංකල්පය තහවුරු වේ. ඉලෙක්ට්‍රෝනය කවච නැවතත් උපකවචවලට බෙදී ඇති බව වර්ණාවලියෙහි සමූහ කලාප ලැබීමෙන් ද, වර්ණාවලී රේඛා සමූහ වශයෙන් පිහිටීමෙන් ද පෙනී යයි. සියලු ම මූලද්‍රව්‍යවල X-කිරණ වර්ණාවලී එකිනෙකට බොහෝ සෙයින් සමානකම් දැක්වීම ද, පරමාණුක භාරය වැඩි වන විට අඩු තරංග ආයාමයක් ඇති දෙසට වර්ණාවලිය විහිදී යාම ද වැනි කරුණුවලින් මූලද්‍රව්‍ය සියල්ලේ ම ඉලෙක්ට්‍රෝන ව්‍යූහ බොහෝ සෙයින් එක හා සමාන බව පැහැදිලි කෙරේ.<br /> <br /> == පදාර්ථ මත X-කිරණ ඇති කරන අන්‍යෝන්‍ය ක්‍රියාව ==<br /> තහඩුවක් මත X-කිරණ කදම්බයක් පතිත වූ විට ඉන් කොටසක් තහඩුව උරාගනී. තවත් කොටසක් ප්‍රකිරණය වේ. තවත් කොටසක් තහඩුව විනිවිදගෙන පළමු ගමන් මාර්ගය ඔස්සේ ම ගමන් කරයි. මේ නිසා තහඩුව විනිවිද යාමේ දී පතන කිරණයේ තීව්‍රතාව අඩු වේ. තහඩුව මත පතිත වීමට ප්‍රථම X-කිරණවල තීව්‍රතාව Io ද, විනිවිද ගමන් කරන X-කිරණවල තීව්‍රතාව I ද නම්, තීව්‍රතා අතර සම්බන්ධතාව I = Ioe-µt වලින් ලැබේ. t යනු තහඩුවේ ඝනකමයි. µ යනු ද්‍රව්‍යයේ රේඛීය අවශෝෂණ සංගුණකය නමින් හඳුන්වනු ලබන නියතයකි. X-කිරණ අවශෝෂණය පිළිබඳව වඩා වැදගත් වන්නේ රේඛීය අවශෝෂණ සංගුණකය හා ද්‍රව්‍යයේ ඝනත්වය (p) අතර අනුපාතය මගින් දැක්වෙන සංගුණකයයි. මෙය ස්කන්ධ අවශෝෂණ සංගුණකය µm නමින් හඳුන්වනු ලැබේ. µm=µ/p. <br /> <br /> ඒකවර්ණ X-කිරණ කදම්බයක තරංග ආයාමයට (λ) විරුද්ධව, දෙන ලද අවශෝෂණ ආවරකයක ස්කන්ධ අවශෝෂණ සංගුණකය (µm) ප්‍රස්තාර ගත කළ කල්හි එම ද්‍රව්‍යයට ම විශේෂ වූ නිශ්චිත තරංග ආයාම සඳහා අසන්තත වන ප්‍රස්තාරයක් ලැබේ (8 රූප සටහන). තරංග ආයාමය λK වූ පළමු අසන්තත අවස්ථාව අනුරූප වන්නේ ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවලින් K ඉලෙක්ට්‍රෝන ඉවත් කිරීමට තරම් ශක්තියක් පතිත වන X-කිරණවලට ඇති විටයි. පතිත වන X-කිරණ මගින් ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවලින් L ඉලෙක්ට්‍රෝන ඉවත් කිරීමට තරම් ශක්ති සම්පන්න වූ විට ඊ ළඟ අසන්තති අවස්ථාව ලැබේ. මෙවැනි අසන්තති අවස්ථාවක් පසු කරන විට ම ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවලින් ශීඝ්‍රයෙන් X-කිරණ අවශෝෂණය කරනු ලැබේ. මීට හේතු වන්නේ ඉලක්කගත ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවලින් ඉලෙක්ට්‍රෝන රාශියක් එකවර මුක්තවීම නිසා ඒ සඳහා අවශ්‍ය ශක්තිය X-කිරණ කදම්බයෙන් ලබාගැනීමයි. පරමාණුවක ව්‍යූහය පිළිබඳව ප්‍රචලිත සංකල්පය සනාථ කිරීමෙහි ලා මෙය උපයෝගී වේ. <br /> <br /> ද්‍රව්‍යයක් මගින් දෙයාකාරයකින් X-කිරණ ප්‍රකිරණය කරනු ලැබේ. පළමු ආකාරයේ දී X-කිරණවල තරංග ආයාමයේ වෙනසක් ඇති නොවේ. දෙවැනි ආකාරයේ දී X-කිරණවල තරංග ආයාමයේ වෙනස්වීමක් ඇති වේ. මේ දෙයාකාරයේ ම ප්‍රකිරණය සඳහා මූලිකව ක්‍රියා කරන්නේ එම ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුවල ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනයි. පරමාණුවක ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනවල අනුගම්‍ය බලය (binding force) අධික වන විට ප්‍රකිරණය වන X-කිරණයන්හි තරංග ආයාමය වෙනස් නොවේ. එනම් පතන X-කිරණවල තරංග ආයාමය ප්‍රකිරණය නිසා වෙනස් නොවේ. එහි දී වන්නේ පතන X-කිරණවල දිසාව වෙනස් වීම පමණි. පරමාණුවලින් ඉවතට ඉලෙක්ට්‍රෝන පැන්නීමක් හෝ ඉලෙක්ට්‍රෝන ව්‍යූහයට බාධා කිරීමක් හෝ මෙයින් සිදු නොවේ. පරමාණුවක් මගින් උරා ගනු ලබන X-කිරණවල ශක්තිය නැවත වරක් එම ප්‍රමාණයෙන් ම විකිරණය කෙරේ.<br /> <br /> X-කිරණවල ප්‍රකිරණය කරන ද්‍රව්‍ය ස්ඵටික රූප නම් හෝ එම ද්‍රව්‍යයේ පරමාණු අතර ඒකාකාර ව්‍යූහයක් ඇත් නම් හෝ මෙලෙස ප්‍රකිරණය වන X-කිරණ නිරෝධනය (interference) වීමෙන් යම් නිශ්චිත ආකාරයක රටාවක් ගෙන දේ. මෙම රටාව ඡායාරූපයට නැඟීමට පිළිවන. පළමු X-කිරණ කදම්බය පතිත වූ ස්ථානයට සමමිතිකව පිහිටි වළලුවලින්, තිත්වලින් හෝ රේඛාවලින් මේ රටාව සමන්විත වේ. මෙම රටාව උපයෝගී කොට ප්‍රකිරණය සඳහා යොදන ලද ද්‍රව්‍යයේ පරමාණු සැකසී ඇති ආකාරය, පරමාණුවල කම්පනය, පරමාණු අතර ඇති බන්ධනවල ස්වභාව හා පරමාණු අතර ඇති දුර වැනි ඉතා වැදගත් කරුණු රාශියක් අධ්‍යයනය කළ හැකිය. මෙය කාර්මික විද්‍යාවෙහි ලා බොහෝ ප්‍රායෝගික ප්‍රයෝජන ලබාගත හැකි සංසිද්ධියකි. <br /> <br /> පරමාණුවක ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනවල අනුගම්‍ය බලය අඩු විට, X-කිරණ පතිත වීම නිසා එම ඉලෙක්ට්‍රෝන පරමාණුවලින් පලවා හැරිය හැකිය. මෙලෙස පලවා හරිනු ලබන ඉලෙක්ට්‍රෝන නැවතත් ද්‍රව්‍යයේ පරමාණු මත ගැටීමෙන් ද්විතීයික X-කිරණ නිකුත් කෙරේ. මේවා ඉලක්කගත ද්‍රව්‍යයට විශේෂ වූ ඒවායි. මෙම කිරණවල ශක්තිය පළමු කිරණවල ශක්තියට වඩා අඩුය. තරංග ආයාමයෙන් වැඩිය. <br /> <br /> අවශෝෂණය කරනු ලබන X-කිරණවල ශක්තියෙන් කොටසක් පරමාණුවල කම්පනය වැඩි කිරීම සඳහා වැය වේ. එනම්, ද්‍රව්‍යය රත් කිරීම සඳහා යෙදේ. තවත් කොටසක් පරමාණු අයනීකරණය කිරීමෙන් ප්‍රකාශ ඉලෙක්ට්‍රෝන නිපැදවීම සඳහා වැය වේ. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් අයනීකරණය වීම සිදු වී සන්නායකතාව වර්ධනය වේ. <br /> <br /> ඕනෑ ම මූල ද්‍රව්‍යයක් ඒ මූල ද්‍රව්‍යයේ K ශ්‍රේණියේ X-කිරණ සඳහා පාරදෘශ්‍යය. එහෙත් එම මූල ද්‍රව්‍යයේ පරමාණුක ක්‍රමාංකය Z නම් Z+2 හා Z+3 පරමාණුක ක්‍රමාංක ඇති මූලද්‍රව්‍යවල K ශ්‍රේණියේ කිරණ අවශෝෂණය වෙයි. තීව්‍රතාව සෑහෙන ප්‍රමාණයකින් අඩු නොවී ඒකවර්ණ X-කිරණ ලබාගැනීම සඳහා මෙම ගුණය යොදා ගනු ලැබේ. X-කිරණ විෂයෙහි ද්‍රව්‍යවල එකිනෙකට වෙනස් අවශෝෂණ බලය කාර්මික විද්‍යාවේ දී හා වෛද්‍ය විද්‍යාවේ දී බහුලව යොදා ගනු ලබන සාධකයකි. පුරාවිද්‍යාවේ දී ඇසින් පැහැදිලි ලෙස බලාගැනීමට නොහැකි හා මල බැඳී ඇති ද්‍රව්‍යවල යථාතත්වය පැහැදිලි කර ගැනීමට ද පැරණි බිතුසිතුවම් මත කරන ලද සංස්කරණ කටයුතු අඳුනාගැනීමට ද ලෝහ විද්‍යාවේ දී ලෝහ මිශ්‍රණ පිළිබඳ අධ්‍යයනය සඳහා ද යනාදි නොයෙක් කටයුතු සඳහා මෙම ගුණය උපයෝගී කරගනු ලැබේ.<br /> <br /> == X-කිරණවල තීව්‍රතාව මැනීම ==<br /> X-කිරණ කදම්බයක තීව්‍රතාව මැනීම සඳහා ර’න්ට්ගන් නමින් හඳුන්වනු ලබන ඒකකය යොදාගනු ලැබේ. 1928 දී පවත්වන්නට යෙදුණ දෙවන ජාත්‍යන්තර විකිරණවේද (radiology) සම්මේලනයේ දී සම්මත කර ගන්නා ලද පරිදි සෙ.0ºහි දී රසදිය මිලිමීටර 760ක පීඩනයක් යටතේ ඇති වාතය ඝන සෙන්ටිමීටර එකක් මත පතිත වන X-කිරණ මගින්, ස්ථිති විද්‍යුත් ඒකක එකක විද්‍යුතය එක ඉලෙක්ට්‍රෝඩයක සිට අනෙක් ඉලෙක්ට්‍රෝඩයට ගලා යෑමට සලස්වන්නේ නම් එම පතිත X-කිරණ කදම්බයේ තීව්‍රතාව ර'න්ට්ගන් එකකි. අයනීකරණය වීමේ දී ලැබෙන ද්විතීය ඉලෙක්ට්‍රෝන සියල්ල ම ධාරාව ගෙනයාම සඳහා සහභාගි වන්නේ යයි මෙහි දී සලකනු ලැබේ. X-කිරණවල සාපේක්ෂ තීව්‍රතාව ඡායාරූප පිටපත් උපයෝගී කොට සොයාගැනීම රඳා පවතින්නේ බන්සන්ගේ අන්‍යෝන්‍යතා නියමය (Bunsen's Reciprocity Law) මතය. මෙම නියමය අනුව ඡායාරූප පටකයක් කළු වීමේ ප්‍රමාණය කාලය මත හා X-කිරණවල තීව්‍රතාව මත රඳා පවතී. ඡායාරූප පටකයේ නිරාවරණ කාලය අඩු කිරීම පිණිස තීව්‍රකාරකයක් වශයෙන් ප්‍රතිදීපන කඩතිරයක් උපයෝගී කරගනු ලබන අවස්ථාවල දී මෙම නියමය යෙදිය නොහැකිය. ගයිගර්-මුලර් ගණකයක් උපයෝගී කොටගෙන ද X-කිරණයක තීව්‍රතාව මැනීමට පිළිවන. X-කිරණ පතිත වීමෙන් වස්තුවක උෂ්ණත්වය වැඩිවීම, ඝන ද්‍රව්‍ය X-කිරණවලට නිරාවරණය කිරීමේ දී ඝන ද්‍රව්‍යයේ සන්නායකතාව වැඩිවීම, ප්‍රති දීප්තිය, X-කිරණ මගින් ඇති කළ හැකි ජෛවීය හා රසායනික ප්‍රතික්‍රියා යනාදිය ද උපයෝගී කොට දළ වශයෙන් X-කිරණ කදම්බයක තීව්‍රතාව මැනගැනීමට පුළුවන.<br /> <br /> == රසායනික හා ජෛවීය ප්‍රතික්‍රියා ==<br /> ද්‍රව්‍යවල පරමාණු අයනීකරණය කිරීමට X-කිරණවලට ඇති හැකියාව මත X-කිරණවල ජෛවීය හා රසායනික ප්‍රතික්‍රියා සියල්ල ම පාහේ රඳා පවතී. පරමාණු මත X-කිරණ ගැටීමේ දී නිකුත් වන ප්‍රකාශ ඉලෙක්ට්‍රෝන තව තවත් පරමාණු අයනීකරණය කිරීම නිසා ඉතා ඉක්මනින් බොහෝ පරමාණු සක්‍රිය වේ. ඡායාරූප පටකයක් මත X-කිරණ පතිතවීමේ දී ඉවත් වන ද්විතීයික ඉලෙක්ට්‍රෝන මගින් ඡායාරූප තෛලෝදවල ඇති රිදී අයන හා බ්රෝමයිඩ් අයන උදාසීන කෙරේ. ක්ලෝරොෆෝම් මත X-කිරණ පතිතවීමේ දී හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය මුක්තවීම ද මෙම ද්විතීයික ඉලෙක්ට්‍රෝනවල කාර්යය නිසා සිදුවන්නකි. ෆෝමික් අම්ලය, ඔක්සලික් අම්ලය වැනි කාබනික සංයෝගවල ද්‍රාවණයන් X-කිරණවලට නිරාවරණය කිරීමෙන් කාබන්ඩයොක්සයිඩ් හා හයිඩ්රජන් ලැබේ. ජලය මත X-කිරණ පතිතවීමෙන් හයිඩ්රජන් පෙරොක්සයිඩ් සෑදීම සහ බිඳීම යන දෙක ම සිදු වේ. ජෛවීය සෛල මත X-කිරණවල පොදු බලපෑම අනර්ථකරය. මුල දී X-කිරණ උපයෝගී කොට පරීක්ෂණ කටයුතු කළ විද්‍යාඥයන්ට චර්මරෝග වැලඳීමෙන් මේ බව මුල්වරට ප්‍රත්‍යක්ෂ විය. යීස්ට් වර්ග මත X-කිරණ ක්‍රියා කිරීමෙන් ඒවා නොනසා බිඳහෙලිය හැකිය. කුරුවීම, ශරීර ලක්ෂණයන්ගේ විකෘතවීම, ආරෙට යා හැකි වඳ බව වැනි දෑ X-කිරණවලට බොහෝසෙයින් නිරාවරණය වීමෙන් සිදු විය හැකි භයානක ආබාධ කිහිපයකි. ප්‍රජනන සෛල මත X-කිරණවල බලපෑම වඩාත් භයානක ප්‍රතිඵල ගෙන දේ. <br /> <br /> == ප්‍රයෝජන ==<br /> X-කිරණ උපයෝගී කොට ගුණාත්මක හා ප්‍රමාණාත්මක විශ්ලේෂණයන්ට ද්‍රව්‍ය භාජන කිරීමට හැකිවීම මත එහි ප්‍රයෝජන රාශියක් රඳා පවතී. විමෝචන වර්ණාවලිය, අවශෝෂණ දීප්තිමිතිය හා විවර්තන රටා මුල් කොට ගත් විශ්ලේෂණ ක්‍රම අද බහුලව භාවිතා කෙරේ. විමෝචන වර්ණාවලිය උපයෝගී කොට ද්‍රව්‍ය විශ්ලේෂණය කිරීම සඳහා යොදාගනු ලබන ක්‍රමය ප්‍රකාශ වර්ණාවලිය උපයෝගී කොට ද්‍රව්‍ය විශ්ලේෂණය කිරීමේ ක්‍රමයට බොහෝ සෙයින් සමානය. මේ ක්‍රමයෙහි දී X-කිරණ උත්පාදකයකින් ලබා ගන්නා අධිතීව්‍රතාවකින් යුතු ප්‍රාථමික X-කිරණ කදම්බයක් විශ්ලේෂණය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ද්‍රව්‍යය මත පතිත වීමට හරිනු ලැබේ. ද්‍රව්‍යය මත මෙම X-කිරණ පතිතවීමෙන් නිකුත් වන ද්විතීයික X-කිරණවල තරංග ආයාමය එම ද්‍රව්‍යයේ සංඝටක මූලද්‍රව්‍ය මත රඳා පවතී. ද්විතීයික X-කිරණවලින් වර්ණාවලියක් ලබාගෙන එය විශ්ලේෂණය කිරීමෙන් ඒ ඒ වර්ණාවලී රේඛාවලට අනුරූප තරංග ආයාම ගණනය කරගනු ලැබේ. තරංග ආයාම චක්‍ර සඳහන් ආශ්‍රේය ග්‍රන්ථ උපයෝගී කොට එම තරංග ආයාමවලට අනුරූප මූලද්‍රව්‍යය සොයාගත හැකිය. එසේත් නැත්නම් පරමාණුක ක්‍රමාංකය හා තරංග ආයාමය අතර ඇති මෝස්ලිගේ සම්බන්ධතාව උපයෝගි කොට මූලද්‍රව්‍යය සොයාගත හැකිය. වරණාවලි රේඛාවල තීව්‍රතාව උපයෝගී කොට එම මූලද්‍රව්‍යයේ බහුලතාව සොයාගැනීමට ද පිළිවන. ඝන, ද්‍රව හෝ වායු සඳහා යොදාගැනීමට හැකි වීම ද මෙම ක්‍රමයේ ඇති වාසියි. තවද විශ්ලේෂණය සඳහා භාජන කරනු ලබන ද්‍රව්‍යයේ වැය වීමක් ද සිදු නොවේ. ග්රෑමයකින් 10-9-10-10 අතර පමණ වූ ඉතා කුඩා ප්‍රමාණයන්ගෙන් යම් මූලද්‍රව්‍යයක් ඇත්නම් එය ද අඳුනාගැනීමට තරම් මෙම ක්‍රමය දියුණු කොට තිබේ. මෙම ක්‍රමයෙහි ඇති ප්‍රධාන අවාසිය නම් ඉතා අඩු පරමාණුක ක්‍රමාංක සහිත මූලද්‍රව්‍ය මගින් හටගන්නා ද්විතියික X-කිරණවල තරංග ආයාමය සැලකිය යුතු තරම් ප්‍රමාණයකින් විශාල නිසා ඒවා වාතය මගින් උරා ගැනීමයි. මෙය මගහරවා ගැනීම සඳහා රික්තයක දී මෙම කිරණ විශ්ලේෂණය කිරීමට හැකි වන අයුරු උපකරණ නිපදවා තිබේ. එපමණක් නොව කාර්මික අවශ්‍යතාවන්ට සරිලන පරිදි ඉතා කුඩා ක්ෂේත්‍රයෙන් ක්ෂේත්‍රයට වුව ද ද්‍රව්‍ය විශ්ලේෂණය කිරීමට හැකි වන අයුරු උපකරණ ද නිපදවා තිබේ. ලෝහ මිශ්‍රණ, ඛනිජ ද්‍රව්‍ය හා ලෝපස් විශ්ලේෂණයට විශේෂයෙන් ම වෙනත් ක්‍රම මගින් කරතොත් ඉතා අපහසු යුරේනියම් හා තෝරියම් වැනි මූලද්‍රව්‍ය අඩංගු ලෝපස් විශ්ලේෂණයට ද මෙම ක්‍රමය නිරන්තරයෙන් ම යොදා ගනු ලැබේ. <br /> <br /> ද්‍රව්‍ය තුළින් X-කිරණ ගමන් කිරීමේ දී X-කිරණයේ විකිරණ ශක්තිය ද්‍රව්‍යය මගින් අවශෝෂණය කිරීම හේතුකොටගෙන අවශෝෂණ වර්ණාවලිය ලැබේ. මෙම වර්ණාවලිය උපයෝගී කොට ඝන, ද්‍රව හා වායු විශ්ලේෂණය කිරීමට හැකි වන අයුරු නිපදවන ලද උපකරණ රැසක් වෙළඳපොළෙහි තිබේ. X-කිරණ උත්පාදකයකින් නිපදවනු ලබන ඒකවර්ණ X-කිරණ කදම්බයක් දෙකට බෙදා ඉන් කොටසක් සම්මත ද්‍රව්‍යයක් තුළින් (නි. ද්‍රාවකයක්) ගමන් කරවීමෙන් පසු ගුණක ප්‍රකාශ නළයක් (multiplier phototube) මත ද අනෙක් කොටස පරීක්ෂා කරනු ලබන ද්‍රව්‍යය (නි. ද්‍රාවණය) තුළින් ගමන් කරවීමෙන් අනතුරුව ගුණක ප්‍රකාශ නළය මත ද පතිතවීමට මෙම උපකරණය මගින් සලස්වනු ලැබේ. සම්මත ද්‍රව්‍යය තුළින් ගමන් කිරීමේ දී විකිරණ ශක්තිය අවශෝෂණය කරන ප්‍රමාණයට වැඩි ප්‍රමාණයක් විකිරණ ශක්තිය, පරීක්ෂා කරනු ලබන ද්‍රව්‍යය තුළින් ගමන් කිරීමේ දී අවශෝෂණය වන නිසා ගුණක ප්‍රකාශ නළය මත පතිත වන කිරණවල තීව්‍රතාව එක සමාන නොවේ. එහෙයින් එක් කදම්බයක් හරහා ක්‍රමාංකිත කූඤ්ඤයක් (calibrated wedge) යොදා කිරණ දෙකින් ම ලැබෙන ප්‍රදීපනයේ තීව්‍රතාව එක හා සමාන වන අයුරු සැකසීමෙන් පරීක්ෂණය යටතේ ඇති ද්‍රව්‍යය මගින් X-කිරණ අවශෝෂණය කරනු ලබන ප්‍රමාණය මැනගත හැකිය. මෙම අවශෝෂණ ප්‍රමාණය උපයෝගී කොට එම ද්‍රව්‍යය විශ්ලේෂණය කළ හැකි වේ. ගැසොලීනවල ඇති ඊතයිල් ද්‍රාවණ ප්‍රමාණය හා ගෙන්දගම් ප්‍රමාණය නිර්ණය කිරීම සඳහා මෙම ක්‍රමය බෙහෙවින් යොදනු ලැබේ. යුරේනියම් ද්‍රාවණවල සාන්ද්‍රත්වය මැනීම ද සක්‍රිය කාබන් මගින් ද්‍රව්‍යවල ඇති අපද්‍රව්‍ය අවශෝෂණය අධ්‍යයනය කිරීම ද මෙවැනි උපකරණ යොදාගනු ලබන තවත් අවස්ථා දෙකකි. කාර්මික නිෂ්පාදනයක් වශයෙන් ස්වයංක්‍රියව පාලනය කිරීම සඳහා නිපදවා ඇති උපකරණවල ද මෙම ක්‍රමය යොදාගනු ලැබේ.<br /> <br /> විවර්තන රටාව උපයෝගී කොටගෙන ද්‍රව්‍ය විශ්ලේෂණය කිරීමේ දී කුඩු විවර්තන විශ්ලේෂණ ක්‍රමය (powder diffraction method) කාර්මික වශයෙන් වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. ක්‍රමයේ දී ද්‍රව්‍යයේ කුඩු X-කිරණවලට භාජන කිරීමෙන් අනතුරුව ඡායාරූපගත කරනු ලැබේ. ස්වාභාවික හා කෘත්‍රිම නිෂ්පාදනවල සැම්පල් උපයෝගී කොට ලබා ගන්නා ලද විවර්තන රටා ඇතුළත් කොට ඇති ග්‍රන්ථ ආශ්‍රය කොටගෙන බොහෝ ද්‍රව්‍ය හඳුනාගැනීමට ද කෙඳිවල වියමන පිළිබඳව වැදගත් කරුණු හැදෑරීමට ද පිළිවන. මේ ක්‍රමයේ දී ඒ ඒ ද්‍රව්‍යවල නියම ව්‍යූහය ස්ථිර වශයෙන් ම දැනගැනීමට නොහැකි නමුත් කාර්මික වශයෙන් මෙම ක්‍රමය විපුල ප්‍රයෝජන ගෙන දේ. පැට්‍රෝලියම් සොයාගැනීම හා නිපැදවීම, තීන්ත හා සායම් වර්ග නිපැදවීම, රසායනික පෝර කර්මාන්තය, සංචායක බැටරි හා වියළි බැටරි නිෂ්පාදනය, රසායනික ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය, පිඟන් කර්මාන්තය, සිමෙන්ති කර්මාන්තය, විද්‍යුත්ලෝහාලේපය, කඩදාසි, ප්ලාස්ටික් වර්ග හා කෘත්‍රිම රෙදිපිළි නිෂ්පාදනය යනාදියෙහි ලා මෙම ක්‍රමය කාර්මික වශයෙන් ප්‍රයෝජනයට ගැනේ. <br /> <br /> ද්‍රව්‍යවල ව්‍යූහය හා අණුක වින්‍යාසය ඉතා නිවැරදිව සොයාගැනීම සඳහා විවර්තන රටා උපයෝගී කොට තනි ස්ඵටික (single crystal) විශ්ලේෂණය කිරීමේ ක්‍රමය උපයෝගී කරගනු ලැබේ. මුල දී පර්යේෂණාත්මක කාර්යයන්හි පමණක් යොදා ගනු ලැබූ මෙම ක්‍රමය දැන් කාර්මික ව්‍යාපාරයන්හි අංගයක් වී තිබේ. තනි ස්ඵටික විවර්තන විශ්ලේෂණ ක්‍රමය දියුණු වූයේ දෙවන ලෝක සංග්‍රාම සමයේ දීය. යුද්ධයෙන් තුවාළ ලද්දවුනට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා ද රෝග පැතිරීම වළක්වාලීමට ද පෙනිසිලින් විශාල වශයෙන් යොදාගැනීම හේතු කොටගෙන කෘත්‍රිම වශයෙන් පෙනිසිලින් නිපදවීම අවශ්‍ය විය. කෘත්‍රිමව පෙනිසිලින් නිපදවීමට ප්‍රථම එහි ව්‍යූහය තත්වාකාරයෙන් නිර්ණය කිරීම අවශ්‍ය වූයෙන් තනි ස්ඵටික විවර්තන ක්‍රමය දියුණු කරන ලදි. මේ නිසා අද සීනි වර්ග, ඇමිනෝ අම්ල හා ප්‍රතිජීවක ද්‍රව්‍ය කාර්මික වශයෙන් නිපැදවීමේ හැකියාව ඇති වී තිබේ. ගුවන් විදුලි, දූර සේයා හා රේඩා උපකරණවල දෝලන සංඛ්‍යාතය පාලනය කිරීමට අවශ්‍ය ක්වෝට්ස් ස්ඵටික නිපදවීමේ දී ද තනි ස්ඵටික විවර්තන විශ්ලේෂණ ක්‍රමය යොදා ගනිත්. <br /> <br /> == X-කිරණ ඡායාරූප ශිල්පය මත රඳාපවතින කාර්මික උපයෝගතා ==<br /> කාර්මික අවශ්‍යතා සඳහා X-කිරණ ඡායාරූප ගැනීමේ දී පරීක්ෂා කළ යුතු ද්‍රව්‍යය තුළින් X-කිරණ කදම්බයක් ගමන් කිරීමෙන් අනතුරුව කදම්බය ඡායාරූප පටකයක් මත පතිත වීමට ඉඩහරිනු ලැබේ. ඒ ඒ ද්‍රව්‍යය මගින් එකිනෙකට වෙනස් ප්‍රමාණවලින් X-කිරණවල විකිරණ ශක්තිය අවශෝෂණය කිරීම නිසා ඡායාරූප පටකයේ ඇතිවන ඡායාවෙන් ඒ ඒ ද්‍රව්‍යවල අභ්‍යන්තර තත්වය පරීක්ෂා කළ හැකිය. ලෝහ සැකිලිවල ඇති පැළුම්, වාත්තුවල ඇති වාසිදුරු, ලෝහ තහඩු වෙල්ඩිං කිරීමෙන් ලැබෙන සන්ධිවල තත්වය සබ්මැරීන් හා අහස්යානා නිපදවීමට ගනු ලබන ලෝහ තහඩුවල ඇති දුර්වල තැන් යනාදිය සොයාගැනීම සහ යන්ත්‍ර සූත්‍රවල මුරිච්චි සහ ඇන නිසියාකාර පොට වැටී ඇද්දැයි බැලීම සඳහා X-කිරණ ඡායාරූප ශිල්පය උපයෝගී කරගනු ලැබේ. <br /> <br /> රේගුවේ දී බඩුබාහිරාදිය පරීක්ෂා කිරීම සඳහා ද X-කිරණ උපකරණ අතිශයින් ප්‍රයෝජනවත්ය. පෙට්ටගම්වල ඇති ද්‍රව්‍ය එම පෙට්ටගම් නෑර පරීක්ෂා කිරීම සඳහා ඒවායේ X-කිරණ ඡායාරූපයක් ගනු ලැබේ. පරීක්ෂා කිරීමට අවශ්‍ය භාණ්ඩය තුළින් X-කිරණ ගමන් කරවීමෙන් පසුව ප්‍රතිදීපන කඩතිරයක් මත වැටීමට සැලැස්වීමෙන් පරීක්ෂා කිරීමේ කටයුතු ඉතා ඉක්මනින් කළ හැකිය. එහෙත් මුල දී ප්‍රතිදීපන කඩතිරය නිරීක්ෂණය කරන කාර්මිකයන් X-කිරණවලින් ආරක්ෂා කිරීම අපහසු වීම නිසා, මෙම ක්‍රමය යටපත් වී තිබුණ ද ඉලෙක්ට්‍රෝනික විද්‍යාවේ දියුණුවීමත් සමග ම නැවතත් මෙය කලඑළිබැස තිබේ. ඉතා දුර්වල X-කිරණ කදම්බයක් පරීක්ෂා කළ යුතු වස්තුව විනිවිද යාමෙන් අනතුරුව ප්‍රතිදීපන කඩතිරයක් මත පතිත වීමෙන් ඇති වන මඳ දීප්තිය ඉලෙක්ට්‍රෝනික උපක්‍රම යොදා වර්ධනය කිරීමෙන් පසුව ඈතින් තබා ඇති දූර සේයා උපකරණ ක්‍රියා කරවීම සඳහා යොදාගත හැකි වන පරිදි නවීන උපකරණ නිපදවා තිබේ. කාර්මික නිෂ්පාදනාගාරයන්හි ද්‍රව්‍ය මිශ්‍රවීම, අවක්ෂේපවීම හා රසායනික ප්‍රතික්‍රියා වැනිදෑ සිදුවන ආකාරය අවශ්‍යතාවට අනුව කාර්මිකයන් අතලොස්සක් මගින් පාලනය කිරීමට මේ නිසා හැකි වී තිබේ. දන්තාලේපවල හා සුවඳවිලවුන්වල දුස්ස්‍රාවිතාව මැනීම හා පාලනය කිරීම සඳහා බොහෝ විට මෙවැනි උපක්‍රම යොදාගනු ලැබේ. <br /> <br /> නොකඩවා ක්‍රියා කරමින් ස්වයංක්‍රිය ලෙස භාණ්ඩ නිපැදවීම සඳහා තනා ඇති යන්ත්‍රසූත්‍රවලින් නිපදවනු ලබන භාණ්ඩ සම්මත තත්ත්වයක පවත්වා ගැනීම සඳහා ඒ ඒ යන්ත්‍රවලට අවශ්‍ය උපදෙස් සපයාදීම පිණිස ද, ගුණ පාලනය කිරීම පිණිස ද X-කිරණ ඡායාරූප ශිල්පය උපයෝගී කරගනු ලැබේ. ලෝහ විද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවල දී ද මිශ්‍රලෝහ නිෂ්පාදනයේ දී ද X-කිරණ ඡායාරූප ශිල්පය පුළුල් වශයෙන් උපයෝගී වේ. <br /> <br /> ඉතා මෘදු X-කිරණ උපයෝගී කොට බිතුසිතුවම් පරීක්ෂා කළ හැකිය. පැරණි බිතුසිතුවම් මත කරනු ලබන සංස්කරණ කටයුතු හඳුනාගැනීම පිණිස X-කිරණවලින් ලැබෙන සහාය විශාලය. සාමාන්‍යයෙන් මෙවැනි කටයුතු සඳහා කිලෝවෝල්ට් 10-20 අතර අගයක දී ක්‍රියා කරන X-කිරණ නළ උපයෝගී කරගනු ලැබේ. පැරණි ශිල්පීන් විසින් බිතුසිතුවම් ඇඳීමේ දී උපයෝගී කරගන්නා ලද වර්ණක, ඛණිජ ද්‍රව්‍යවලින් නිපදවන ලද ඒවාය. එහෙයින් නවීන සායම් වර්ගවලට වඩා මෙම පැරණි සායම් වර්ගවලින් X-කිරණ අවශෝෂණය කරනු ලැබේ. ඇම්ස්ටර්ඩෑම්හි ආචාර්ය හෛල්බ්‍රෝන් (Heilbron) විසින් 1920 දී පමණ මේ පිළිබඳව ප්‍රාරම්භක කටයුතු ආරම්භ කරන ලදි. 'කුරුසියේ ඇණ ගැසීම' නමැති චිත්‍රය මොහුගේ සැලකිල්ලට භාජන වූ පැරණි චිත්‍රවලින් එකකි. මෙය කොර්නේලස් එංගල්බ්‍රෙඃට්සන් (Engelbrechtsen) විසින් 16 වැනි ශතවර්ෂයේ දී අඳින ලද්දකි. එහි පෙරතලයෙහි ස්ත්‍රියකගේ රූපයක් සායම් කොට තිබිණි. X-කිරණ ඡායාරූප මගින් මෙය නව නිර්මාණයක් බව පැහැදිලිව ම ඔප්පු කරන ලදි. මේ නිසා මෙය යථාතත්වයට පත් කිරීම සඳහා මතුපිට ඇඳ තිබුණු ස්ත්‍රී රූපය ඉතා සීරුවෙන් ඉවත් කිරීමේ දී ඒ යට සැඟවී තුබූ පූජකයකුගේ පිළිරුවක් අනාවරණය කරගැනීමට හැකි විය. <br /> <br /> X-කිරණ මගින් ඇති කළ හැකි රසායනික ප්‍රතික්‍රියා මත ඒ මගින් ගත හැකි සමහර ප්‍රයෝජන රඳා පවතී. කෘත්‍රිමව නිපදවන ලද බහු අවයවික ද්‍රව්‍ය (polymers) විකෘත කිරීම සඳහා X-කිරණ උපයෝගී කරගැනීම මීට නිදසුනකි. මේ නිසා ද්‍රව්‍යවල ද්‍රාව්‍යතාව අඩුවීම හා ද්‍රව්‍යවල ශක්තිමත්බව වැඩිවීම සිදු වේ. විද්‍යුත් පරිවාරක ද්‍රව්‍යවල පරිවාරක ශක්තිය වැඩි කිරීම සඳහා ද බෙන්සීන් ක්ලෝරිනීකරණය කිරීමේ දී ද රබර් වල්කනයිස් කිරීමේ දී ද X-කිරණ උපයෝගී කරගැනීම යනාදිය මීට තවත් නිදසුන් කිහිපයකි. පොලි-එතිලීන් හෝ පොලිවයනයිල් තහඩුවක් මත X-කිරණ පතිතවීමෙන් නිරාවරණය වූ කාලයට අනුරූපව ඒ ඒ කොටස් කාබනික ද්‍රාවකයන්හි ද්‍රවණය වීම වෙනස් වේ. කුඩා වස්තුවල X-කිරණ ඡායාරූපයක් පොලි-එතිලින් හෝ පොලිවයනයිල් තහඩුවක් මතට ගැනීමෙන් ඇතිවන ගුප්ත ඡායාරූපය විවිධ කාබනික ද්‍රව්‍ය මගින් විකාසනය කිරීමට ඒ නිසා පිළිවන. [[ඉලෙක්ට්‍රෝන අන්වීක්ෂය]]ක් (බ.) මගින් මෙම ඡායාරූප දෙලක්ෂ වාරයක් පමණ විශාල කිරීමෙන් අන්වීක්ෂ වස්තු පිළිබඳව අධ්‍යයනය කිරීමට ඇති හැකියාව වඩාත් පුළුල් වේ. කාබන් ස්ඵටික මත අධිවේගී X-කිරණ පතිත වීමෙන් ඒවායේ පරමාණු ස්ඵටික දැලිසෙන් වෙන් වී අසාමාන්‍ය ස්ථානවලට පිවිසේ. මෙම ස්ඵටික රත් කිරීමේ දී පරමාණු යථාතත්වයට පත්වන හෙයින් මෙම ස්ඵටික සංචායක බැටරි වශයෙන් ප්‍රයෝජනයට ගත හැකිය. මෙම අංශයෙන් X-කිරණ ප්‍රයෝජනයට ගැනීම පර්යේෂණ අවස්ථාවෙන් ඔබ්බට පැමිණ නොමැත. එහෙත් අනාගතයේ දී විපුල ප්‍රයෝජන ලබාගැනීමට මාර්ග ඉන් සැලසෙනු නොඅනුමානයි. <br /> <br /> වෛද්‍ය විද්‍යාවේ දී X-කිරණ උපයෝගී කර ගැනීම පිළිබඳව [[රශ්මි විද්‍යාව]] බලන්න.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: නව සොයාගැනීම්]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A 2026-04-30T04:42:25Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>(එතීන්). [[ඔලිපීන]] (බ.) හයිඩ්‍රොකාබන පවුලේ ප්‍රථම සාමාජිකයායි. C2H4 රසායනික සූත්‍රයෙන් එය හඳුන්වනු ලැබේ. සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය හා පීඩනය යටතේ වායු අවස්ථාවේ පවතින මෙහි සිත් පිනවන සුවඳක් ඇත. පැහැයක් නොමැත. [[පැට්රෝලියම්]] (බ.) බිඳීමේ දී ඉවත් වන වායුවල සංඝටකයක් බැවින් අතුරුඵලයක් වශයෙන් නිපදවා ගත හැකිය. තාපාංකය සෙ. -103.7°කි. වායුගෝලීය පීඩනය යටතේ ද්‍රවාංකය සෙ. -169.1°කි. වායුගෝලීය පීඩන 50 පමණේ දී සෙ. 10°ක පමණ උෂ්ණත්වය යටතේ මෙය ද්‍රව අවස්ථාවේ තබාගත හැකිය. දීප්ත දැල්ලක් දෙමින් වාතයේ දහනය වන එතිලීන්, වාතය සමග එකතුවීමෙන් ස්ඵෝටනය වන වායු මිශ්‍රණයක් සෑදේ. <br /> <br /> එතිලීන්වල කාබන් පරමාණු දෙකක් තිබේ. මෙම කාබන් පරමාණු දෙක ද්විත්ව බන්ධනයකින් සම්බන්ධ වී තිබේ. මෙම ද්විත්ව බන්ධනයෙන් එකක් ó-බන්ධනයකි. එනම් sp2 දෙමුහුමට යටත් වූ කාබන් පරමාණු දෙකක දෙමුහුන් වූ කවච දෙකක් කෙළින් ම අතිච්ඡාදනය වීම නිසා ඇති වන බන්ධනයකි. අනෙක් බන්ධනය π-බන්ධනයකි. එනම් දෙමුහුමට භාජන නොවූ 2p උපකවච පාර්ශ්විකව අතිච්ඡාදනය වීම නිසා ඇති වන්නකි. π-බන්ධනය පහසුවෙන් බිඳීමට පිළිවන් හෙයින් එතිලීන් අසන්තෘප්තය. <br /> <br /> සෙ. 160°-170° පමණ උෂ්ණත්වයක දී සාන්ද්‍ර සල්පියුරික් අම්ලයට එතිල් මද්‍යසාරය යෙදීමෙන් රසායනාගාරයේ දී එතිලීන් නිපදවාගනු ලැබේ. මෙම ප්‍රතික්‍රියාවේ යාන්ත්‍රණය පිළිබඳ නිවැරදි අවබෝධයක් නැත. අම්ලය මෙහි දී උත්ප්‍රේරකයක් වශයෙන් ක්‍රියා කරතැයි වැඩිදෙනා පිළිගනිති. සිදුවිය හැකි අතුරු ප්‍රතික්‍රියා නිසා අම්ලයෙන් කොටසක් සල්පර්ඩයොක්සයිඩ් (SO2) ගෙනදෙමින් වියෝජනය වේ. නිදහස් වන වායු මිශ්‍රණය සෝඩියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් ද්‍රාවණයක් තුළින් බුබුලනය කිරීමෙන් අපද්‍රව්‍ය වශයෙන් ඇති S02 ඉවත් කළ හැකිය. ප්‍රතික්‍රියාවේ දී ඉවත් වන ජලය නිසා සල්පියුරික් අම්ලය තනුක වීමෙන් නිර්ජලකාරකයක් වශයෙන් ක්‍රියා කිරීමට සල්පියුරික් අම්ලයට ඇති හැකියාව ටික වේලාවක දී හීන වේ. <br /> <br /> සෙ. 420°ට පමණ රත් කරන ලද ඇලුමිනා කැටිති මතින් එතිල් මද්‍යසාර වාෂ්ප ගමන් කරවීමෙන් සංශුද්ධ එතිලීන් නිපැදවිය හැකිය. වාණිජ අවශ්‍යතාවන් සඳහා එතිලීන් නිපදවාගනු ලබන්නේ එතේන් හා ප්‍රොපේන් තාපවිච්ඡේදනයට භාජන කිරීමෙනි.<br /> <br /> එතිලීන් තනුක සල්පියුරික් අම්ලය සමග ප්‍රතික්‍රියා වීමෙන් එතනෝල් ලැබේ. ක්ලෝරීන් හා බ්රෝමීන් සමග ප්‍රතික්‍රියා කරවීමෙන් අනුරූප හේලයිඩ ලබාගත හැකිය. රිදී උත්ප්‍රේරකයක් ඇති විට සෙ. 200°-400° පමණ උෂ්ණත්වයේ දී වායුගෝලයේ ඇති ඔක්සිජන් මගින් එතිලීන් ඔක්සිකරණය කිරීමට පිළිවන. මෙහි දී එතිලීන් ඔක්සයිඩය සෑදේ. <br /> <br /> 88888888888888888888888888888888888888888<br /> <br /> එතිලීන් ඔක්සයිඩය හිම දිය කරන ද්‍රව්‍යයක් වශයෙන් ද තීන්ත වර්ග, ප්ලාස්ටික් වර්ග හා ක්ෂාලක (detergents) නිපැදවීමේ දී ද උපයෝගී කරගනු ලැබේ. ලැකර් වර්ග හා වාර්නිෂ් නිපැදවීමේ දී ද්‍රාවකයක් වශයෙන් යොදාගනු ලබන සෙලෝසෝල්ව් (cellosolve) නිපදවනු ලබන්නේ එතිලීන් ඔක්සයිඩය ඇල්කොහොල් විච්ඡේදනයට භාජන කිරීමෙනි. ඇලුමිනියම් ක්ලෝරයිඩ් උත්ප්‍රේරකයක් වශයෙන් ඇති විට එතිලීන්, බෙන්සීන් සමග ප්‍රතික්‍රියාවේ යෙදීමෙන් එතිල් බෙන්සීන් ලැබේ. එතිල් බෙන්සීන් හයිඩ්රජන්හරණය කිරීමෙන් ස්ටයිරීන් (styrene) ලැබේ. ස්ටයිරීන් වූකලි කෘත්‍රිම රබර් හා ප්ලාස්ටික් වර්ග නිපැදවීමේ දී යොදාගනු ලබන ද්‍රව්‍යයකි. එතිලීන් බහුඅවයවීකරණයෙන් පොලි-එතිලීන් හෙවත් පොලිතීන් නිපදවා ගත හැකිය.<br /> <br /> 8888888888888888888888888888888888888888<br /> <br /> වායුගෝලීය පීඩන 1000ක පමණ පීඩනයක් යටතේ මඳ ප්‍රමාණයක් ඔක්සිජන් ඇති විට ඉහළ උෂ්ණත්වයක දී මෙම බහුඅවයවීකරණය සිදු වේ. පොලි-එතිලීන් වූකලි ප්ලාස්ටික් වර්ගයකි. මෙම ප්ලාස්ටික් වර්ගය අම්ල හා භස්ම මගින් ද පොදු කාබනික ද්‍රාවණ මගින් ද කරනු ලබන පහර දීම්වලට ඔරොත්තු දේ. <br /> <br /> පලතුරු වර්ග එතිලීන් වායුවට නිරාවරණය කිරීමෙන් ඉදවිය හැකිය. මේ නිසා අමු පලතුරු වර්ග වෙළඳපොළට ප්‍රවාහණය කිරීමෙන් අනතුරුව ගබඩාවල දී දින කීපයක් එතිලීන් වායුව වැදීමට හැරීමෙන් හොඳින් ඉදේ. ස්වාභාවිකව ඉදුණු පලතුරුවල හා මෙම පලතුරුවල වෙනසක් හඳුනාගැනීමට නොහැකි තරම්ය. වේදනානාශකයක් වශයෙන් ද එතිලීන් යොදාගනු ලැබේ. මෙම වායුව ආශ්වාස කිරීමෙන් ඉක්මනටත් අපහසුවක් නොමැතිවත් විසංඥභාවය ඇති වේ. එසේම නැවත සිහිය එම ද අපහසුවක් නොමැතිව සිදුවුවත් එතිලීන් වාතය සමඟ මිශ්‍රවීමෙන් පහසුවෙන් ස්ඵෝටනය වනසුලු මිශ්‍රණ සෑදෙන නිසා ප්‍රායෝගික වශයෙන් වේදනානාශකයක් වශයෙන් එතිලීන් යොදාගැනීමේ දී දුෂ්කරතා මතු වේ. ග්ලයිකෝල්, ඩයොක්සැන් (dioxan) වැනි ද්‍රාවක නිෂ්පාදනයේ දී ද මස්ටඩ් වායුව නිපැදවීමේ දී ද එතිලීන් උපයෝගී කරගනු ලැබේ.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: රසායන විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%AD%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%BB%E0%B7%99%E0%B6%A9%E0%B7%8A_II 2026-04-30T04:41:46Z

<p>Senasinghe: '(965-1016). 978-1016 කාලයේ එංගලන්තයේ රජය. මොහු අනුශාසනා වි...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(965-1016). 978-1016 කාලයේ එංගලන්තයේ රජය. මොහු අනුශාසනා විරහිත යන අර්ථවත් 'දි අන්රෙඩි' යන අපරනාමයෙන් ද හැඳින්වේ. එතල්රෙඩ් රජකම ලබාගත් අන්දම එතරම් අවංක නොවේ යයි ඉතිහාසඥයෝ විශ්වාස කරති. <br /> <br /> ඔහු දුර්වල පාලකයකු වූ බැවින් ද ඒ අවධියේ දී ඩේන්වරුන්ගේ බලය බෙහෙවින් වැඩී තිබුණ බැවින් ද ඔහුගේ පාලන සමය මහත් අර්බුද සහිත කාලයක් විය. ක්‍රි.ව. 997-1013 අතර කාලයේ දී කිහිප වතාවක් ම දරුණු ලෙස එංගලන්තයට පහර දී එරටින් කප්පම් ලබාගැනීමට ඩේන්වරු සමත් වූහ. මේ ආක්‍රමණයට මුහුණ දීම් වස් එතල්රෙඩ් රජ විවාහ සබඳතාවක් මගින් නෝමන්ඩියේ ආදිපාදයා සමඟ මිත්‍ර ගිවිසුමක් ඇති කොට ගත්තේය. එහෙත් ක්‍රි.ව. 1013 දී ඩේන්වරු එංගලන්ත රජය අල්ලා ගැනීමට පොහොසත් වූහ. එතල්රෙඩ් නෝමන්ඩියට පලා ගියේය. අන්තිමේ දී ඩේන් ජාතික ස්වෙයින් රජු මිය ගිය පසු (1014) එතල්රෙඩ් පෙරළා එංගලන්තයට පැමිණ රජ විය. ඉන්පසු ස්වෙයින්ගේ පුත් කැන්‍යුට් යළිදු එංගලන්තයට පහර දුන් නමුත් එතල්රෙඩ් ඒ මැඩපැවැත්වීමට සමත් විය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත-එංගලන්ත ඉතිහාසය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%AD%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%BB%E0%B7%99%E0%B6%A9%E0%B7%8A_I 2026-04-30T04:41:16Z

<p>Senasinghe: 'ඉංග්‍රීසි ඉතිහාසයේ සඳහන් වන එතල්රෙඩ් නාමධාරී...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>ඉංග්‍රීසි ඉතිහාසයේ සඳහන් වන එතල්රෙඩ් නාමධාරී රජුන් දෙදෙනාගෙන් ප්‍රථමයා වූ මොහු 865-871 අතරතුර දී වෙසෙක්ස්හි රජ පදවිය දැරීය. කෙන්ට් හා නැගෙනහිර ඇංග්ලියා පෙදෙස්වල ද ආධිපත්‍යය ඉසුලූ මොහුගේ රාජ්‍ය කාලයෙන් වැඩි කොටසක් ගත වූයේ ඩේන් තර්ජනයන්ට මුහුණ දීමටය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත-එංගලන්ත ඉතිහාසය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%AC%E0%B7%9A%E0%B6%BB_%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%BD%E0%B7%8F 2026-04-30T04:40:27Z

<p>Senasinghe: '(ලෙයුකොසිර්කා අවුරෙයොලා කොම්ප්‍රෙසිරොස්ට්‍...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(ලෙයුකොසිර්කා අවුරෙයොලා කොම්ප්‍රෙසිරොස්ට්‍රිස් - Leucocirca aureola compressirostris Blyth). ගේ කුරුල්ලාට වඩා තරමක් කුඩා පක්ෂියෙකි. ලංකාවේ දකුණු පළාතේ වියළි ප්‍රදේශවල ද නැගෙනහිර හා ඌව පළාත්වල ද මේ කුරුල්ලා දක්නට ලැබේ. ඌ සාමාන්‍යයෙන් ගැවසෙන්නේ ගස් අතුවලය. බිමට බසින්නේ කලාතුරකිනි. බිම සිටින්නේ ද ටික වේලාවක් පමණකි. කිසි විටෙකත් නිශ්චලව නොසිටී. උගේ ශරීරයේ කොටසක් කළුපාටය, අනික් කොටස සුදුපාටය. පෙඳය දිගය; පළල්ය. උගේ පියාපත් තරමක් දිගය. කකුල් කුඩාය; දුර්වලය. හොට කුඩාය. පැතැළිය; පළල්ය. අධෝහනු දෙපැත්තේ ශක්තිමත් දිග රළු කෙඳි තිබේ. කෘමීන් අල්ලා ගැනීමට ඌ මේවා උපකාර කරගනී. <br /> <br /> එඬේර කුරුල්ලා තම ප්‍රධාන ආහාරය වන කෘමීන් අල්ලා ගන්නේ පියාසර කරමින්ය. උගේ ශරීරය ඊට හැඩ ගැසී තිබේ.<br /> <br /> මේ කුරුල්ලා උගේ පෙඳය අවානක් සේ විදහාගෙන පියාපත් පහත් කරගෙන නටයි. එබැවින් ඌ නටන කුරුල්ලා යන නමින් ද හැඳින්වේ. මොවුහු ජෝඩු වශයෙන් ජීවත් වෙති. කුරුල්ලා හා කිරිල්ල පෙනුමෙන් එක සමානය. උන්ගේ ප්‍රජනන කාලය ජනවාරි සිට ජූලි දක්වාය. කෙඳි, මුල් ආදියෙන් වැඩි මුවාවක් නැති එළිමහනේ කූඩු සාදන බැවින් කාක උරගාදීන්ගෙන් උගේ බිත්තරවලට හානි සිදු වේ. කිරිල්ල එක වරකට බිත්තර දෙකක් හෝ තුනක් දමයි. ඒවා ඇත්දත් පාටය. සාමාන්‍යයෙන් පැටවුන්ගේ ශරීර තිත් සහිතය. <br /> <br /> ඉන්දියාව, බුරුමය හා තායිලන්තය යන රටවලත් මේ කුරුල්ලෝ දක්නට ලැබෙත්. එඬේර කුරුල්ලා පසෙරිපෝමේස් (Passeriformes) ගෝත්‍රයෙහි මුස්කිකපිඩෙ (Muscicapidae) කුලයට අයත්ය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: සත්ත්ව විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%A9%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B6%A9%E0%B7%8A_%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%BD 2026-04-30T04:39:48Z

<p>Senasinghe: 'මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ විලකි. මුල දී ඇල්බට් එඩ්වඩ්...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ විලකි. මුල දී ඇල්බට් එඩ්වඩ් නියන්සා නමින් හැඳින්වුණු මේ විල නයිල් ගඟ පෝෂණය කරන විශාල ජලාශයන්ගෙන් එකකි. කොංගෝව හා උගන්ඩාව අතර දේශසීමාවෙහි ඇල්බ'ටයින් සුවිභේද නිම්නයෙහි මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 3,000ක් පමණ උස් වූ කොටසක එඩ්වඩ් විල පිහිටා ඇත. <br /> <br /> වලයාකාර වූ මේ විල දිගින් සැතපුම් 44කි; පළලින් සැතපුම් 32 කි. මෙම විල මීට ඊශාන දිගින් පිහිටා ඇති ද්වේරු විලට සැතපුම් 25ක් පමණ දික් වූත් සැතපුම් 1/4ක් පමණ පුළුල් වූත් ඇළකින් සම්බන්ධ වී ඇත. මේ විලේ විශාලත්වය ව.සැ. 820ක් වේ.<br /> <br /> එඩ්වඩ් විලේ ජලය පිට වන්නේ සෙම්ලිකි ගඟ ඔස්සේ පමණි. සෙම්ලිකි ගඟ ඇල්බට් විලට ගලා බසී. විලේ දකුණු ඉවුරු පෙදෙස් වගුරු සහිතය. සමහර තැන්වල ජලය ඉතා කිවුල්ය. ලුණු තට්ටු සහිත ස්ථාන ද වේ. නැගෙනහිර වෙරළබඩ පෙදෙස් තැනිතලාවලින් යුක්තය. විලේ උතුරු දෙසින් රුවන්සෝරි කඳු පෙදෙස දක්වා විහිදෙන දියළු තැන්නක් ඇත. බටහිර පැත්තේ දී සුවිභේද නිම්නය විල් වෙරළට ඉතා නුදුරුව විහිදී ඇත. ඊශාන දිග වෙරළබඩ පෙදෙස් හාත්පස ආවාට විල් (crater lakes) කීපයක් ම ඇත. <br /> <br /> එඩ්වඩ් විලට ජලය සපයන කුඩා ගංගා බොහෝ ඇතත් ඉන් ප්‍රධාන වන්නේ බටහිර දිගින් ගලා එන රුවුරු නදියයි. <br /> <br /> නොයෙක් වර්ගවල මත්ස්‍යයන්ට ද දිය කුකුළන්ට හා කිඹුලන්ට ද එඩ්වඩ් විල වාසභූමි වේ. විල අවට වගුරු බිම්වල හිපපොටේමස් නම් සත්ව විශේෂය දක්නට ලැබේ. <br /> <br /> 1888-1889 අතරේ දී මේ විල සොයා දැනගත් එච්.ඇම්. ස්ටැන්ලි නම් ගවේෂකයා වේල්ස්හි කුමාරයාගේ නාමය අනුව එය ඇල්බට් එඩ්වඩ් යනුවෙන් නම් කෙළේය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%A9%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B6%A9%E0%B7%8A_%E0%B6%AF_%E0%B6%9A%E0%B7%9C%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B7%86%E0%B7%99%E0%B7%83%E0%B6%BB%E0%B7%8A 2026-04-30T04:39:11Z

<p>Senasinghe: '(1003-1066). දෙවැනි එතල්රෙඩ් නම් ඉංග්‍රීසි රජතුමාගේ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(1003-1066). දෙවැනි එතල්රෙඩ් නම් ඉංග්‍රීසි රජතුමාගේ පුතකු වූ මොහු ක්‍රි.ව. 1042 සිට 1066 දක්වා එංගලන්තයෙහි රජ කෙළේය. ආගමට දැක් වූ ලැදියාව නිසා සාන්තුවරවාචී 'ද කොන්ෆෙසර්' යන විරුද නාමය ලත් මෙතෙම පෞද්ගලික වශයෙන් එංගලන්තයේ නෝමන්වරුන්ට පක්ෂපාතීව ක්‍රියා කළ බව පෙනේ. මේ හේතුකොටගෙන, එවක එංගලන්තයේ ඉතා ම බලසම්පන්න රදලවරයා වූ ද රජුගේ මාමණ්ඩි වූ ද ගොඩ්වින් ආදිපාදවරයා සහ රජු අතර බලවත් භේද ඇති විය. රජුගේ නියෝග කඩකොට විදෙස්ගත වූ ගොඩ්වින් සිය පුතුන් ද සමඟ අන්තිමේ දී 1051 දී ආපසු පැමිණ සිය බලය විදහා දැක්වූයෙන් ගොඩ්වින්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව කටයුතු කිරීමට රජුට සිදු විය. නරපාලකයකුට වඩා තාපසයකුට ඔබින ගුණාංගවලින් යුක්ත වූ එඩ්වඩ් තෙමේ 1066 දී කලුරිය කෙළේය. සුප්‍රකට වෙස්ට්මින්ස්ටර් ඇබි දේවස්ථානය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කෙළේ ඔහුය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත-එංගලන්ත ඉතිහාසය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%A9%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B6%A9%E0%B7%8A_%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B6%BB_%E0%B6%AF%E0%B7%96%E0%B6%B4%E0%B6%AD 2026-04-30T04:38:01Z

<p>Senasinghe: '(Prince Edward Island). සෙන්ට් ලෝරන්ස් බොක්කේ පිහිටා ඇති දූප...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(Prince Edward Island). සෙන්ට් ලෝරන්ස් බොක්කේ පිහිටා ඇති දූපතකි. මෙය කැනඩාවේ කුඩා ම පළාතය. නෝතම්බර්ලන්ඩ් සමුද්‍රසන්ධිය මගින් නිව් බ්‍රන්ස්වික් පළාතෙන් හා නෝවා ස්කෝෂා පළාතෙන් වෙන් වී ඇති, කලින් සෙන්ට් ජෝන් දූපත යනුවෙන් හැඳින්වුණු මෙය 1798 දී වික්ටෝරියා රැජනගේ පියා වූ කෙන්ට්හි ආදිපාදයාණන්ගේ නාමය අනුව එඩ්වඩ් කුමාර දූපත යි නම් කරන ලදි. භූමිදර්ශන ආදියෙන් උයනක සිරි උසුලන බැවින් හා මෙහි භූමි ප්‍රදේශයෙන් සියයට අසූ පහක් ම ගොවිතැනට යෝග්‍ය බැවින් මෙය 'මුහුදුබොක්කේ උයන' (The Garden of the Gulf) යනුවෙන් ද හඳුන්වති. <br /> <br /> මේ දිවයිනෙහි ප්‍රමාණය ව.සැ. 2,184කි. ජනගහනය (1951) 98,429කි. ෂාර්ලට්ටවුන් නගරය මෙහි අගනුවර මෙන් ම විශාලතම නගරය ද වේ. කිංස් කෝරළය (ප්‍රධාන නගරය - ජෝජ් ටවුන්), ප්‍රින්ස් කෝරළය (ප්‍රධාන නගරය - සමර් සයිඩ්), ක්වීන්ස් කෝරළය (ප්‍රධාන නගරය - ෂාර්ලට්ටවුන්) යනුවෙන් මෙය කෝරළ තුනකට බෙදී තිබේ.<br /> <br /> අර්ධ චන්ද්‍රාකාර හැඩයෙන් යුත් මේ දිවයිනෙහි ගැඹුරු මුහුදු බොකු බෙහෙවි. උසින් අඩි 500ක් පමණ වූ ක්වීන්ස් කවුන්ට් කඳුවැටිය මුහුදු මට්ටමේ සිට ඉහළ ම පෙදෙසයි. මෙහි විල් නැත. ගංගා දීර්ඝ නොවුව ද පුළුල්ය. බ්රූඩනල්, කාර්ඩිගන්, ඩන්ක්, මොන්ටේගු, නෝත්, වෙස්ට් හිල්ස්බරෝ යනු ප්‍රධාන ගංගාවෝයි. මේ දිවයිනෙහි ජාතික උද්‍යානයක් ද වේ. <br /> <br /> මෙහි සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය ශීත ඍතුවේ දී ෆැරන්හයිට් 170ක් පමණ ද උෂ්ණ සෘතුවේ දී ෆැරන්හයිට් 650ක් පමණ ද වේ. වාර්ෂික වර්ෂාපතනය අඟල් 40ක් පමණය. දිවයින වටා පිහිටි මුහුදු බොකුවල සහ සමුද්‍ර සන්ධිවල උණුසුම් ජලය හේතුකොටගෙන මෙහි දේශගුණය කැනඩාවේ දේශගුණයට වඩා සෞම්‍යය.<br /> <br /> එඩ්වඩ් කුමාර දූපතේ භූමි ප්‍රදේශයෙන් වැඩි හරියක් ම ගොවිතැනට හිතකරය. සියයට 85ක් ම ගොවිතැන සඳහා යොදා තිබේ. දිවයින මුළුල්ලේ පැතිරී ඇති රතු ලෝම් පස අගනා ස්වාභාවික සම්පතකි. මේ පස වැලිගල් තට්ටුවක් මත රඳා පවත්නා නිසා පැළෑටි මුල් කිට්ටුව ම ජලය රැඳේ. අර්තාපල් වගාව මෙහි ප්‍රධාන ගොවිතැනයි. ඕට්, බාර්ලි, තිරිඟු වැනි ධාන්‍ය සහ ට'නිප්, බීට් ආදි එළවළු වර්ග ද සමෘද්ධව වැවේ. ඇපල් සහ ස්ට්‍රෝබෙරි මෙහි විශාල ලෙස වවනු ලැබේ. දිවයිනෙහි ධීවර කර්මාන්තය තරමක් සැලැකිය යුතු ආදායම් මාර්ගයකි. බටර්, කේජු වැනි ආහාර ද්‍රව්‍ය සෑදීම සහ ඒවා ඇහිරීම ප්‍රධාන කර්මාන්තයි. ලීමෝල් කර්මාන්තය ද දියුණුවට පත්වූවකි.<br /> <br /> එඩ්වඩ් කුමාර දූපත හා සම්බන්ධ ප්‍රදේශ ආණ්ඩුවේ බලතල කැනඩාවේ අනික් ප්‍රදේශ ආණ්ඩුවල බලතල මෙනි. එක් ආයතනයකින් සමන්විත ව්‍යවස්ථාදායක මණ්ඩලය මන්ත්‍රීවරුන් තිස්දෙනකුන්ගෙන් යුක්තය. සාමාන්‍යයෙන්, ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානයා මහආණ්ඩුව විසින් පත් කරනු ලැබ සිටින උපආණ්ඩුකාර තැන වුව ද විධායක කටයුතු භාරව ඇත්තේ අගමැතිවරයකුගේ ප්‍රධානත්වයෙන් යුත් අමාත්‍ය මණ්ඩලයකටය. මේ දිවයිනේ කැනේඩියානු මහජන මන්ත්‍රී මණ්ඩලයට මන්ත්‍රීවරුන් සතර දෙනකු තෝරා පත් කරගනු ලබන අතර ෆෙඩරල් උත්තර මන්ත්‍රී මණ්ඩලය‍ට සෙනට් සභිකයන් සතර දෙනෙක් පත් වෙති. <br /> <br /> 1871 දී මෙහි දුම්රිය මාර්ගය ඉදි කිරීමට පෙර ප්‍රධාන රට සහ දිවයින අතර ගමනාගමනය කෙරුණේ රුවල් නැව් සහ දුම් නැව් මගිනි. ශීත සෘතුවේ දී නෝතම්බර්ලන්ඩ් සමුද්‍රසන්ධියෙහි දිය මිදෙන බැවින් එම කාලය තුළ දී ගමනාගමනය තැපැල් ගෙන යන අයිස් බෝට්ටුවලට පමණක් සීමා විය. කැනේඩියානු ජාතික දුම්රිය අංශය මගින් පාලනය වෙන යටකී දුම්රිය මාර්ගය සමුද්‍ර සන්ධිය තරණය කරන්නේ පාරු පාලමෙනි. දැන් මේ දිවයිනෙහි සැතපුම් පන්සියයක පමණ මහා මාර්ග වේ. සාමාන්‍ය පාරවල් දහස් ගණනකි. මැරිටයිම් සෙන්ට්‍රල් එයාර්වේස් නම් අහස් යානා සේවය මගින් ෂාර්ලට්ටවුන්, සමර්සයිඩ් යන නගරවල සිට මොනික්ටන්, නිව් බ්‍රන්ස්වික් යන නගර දක්වාත් නිව් ග්ලැස්ගෝ, හැලිෆැක්ස්, නෝවා ස්කෝෂා යන නගර දක්වාත් ගුවන් නැව් යාත්‍රා කරනු ලැබේ. <br /> <br /> 1534 දී ෂාක් කාත්‍යෙ නම් ප්‍රංස දේශසංචාරකයා විසින් පළමුව සොයාගන්නා ලද මේ දිවයින පසුව 'ඊල් සැං ෂාං' යනුවෙන් නම් කරන ලදි. 1713 දී ප්‍රංස ආණ්ඩුව විසින් ෂාර්ලට්ටවුන් සහ ජෝජ්ටවුන් යන නගර අසල ජනාවාස පිහිටුවන ලදි. 1749 හා 1755 යන වර්ෂයන් අතර කාලය තුළ දී දෙදහසක් පමණ ආකේඩියන්වරුන් පිරිසක් නෝවා ස්කෝෂා පළාතේ සිට මේ දිවයිනට සංක්‍රමණය වූහ. 1758 දී මෙය බ්‍රිතාන්‍යයට අත්වීමෙන් පසු ආකේඩියන්වරු නෙරපන ලදහ. 1763 දී නෝවා ස්කෝෂා යටත්විදේශයේ කොටසක් බවට පත් කරනු ලැබූ එඩ්වඩ් කුමාර දූපත 1769 දී වෙන ම යටත් විදේශයක් බවට පමුණුවන ලදි. මීට යටත් විදේශ ස්වතන්ත්‍ර ආණ්ඩු ක්‍රමය ලැබුණේ 1851 දීය. මෙය 1873 දී කැනඩා සමූහාණ්ඩුවට සම්බන්ධ විය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%A9%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B6%A9%E0%B7%8A_(%E0%B6%B6%E0%B7%8A%E0%B6%BD%E0%B7%90%E0%B6%9A%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B7%8A) 2026-04-30T04:17:37Z

<p>Senasinghe: '(1330-1376). එංගලන්තයේ තෙවැනි එඩ්වඩ් රජුගේ දෙටු පුත්...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(1330-1376). එංගලන්තයේ තෙවැනි එඩ්වඩ් රජුගේ දෙටු පුත් මෙතෙම ඔටුන්න හිමි කුමරු වශයෙන් වේල්ස්හි කුමාර පදවිය ලැබුව ද පියරජුට කලින් මිය ගියෙන් කිරුළ පැලඳීමේ වාසනාව නොලද්දේය. <br /> <br /> ස්වකීය කාලවර්ණ සන්නාහය නිසා බ්ලැක් ප්‍රින්ස් (කළු කුමරු) යන විරුදයෙන් හඳුන්වනු ලැබූ මෙම රණකාමියා යුද්ධ සේනාවක ප්‍රධානියා වශයෙන් පියරජු විසින් ප්‍රංසයේ ගැස්කනියට යවනු ලැබීය. එහි දී හේ උග්‍ර සටන් කීපයකින් ජය ගත්තේ 1356 දී දෙවැනි ජෝන් නම් වූ රජු පරදවා ඔහු සිරභාරයට ගැනීමෙහි ද සමත් විය. 1362 දි සිය පියාගෙන් ප්‍රංසයේ ඇක්විටේන් ප්‍රදේශයේ පාලන භාරය ලත් ඔහු 1371 දී රදල කැරැල්ලක් නිසා එපෙදෙසින් පිට වී යන තෙක් ම එහි විසීය. මේ අතර එඩ්වඩ් කුමරා 1367 දී නාහෙරා නම් ස්ථානයේ දී ලත් විශිෂ්ට ජයග්‍රහණයක් මගින් ක්‍රෑර පේදුරු නමින් ප්‍රකටව සිටි ස්පාඤ්ඤයේ කැස්ටීල් පාලකයාහට එපෙදෙස යළි හිමි කොට දුන්නේය.<br /> <br /> එඩ්වඩ්හට ඉංග්‍රීසි කිරුළ දැරීමේ අවස්ථාව නොලැබුණ ද සිය පියා ඇවෑමෙන් එංගලන්තයේ රජ බවට පත් වූයේ ඔහු පුත් රිචඩ් II ය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත-එංගලන්ත ඉතිහාසය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B7%86%E0%B7%8A%E0%B6%9D%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%AE%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B6%BA 2026-04-29T06:44:29Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>([[අවකන් රට]]). නිරිත දිග ආසියාවේ රටකි. මෙහි විශාලත්වය වර්ග සැතපුම් 250,000ක් පමණ වේ. 1895 දී පාමීර් කොමිසම ද 1903 දී හා 1905 දී පර්සියාවත් 1946 දී සෝවියට් සංගමයත් අතර ඇති කර ගත් ගිවිසුම් කීපයක් ද අනුව මෙහි දේශසීමා ලකුණු වී ඇත්තේය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයට උතුරින් සෝවියට් දේශය ද නැගෙනහිරින් හා දකුණින් පකිස්ථානය ද බටහිරින් ඉරානය ද වෙයි. <br /> <br /> == භූමි ලක්ෂණ ==<br /> කුඩා පාමීර් සානුවෙන් (24,000') නිරිත දිගට විහිදෙන හින්දුකුෂ් කඳුවැටිය හා ඒ ආශ්‍රිත කඳුහෙල් නිම්න ආදිය ඇඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන භූමි ලක්ෂණයෝය. හින්දුකුෂ් වැටියෙහි සාමාන්‍ය උස අඩි 15,000ක් වුවත් එහි ඊසාන දිග කොටස අඩි 24,000කට වඩා උසය. රට මැද දී මෙම වැටියෙන් දකුණු දෙසට විහිදෙන පග්මන් කඳු අඩි 16,000ක් ද බටහිරට විහිදෙන කොහ්-ඉ-බාබා අඩි 15,000ක් ද බන්ඩ්-ඉ-බාබා අඩි 12,000ක් ද උසය. මුළු ඇෆ්ඝනිස්ථාන දේශය ම මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 4,000ක් පමණ උස ඇත. <br /> <br /> උතුරේ ඔක්සස් ගඟ, වයඹ මුර්ගාබ් ගඟ, බටහිර හාරි-රූඩ් ගඟ, නිරිතෙහි හෙල්මාන්ඩ් ගඟ සහ නැගෙනහිර කාබුල් ගඟ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ගංගාවෝයි. සින්ධු ගඟේ ශාඛාවක් වන කාබුල් ගඟට පඤ්ජ්හීර් සහ කුනාර් නම් වූ අතු ගංගා ගලා බසී. සැතැපුම් 600ක් වන හෙල්මාන්ඩ් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉතා ම දිග ගංගාවයි. හින්දුකුෂ් කඳුවලින් පටන් ගන්නා එය හාසරා නම් වූ සානුව ඔස්සේ ගලා හෙල්මන්ඩ් කාන්තාර මධ්‍යයෙහි පිහිටි හෙල්මන්ඩ් විලට වැටේ. වයඹ දිග ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ මුර්ගාබි ගඟ හා බටහිර දෙසට ගලන හාරි-රූඩ් ගඟ තුර්කිස්ථානයේ දී වැල්ලෙහි අතුරුදහන් වේ.<br /> <br /> හින්දුකුෂ් වැටියට උතුරින් ද ඔක්සස් ගඟට දකුණින් ද පිහිටි ප්‍රදේශයෙහි නැගෙනහිර කොටස බඩක්ෂාන් නම් වූ සානුවයි. බටහිර කොටස ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථාන තැනිතලාවයි. කොක්වා හා කුන්දුස් යන ගංගා බඩක්ෂාන් සානුව ඔස්සේ ගලා ගොස් ඔක්සස් ගඟට එක් වන අතර හින්දුකුෂ් කඳු බෑවුම්වලින් ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානයට ගලා යන ගංගා එහි වැලි සහිත පොළවට උරා බසී. බඩක්ෂාන් සානුව හා ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථාන තැනිතලාව වියළි වුව ද ඉතා සාරවත්ය. <br /> <br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දකුණු කෙළවර පිහිටි කාන්තාරයෙන් රටේ මුළු විශාලත්වයෙන් 1/4ක් පමණ වූ ප්‍රදේශයක් වැසී ඇත. ඝන වැලි තට්ටුවකින් යුත් උෂ්ණ කාන්තාරයක් වන මෙහි ජනාවාස දුලබය. හාමූන්-ඉ-හෙල්මාන්ඩ් සහ ගවුඩ්-ඉ-සරේ නම් වූ විල් දෙකක් මෙහි ඇතත් මේවා ද ක්‍රමයෙන් සිඳී යෙමින් පවතී. මෙම කාන්තාර ප්‍රදේශය හා හින්දුකුෂ් කඳු අතර පිහිටි හාසාරා නම් වියළි සානුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ මධ්‍ය ප්‍රදේශයයි. කඳුවැටිවලින් සහ ගංගා නිම්නවලින් මෙය කැපී බෙදී ඇත.<br /> <br /> හින්දුකුෂ් කඳුවැටියට නැගෙනහිරින් කාබුල් ගංගාධාරය ආශ්‍රිත 'පහත්බිම්' (5,000'-6,000') ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉතා ම සාරවත් වූ ද අධික ජනගහනයකින් යුත් වූ ද ප්‍රදේශයයි. දියළු පසින් යුත් මේ පෙදෙස්වලට ජල පහසුව ඇති හෙයින් මෙහි කෘෂිකර්මය ඉතා දියුණුය. <br /> <br /> == දේශගුණය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය සාමාන්‍යයෙන් වියළි රටකි. එක් එක් භූමි ප්‍රදේශයෙහි උස අනුව දෛනික හා ආර්තව (seasonal) උෂ්ණත්ව අන්තයන් ද සුළං හා වියළි බව ද ඇති වේ. හින්දුකුෂ් වැටියෙන් ආවරණය වී ඇති උතුරුදිග නිම්න මධ්‍ය හා දකුණු දිග කඳු ප්‍රදේශයන්ට වඩා අධිකතර ශීතෝෂ්ණ අන්තරයන්ට භාජන වේ. සාමාන්‍යයෙන් ජූනි හා සැප්තැම්බර අතර කාලයේ පවත්නා ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ දී උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ උෂ්ණත්වය පැ. 112°ක් පමණ විය හැකිය. මෙම ඍතුවේ දී [[කාරා කුම්]] (බ.) ආදි කාන්තාර හරහා පැයට සැතපුම් 110ක පමණ වේගයෙන් හමා එන දැඩි වියළි උෂ්ණ සුළං ද මෙම අධික උෂ්ණයට හේතු වේ. මධ්‍ය කඳු ප්‍රදේශයෙහි හා ඊට නැගෙනහිරින් හා දකුණින් වූ කාබුල් හා ඝාස්නි ආදි ප්‍රදේශයන්හි ග්‍රීෂ්ම ඍතුවේ උෂ්ණත්වය පැ. 100° ඉක්මවනුයේ කලාතුරකිනි. මෙකී පෙදෙස්වල ශීත ඍතුවේ උෂ්ණත්වය පැ. -15° දක්වා අඩු වේ. <br /> <br /> උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය අඟල් 7ක් පමණ වේ. මධ්‍යම කඳුකරයෙහි ද නැගෙනහිර හා දකුණු ප්‍රදේශයෙහි ද අඟල් 13ක පමණ සා.වා. වර්ෂාපතනයක් ඇත. ශීත ඍතුව වර්ෂාධික කාලයයි. මෙම ඍතුවේ දී බටහිරින් හමා එන හිම කුණාටුවලින් හිමපතනය ඇති වේ. <br /> <br /> == ශාක හා සත්තු ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වර්ෂාව වැඩි ඉතා උස් බෑවුම්වල හේසල්, ඈෂ්, වෝල්නට් ආදි ශාක ද අඩි 3,000ට වඩා උස් නුවූ බෑවුම්වල වල් ඔලීව, ඇකේෂා ආදිය ද වැඩේ. වර්ෂාව හිඟ බටහිර ප්‍රදේශයන් කරා පැමිණෙත් ම ස්වාභාවික වෘක්ෂලතාදියෙහි සරුසාර බව හීන වේ. කන්දහාර් හා හිරාත් අතර ප්‍රදේශයෙහි පෙරුම් කායම් ලබාගන්නා හිංගු (Ferula asafoetida) ශාකය බහුලව වැඩේ. කෑමට ගන්නා ඵල සහිත වෝල්නට්, පයින්, සන්ජිත් ආදි ශාකයන්ගෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයට තරමක ආදායමක් ලැබේ. සාලෙප් (salep), ඛින්ජුක් (khinjuk) යන නම්වලින් හැඳින්වෙන කායම් වර්ග ලබාගන්නා පැළෑටි විශේෂයෝ ද මෙරට බහුලය.<br /> <br /> වනාන්තරයන්හි වෘකයන්, සියලුන්, දිවියන් හා වලස්සු ද උතුරු දිග නිම්නයන්හි කොටි ද සධ්‍යම කඳුකරයෙහි එළුවන්, ගෝනුන් හා මුවෝ ද වෙසෙත්. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පක්ෂි වර්ග 124ක් පමණ සිටිතැයි ගණන් බලා ඇත. වලිකුකුළන්, තාරාවුන්, පාත්තයන් හා ලිහිණි ඉන් සමහරකි. <br /> <br /> == ඛනිජ ධනය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඛනිජ වර්ග කීපයක් ම ඇති බව භූවිද්‍යා පරීක්ෂණයන්ගෙන් හෙළි වී ඇතත් ඒවා හාරා ගැනීමට තරම් ආකර කර්මාන්තය දියුණු වී නැත. ගෝර්බාන්ඩ් හා ලටාබාන්ඩ් ප්‍රදේශයන්හි හා හින්දුකුෂ් වැටියෙහි ගල් අඟුරු නිධි ඇත. ප්‍රධාන ගල් අඟුරු ආකර පිහිටියේ ඉෂ්පුෂ්ටාහිය. හිරාත් හා උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථාන ප්‍රදේශයන්හි තිබෙන ඛනිජතෙල් නිධි කැණීම තව ම ආර්ථික වශයෙන් සංවිධානය වී නැත. බඩක්ෂාන්, අන්ධුකි හා හිරාත් යන පෙදෙස්වලින් ලබාගන්නා ගල්ලුණු රටේ අවශ්‍යතාවන්ට ප්‍රමාණවත්ය. ගෝර්බාන්ඩ් ප්‍රදේශයෙහි යකඩ, තඹ හා මැංගනීස් නිධි ඇත. කන්දහාර්හි රන් ආකර තිබේ. උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ගං රන් ලැබේ. බඩක්ෂාන් ප්‍රදේශයෙහි ඉතා උසස් වර්ගයේ නීලෝපල (ලපිස් ලසුලි) හා රතුකැට ඇත. රිදී, ක්‍රෝම්, ඇස්බෙස්ටොස්, ගෙන්දගම් ආදි ඛනිජ නිධි ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඇත. <br /> <br /> == කර්මාන්ත හා රැකීරක්ෂා ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි කඳු හා කාන්තාරවලින් වැසී ඇති බිම් පෙදෙස් හැරුණු විට කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා වෙන් වී ඇති බිම් ප්‍රමාණය වර්ග සැතපුම් 20,000ක් පමණ වේ. දියළු පසින් පිරි නිම්නයන්ට හා ලොවෙස් පසින් වැසී ගිය උතුරු ඇෆ්ඝනිස්ථාන තැනිතලාවන්ට සීමා වී ඇති මෙම ගොවිබිම් ඉතා සාරවත්ය. මේවායේ තිරිඟු, වී, බාර්ලි, ඉරිඟු, සීනි බීට්, උක්, කපු, දුම්කොළ, පලතුරු හා එළවළු ද එරඬු හා හිංගු වැනි බෙහෙත් පැළෑටි ද වගා කරනු ලැබේ. <br /> <br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි එඬේර වෘත්තියෙහි යෙදෙන්නෝ ද බොහෝය. සංචාරක එඬේරුන් විසින් ඇති කරනු ලබන බැටළුවෝ මෙහි ප්‍රධාන ධනයයි. මේ බැටළුවන්ගෙන් සමහරකු (ඩුම්බා බැටළුවන්) මස් පිණිස ගනු ලැබූවත් වැඩි වශයෙන් උන් ඇති කරනු ලබන්නේ ලොම් හා හම් පිණිසයි. අශ්ව, බූරු, ඔටු, එළු, ගව ආදි සත්තු ද ඇති කරනු ලබත්. <br /> <br /> ගොවිතැනට හා සතුන් ඇති කිරීමට සම්බන්ධ වූ කර්මාන්ත කීපයක් ම ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි තිබේ. කන්දහාර්හි හා කාබුල්හි ලොම් කර්මාන්තශාලා දෙකක් ද කුන්ඩුස්, ජබාල්-උස්-සෙරාජ් හා පුල්-ඉ-කුම්රි යන ස්ථානයන්හි කපු කම්හල් ද ගුල්බහාර්හි නවීන රෙදි කම්හලක් ද ඇත. බග්ලාන්හි බීට් සීනි කම්හලක් ද ජලාලාබාද්හි උක් සීනි කම්හලක් හා කන්දහාර්හි පලතුරු ටින්වල ඇහිරීමේ කම්හලක් ද තිබේ. සිමෙන්ති, ගිනිපෙට්ටි, බොත්තම්, සබන්, සපත්තු හා කෘෂිකාර්මික උපකරණ ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි නිපදවනු ලැබේ. කපු රෙදි, පට රෙදි, බුමුතුරුණු සහ සාළු විවීම හා සම් කර්මාන්තය සුළු කර්මාන්ත වශයෙන් දියුණු වී ඇත. තේ හා සීනි හැර රටේ ආහාර ද්‍රව්‍ය අතින් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ස්වයංපෝෂිතය. පලතුරු හා පාන් එරට වැසියන්ගේ ප්‍රධාන ආහාර වේ. කපු පිළී, සීනි, තේ, කඩදාසි, සිමෙන්ති, ඛනිජතෙල්, යන්ත්‍රෝපකරණ හා මෝටර් රථවාහන ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ආයාතයෝයි. ප්‍රධාන නිර්යාතය බැටළු සම්ය. ලොම්, කපු, අමු හා වියළි පලතුරු, සම්, බුමුතුරුණු, පෙරුම් කායම් හා දැව වෙනත් නිර්යාතයෝය. <br /> <br /> == නගර හා ජනගහන ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ අගනුවර [[කාබුල්]] (බ.) (206,208) ය. කන්දහාර් (77,186), හිරාත් (75,632), මසාර්-ඉ-ෂරීෆ් (41,960), ජලාලාබාද් (14,756) වෙනත් වැදගත් නගරය. (මෙහි දක්වා ඇති ජනගහන සංඛ්‍යා 1948 ගණන් බැලීම අනුවය.) <br /> <br /> == මංමාවත් ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය කරා ගොඩබිමින් යන මාර්ග බොහොමයක් දුර්ග මාර්ග ඔස්සේ වැටී ඇත. කාබුල් හා පකිස්ථානයේ පේශාවර් අතර පිහිටි කයිබර් දුර්ගය ද කන්දහාර් ප්‍රදේශයේ සිට දකුණු දෙසට මං පහසුව සැලසීමට උපයෝගී කරගෙන ඇති කොජක්, බෝලන් හා සිබි දුර්ග ද ඝාස්නි ප්‍රදේශයට මාර්ග යොමු කරවන ගොමල්, වෝෂි හා කුරාට් දුර්ග ද වඩා වැදගත් දුර්ගයෝය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙහි දුම්රිය මාර්ග නැත. ප්‍රධාන නගර අතර විහිදි මහා මාර්ග ඇත. යහපත් මංමාවත්වල බස්, ලොරි ආදි රථවාහන පහසුකම් ඇතත් බොහෝ පෙදෙස්වල ඔටුවන් හෝ බූරුවන් හෝ යෙදූ තවලම් බහුලය. තවලම් මෙහෙයවීම ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වැදගත් ජීවනෝපායකි. හිරාත්හි හා කුන්ඩුස්හි කුඩා ගුවන් තොටුපළවල් දෙකක් ද කාබුල්හි හා කන්දහාර්හි අන්තර්ජාතික ගුවන් තොටුපළවල් දෙකක් ද ඇත. අන්තර්ජාතික තැපැල් හා විදුලි පණිවුඩ සංගමයේ සාමාජික රටක් වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රධාන ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානය කාබුල්හි පිහිටා ඇත. පුෂ්ටු, පාර්සි, උර්දු, ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංස, රුසියන්, ජර්මන් හා අරාබි යන භාෂාවලින් මෙහි ගුවන් විදුලි වැඩසටහන් ප්‍රචාරය කරනු ලැබේ. <br /> <br /> ඉතා ම මෑත දී කරන ලද ගණන් බැලීම අනුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ජනගහනය 12,000,000ක් පමණ වේ යැයි සලකතත් වඩා පරීක්ෂ්‍යකාරී ගණන් බැලීම් අනුව එරට ජනගහනය අසූ ලක්ෂයකට වැඩි නැතැයි සිතනු ලැබේ. සංවිධානාත්මක සංගණනයක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කිසි කලෙක පවත්වා නැත. ඇෆ්ඝනිස්ථානය මුස්ලිම් රාජ්‍යයකි. මෙහි මුස්ලිම් ජනයාගෙන් ඉතා වැඩි කොටස සුන්නි නිකායට අයත්ය. පුෂ්ටු (පෂ්ටෝ) හා පාර්සි ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ රාජ්‍ය භාෂායි. <br /> <br /> == ආණ්ඩුව ==<br /> ව්‍යවස්ථානුකූල රාජාණ්ඩුවක් මගින් ඇෆ්ඝනිස්ථානය පාලනය වේ. එහි පරම ශ්‍රෙෂ්ඨ නීතිදායක බලය රජු, සෙනට් සභාව හා ජාතික මණ්ඩලය යන අංගයන්ගෙන් සැදි පාර්ලිමේන්තුව සතුය. සෙනට් සභාව රජු විසින් යාවජීව වශයෙන් පත් කරනු ලබන සභිකවරුන් 50 දෙනකුගෙන් ද ජාතික මණ්ඩලය මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වන මන්ත්‍රීවරුන් 171 දෙනකුගෙන් ද සමන්විතය. මේ හැර මහත් ජාතික වැදගත්කමක් ඇති ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ ප්‍රශ්න සලකා බැලීම උදෙසා කලාතුරකින් පමණක් රැස්වන මහා මණ්ඩලයක් (ලෝයි ජිර්ගේ) ද ඇත. එම මණ්ඩලය අන්තිමට රැස්වූයේ 1955 දීය. <br /> <br /> පාලන කටයුතු සම්බන්ධයෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ප්‍රධාන පළාත් 7කට ද කුඩා පළාත් 11කට ද බෙදා තිබේ. ප්‍රධාන පළාත් හත නම් කාබුල්, මසාර්, කන්දහාර්, හිරාත්, කතාඝාන්, නින්ග්‍රාහර් හා පක්ත්‍යා යන මේයි.<br /> <br /> අවකන් දේශයේ වර්තමාන රජ මහමත් සහීර් ෂාය. <br /> <br /> == ඉතිහාසය ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන දේශනාමය භාවිතයට පැමිණ වැඩි කලක් නොමැත. දැනට ඇෆ්ඝනිස්ථානය නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයෙන් විශාල කොටසක් පුරාණයේ දී බුරාසාන් නමින් හඳුන්වන ලදි. 1747 දී අහමද් ෂා දුරානි (අබ්දාලි) යටතේ ස්වාධීන ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය පහළ වන තෙක් ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන නමින් රටක් නොවීය. ඇෆ්ඝන් යන නමින් දන්නා ලද ජාතියක් මේ ප්‍රදේශයේ බහුල වශයෙන් පදිංචිව සිටීමත් එහි බලය ලබාගත් රජ පෙළපත ඇෆ්ඝන් රාජවංශයක් වීමත් නිසාය, අහමද් ෂාගේ කාලයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය යන නම ඇති වූයේ.<br /> <br /> ඊසාන දිගින් මොංගෝලියානු සානුවෙනුත් බටහිරින් පර්සියාවෙනුත් දකුණු දිගින් ඉන්දියාවෙනුත් වට වී ඇති ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආදි අතීතයේ සිට ම සංචාරක ගෝත්‍රිකයන්ගේ ආක්‍රමණවලට ගොදුරු වූ ප්‍රදේශයක් විය. ආර්‍ය්‍ය, සිතියන්, ටාටර්, මෝගල් සහ අරාබි යන ජාතීන් කලින් කල මේ ප්‍රදේශයට පැමිණ ඇති බවට සාධක ඇත. නොයෙක් සංස්කෘතීන්ට අයත් ජාතීන් මුණ ගැසුණ ස්ථානයක් වශයෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ඉතිහාසය අතින් වැදගත් වේ.<br /> <br /> ඇෆ්ඝන් ජාතිකයන් පැවතෙන්නේ හේබ්‍රෙව් ජාතිකයන්ගෙන් යයි විශ්වාසයක් ඔවුන් අතර පවතී. මෙය පිළිගැනීමට ඇති සාධක ප්‍රමාණවත් නොවේ. එහෙත් ඇෆ්ඝන් ජාතිකයන් හා සෙමිටික් වර්ගයා අතර සම්බන්ධකමක් පැවති බව පිළිගත හැක. දැනට ඇෆ්ඝන්වරු කන්දහාර්, ඝාස්නි සහ කාබුල් යන ප්‍රදේශවල ද ඝිල්සායිවරුන් හා පඨාන් ගෝත්‍රිකයෝ සුලෙයිමාන් පර්වත ප්‍රාන්තයෙහි ද වාසය කරති.<br /> <br /> ආර්‍ය්‍යයන් ඉන්දියාවට පැමිණෙන්නට ප්‍රථම ඔවුන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කලක් වාසය කළ බව ඍග්වේදයේ සඳහන් සමහර ස්ථාන නාමවලින් පැහැදිලි වේ. එයට පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය ඉතිහාසයේ සඳහන් වන්නේ ඩේරියස් නම් ඇකිමේනියානු අධිරාජයාගේ රාජ්‍යයේ කොටසක් වශයෙනි. ඔහුගේ අධිරාජ්‍යයට කාබුල්, කන්දහාර් සහ හිරාත් යන ප්‍රදේශ අයත්ව තිබිණ. හෙරොඩෝටස්ගේ වාර්තාවෙන් සහ ඇකිමේනියානු ශිලාලිපිවලින් පැහැදිලි වන ආකාරයට ඇෆ්ඝනිස්ථානය නමින් දැන් දන්නා ප්‍රදේශය ක්ෂත්‍රප හයකට බෙදී තිබිණ ([[ඇකිමේනියානු අධිරාජ්‍යය]] බ.) ඇකිමේනියානු අධිරාජ්‍යය බිඳ වැටීමෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ පාලනය යටතට පත් විය. ඇලෙක්සැන්ඩර් තමාගේ නමින් මේ ප්‍රදේශයේ නගරයක් ඉදි කළ බව ද සඳහන් වේ. ඇලෙක්සැන්ඩර්ට මේ ප්‍රදේශයේ දී බොහෝදුරට මුණ ගැසුණේ ඉන්දියානු සංස්කෘතික ආභාසය ලද මිනිසුන් යයි දැක්වේ. ඔහුගේ අකාල මරණයෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රදේශ අයත් වූයේ සෙලූකස් නිකේටර්ටය. ක්‍රි.පූ. 305 දී නිකේටර් සහ චන්ද්‍රගුප්ත මෞර්යයන් අතර වූ ගිවිසුමෙන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ක්ෂත්‍රප ප්‍රදේශ මෞර්යය අධිරාජ්‍යයේ කොටස් බවට පත්විය. අශෝක අධිරාජයාගේ සමයේ දී මේ ප්‍රදේශයට බුද්ධාගම් ප්‍රවිෂ්ට වන්නට ඇති බවට සාධක ඇත. අශෝකයන්ගෙන් පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථාන ප්‍රදේශ මෞර්යය අධිරාජ්‍යයෙන් ගිලිහී ගියේය. මෙයින් පසුව ඉන්දු-ග්‍රීකයන් බලයට පත් වන තෙක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දේශපාලන වශයෙන් අවුල් සහගත තත්වයක් පවතින්නට ඇති බව පිළිගත හැකිය. ක්‍රි.පූ. 208 දී පමණ මේ ප්‍රදේශය තුන්වැනි ඇන්ටියෝකස් විසින් ආක්‍රමණය කරන ලදි. එයට පසුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය බැක්ට්‍රියාවේ පාලක යුතිඩීමස් යටතට පත් විය ([[ඉන්දු-ග්‍රීකයෝ]] බ.). ඉන්දු-ග්‍රීකයන්ගෙන් පසුව මධ්‍ය ආසියානු සංචාරක ජාතීහු මේ ප්‍රදේශයට පැමිණියහ. ශක හා පාර්තියානු ගෝත්‍රිකයන්ගෙන් පසුව බලයට පත් කුෂාණ රාජවංශය මේ ප්‍රදේශයට දේශපාලන වශයෙන් ස්ථාවරත්වයක් ලබාදීමෙහි සමත් විය. කුෂාණ සමයේ දී, විශේෂයෙන් කනිෂ්ක අධිරාජයාගේ රාජ්‍ය සමයේ දී, ඇෆ්ඝනිස්ථානය ශ්‍රෙෂ්ඨ බෞද්ධ මධ්‍යස්ථානයක් විය. මධ්‍යම ආසියාවට හා ඈත පෙරදිගට බුදුදහම පැතිරවීමේ දී බාමියන් වැනි බෞද්ධ මධ්‍යස්ථාන වැදගත් තැනක් ගත්තේය ([[ඉන්දියාව]] - ඉතිහාසය බ.). ක්‍රි.ව. පස්වන සියවසෙහි මැදභාගයේ පමණ ඇෆ්ඝනිස්ථානය හූණ ආක්‍රමණිකයන් යටතට පත් විය. ඔවුහු නැගෙනහිර සහ උතුරු ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශවල බලය අල්ලාගෙන සිටියහ. සත්වන සියවසෙහි ඉන්දියාවට පැමිණි හියුං සාං නම් චීන සංචාරකයා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පැවති බෞද්ධ සිද්ධස්ථාන පිළිබඳව තම වාර්තාවේ සඳහන් කොට ඇත.<br /> <br /> '''ඉස්ලාම් බලයට යටත් වීම'''<br /> <br /> මහමත්තුමාගෙන් පසු පළමුවන පරම්පරාවේ දී ම බුරාසාන් (ඇෆ්ඝන්) ප්‍රදේශය ඉස්ලාම් කඩුවට යටත් විණි. එම ප්‍රදේශවාසී බෞද්ධ හා හින්දු ආර්යය ජනයා ද බෞද්ධ හා ඉන්දු ආර්‍ය්‍ය ජනයා ද බෞද්ධ ටාටර්වරු ද අකැමැත්තෙන් වුව ද ඉස්ලාම් භක්තිය භක්තිය පිළිගත්හ. පසු කල බැග්ඩෑඩ්හි කාලිප් බලය බිඳවැටුණු පසු, ඛුරාසාන්හි අරාබි ආදිපත්‍යය ද වැටී ගියේය. කාබුල් හා කන්දහාර් වෙන ම රාජ්‍යයක් බවට පත් විය. හිරාත් අරාබි සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථානයක් වශයෙන් පැවැත්තේය. <br /> <br /> 10 වන සියවසෙහි දී බුරාසාන් ප්‍රදේශය පළමුවෙන් පර්සියානු ජාතිකයන් යටතට පත් විය. පසුව එහි තුර්කි රාජවංශයක් බලයට පත් විය. සබුක්තිජින් නම් තුර්කි රජ ඝාස්නි නගරය මධ්‍යස්ථානය කොටගෙන කාබුල්හි සිට ඉන්දු නදිය දක්වා මුළු ප්‍රදේශය ම තමන් යටතට ගත්තේය. ඉන්දු නදිය පළමුවරට හින්දු ලබ්ධික ඉන්දියාව ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් වෙන් කරන මායිම බවට පත් විය.<br /> <br /> ක්‍රි.ව. 997 දී සබුක්තිජින්ගේ මරණින් පසු ඔහුගේ අවජාත පුත්‍ර මහමුද් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඝාස්නි ප්‍රදේශයේ බලයට පැමිණියේය. ඝාස්නිහි මහමුද් දොළොස් වතාවක් ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ බව පැවසේ. හෙතෙම බලුකිස්ථානය, පඤ්ජාබය, මූල්තාන් යන ප්‍රදේශවල ද බටහිර පර්සියාවේ ද තම අණසක පැතිරවීය. දිල්ලිය දක්වා ඉන්දියානු රජුන් යටත් කොට ඔවුන්ගෙන් කප්පම් ලැබුවේය. මේ තුර්කි පෙළපතේ (ඇෆ්ඝන්) රජවරු ඝාස්නි නුවර රාජධානිය වශයෙන් තබා ගෙන ක්‍රි.ව. 1140 දක්වා ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශයේ රජ කළහ. 1152 දී ඝෝර් රාජ්‍යයේ අලවුද්දීන් හුසේන් ඝාස්නි රාජධානිය විනාශ කොට දැමීය. ඔහුගේ බෑනා වූ ඝෝර්හි මහමුද් එපෙදෙසෙහි බලය අල්ලාගත්තේය. හෙතෙම පඤ්ජාබය යටත් කොට ඉන්දියාවට ඇතුළු වී එහි ද සිය අණසක පිහිටුවීය.<br /> <br /> මහමුද් (ඝෝරි) විසින් සිය ඉන්දියානු යටත් ප්‍රදේශ පාලනය පිණිස කුටුබ් උද්දීන් අයිබෙක් නම් සෙන්පතියා ඉන්දියාවේ නතර කරන ලදි. හෙතෙම 1193 දී දිල්ලිය අල්ලාගති. මෙසේ පළමු වරට දිල්ලිය ඉන්දියාවේ මුස්ලිම් බලය පිළිබඳ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය බවට පත් විය. 1205 දී ඝෝර්හි මහමුද් මරනු ලැබීමෙන් පසු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ හා දිල්ලියේ ඝෝරි පෙළපත අභාවයට ගියේය.<br /> <br /> '''ඉන්දියාවේ ඉස්ලාම් සමය'''<br /> <br /> [[කුටුබ් උද්දීන් අයිබෙක්]] (බ.) දිල්ලියේ වහල් රජ පෙළපත බලයෙහි පිහිටුවීය. ඔහුගේ කාලයේ දී ඇෆ්ඝන් ආණ්ඩුකාරවරු ඉන්දියාවේ නොයෙක් තැන්වලට පාලනය පිණිස යවනු ලැබූහ. බෙංගාලයේ ද ඇෆ්ඝන් පාලනයක් ඇති විය. කල්නොයාවා ම ගුජරාථ, මාල්වා, මුල්තාන්, ඛාන්දේශ්, සින්ධ් යන ප්‍රදේශවල ඇෆ්ඝන් බලය නිසා ඉස්ලාම් භක්තිය මුල් බැසගති. මෙසේ බලන කල ඉන්දියාවේ ඉස්ලාම් භක්තිය පැතිරීයාම එරට ඇෆ්ඝන් බලයේ ව්‍යාප්තිය හා කෙතෙක් දුරට සම්බන්ධ වී ඇද්දැයි පැහැදිලි ලෙස පෙනේ. <br /> <br /> 1217 දී මොංගෝලීය මහා ආක්‍රමණික [[ජෙංගිස් ඛාන්]] (බ.) මුළු ලොව ම තමන් යටතට ගැනීමේ ආශාවෙන් මඩනා ලදුව රටවල් ආක්‍රමණයෙහි යෙදුණේ ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශයට ද පැමිණියේය. ඔහු ඝාස්නි හරහා ඉන්දු නදී ප්‍රදේශය ද ආක්‍රමණය කොට වස්තුව පැහැර ගැනීමෙහි යෙදුණේය. [[ටිමූර්]] ([[ටැමර්ලේන්]]) (බ.) 14 වන ශත වර්ෂයේ දී එරට ආක්‍රමණය කරන තෙක් ඉහත කී ප්‍රදේශයෙහි වැඩි කොටසක මොංගෝලීය පාලනය පැවතිණ. ටිමූර් බටහිර ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ හරහා ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කිරීමෙහි යෙදුණේ දිල්ලියේ තුග්ලක් පරපුරෙහි පාලනය ඉතා දුර්වලව පැවති සමයකය. ටිමූර්ගේ ආක්‍රමණයෙන් පසු දිල්ලියේ ඇෆ්ඝන් රජ පරපුර අභාවයට ගිය අතර ඇෆ්ඝන් ආණ්ඩුකාරවරුන් යටතේ පැවති ඉන්දියානු ප්‍රදේශ වූ බෙංගාලය, අවුද්, මාල්වා, ගුජරාථ, ඛාන්දේශ්, මූල්තාන් ආදිය ස්වාධීන රාජ්‍ය බවට පත් විය. ටිමූර් වෙනුවෙන් සෙයියද්වරුන් සිව් දෙනෙක් 1478 දක්වා ලාහෝර්හි බලය ඉසුලූහ. පසුව වෙනත් ඇෆ්ඝන් වංශයක් වූ ලෝදි පෙළපතට දිල්ලියේ පාලනය අයත් විය.<br /> <br /> '''බාබර් රජ'''<br /> <br /> 1526 දී [[බාබර්]] (බ.) රජු දිල්ලිය ආක්‍රමණය කරන විට ද එහි විසූයේ ලෝදි පෙළපතට අයත් රජවරුන්ය. බාබර් රජ ටිමූර්ගේ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ටාටර් ගෝත්‍රයට අයත් තැනැත්තෙකි. ඔහු කාබුල් සිය අගනුවර කොට ගෙන කන්දහාර් ප්‍රදේශය ද නතු කරගෙන විසුයේය. 1526 දී ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ ඔහු පානිපත්හි ඇති වූ ඓතිහාසික යුද්ධයෙන් දිල්ලියේ ඉබ්‍රාහිම් ලෝදි නම් වූ ඇෆ්ඝන් සුල්තාන් පරදවා ඉන්දියානු ඉතිහාසයේ නව පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ කෙළේය. බාබර් මෝගල් ජාතිකයකු නොවූ නමුත් ඔහු විසින් ඉන්දියාවේ පිහිටුවන ලද අධිරාජ්‍යය මෝගල් අධිරාජ්‍යය නමින් ප්‍රකට විය. ඉන්දියාව වාසභූමි කොටගත් බාබර් කාබුල් හා කන්දහාර් ආදි ස්වකීය ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ ඉන්දියාවේ ම කොටස් හැටියට සැලකීය. 1530 දී ඔහු මිය යන විට ඔහුගේ අධිරාජ්‍යය ඔක්සස්හි සිට ඉන්දියාවේ අවුද් දක්වා පැතිර පැවැත්තේය. බාබර්ගේ පුත්‍ර හුමායූන් රජ වී දෙවර්ෂයක් ඇතුළත ශේර් ෂා නම් ඇෆ්ඝන් නායකයා විසින් ඔහු ඉන්දියාවෙන් පලවා හරිනු ලැබීය. හුමායූන් කාබුල්හි හා කන්දහාර්හි බලය අල්ලාගත්තේය. 15 වර්ෂයකට පසු හෙතෙම දිල්ලිය ආක්‍රමණය කොට එහි ඉන්දු-ඇෆ්ඝන් සේනා පරදවා දිල්ලි සිංහාසනය හිමි කර ගත්තේය. ඉන්දියාවේ තැන තැන වූ ඇෆ්ඝන් අධිපතීන්ගේ බලය මුළුමනින් සිඳලූයේ හුමායූන්ගේ පුත්‍ර [[මහා අක්බාර්]] (බ.) විසිනි. අක්බාර්ගේ කාලයේ දී දිල්ලියේ මෝගල් අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් සේ ඇෆ්ඝනිස්ථානය පාලනය විය. අක්බාර් රජ සිය සෙනෙවියන් යටතේ රාජ්පුත් සේනා යවා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වරින් වර ඇති වූ කැරලි මැඩ පැවැත්වීය. මහා අක්බාර්ගෙන් පසු ජහාන්ගීර්ගේ කාලයේ සිට ම ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ මෝගල් අධිරාජ්‍යයෙන් ගිලිහෙන ලකුණු පහළ වන්නට විය. 1621 දී කන්දහාරය අල්ලාගත් පර්සියානුවරු ජහාන්ගීර් අධිරාජයාට එපෙදෙස ආපසු අල්ලා ගන්ට ඉඩ නොදී කලක් ම එය තමන් යටතේ තබාගත්හ. 1644 දී ෂා ජහාන් අධිරාජයා කලින් බාබර් රජුට අයත්ව තිබුණු ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ අල්ලාගැනීමේ පරමාර්ථයෙන් කාබුල් දක්වා ගිය නමුත් පසුව හින්දුකුෂ් කඳු වැටියෙන් මොබ්බට සේනා සමග පසු බැස්සේය. 1668 දී අවුරාංග්සිබ්ගේ කාලයේ දී පර්සියානුවරු නැවතත් කන්දහාර් ප්‍රදේශය අල්ලා ගත්හ. එවක් පටන් කන්දහාර් පර්සියානුන් හෝ ඇෆ්ඝන්වරුන් යටතේ ම පැවතිණ. කන්දහාර් හා හිරාත් හැර සෙසු ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ අවුරංග්සිබ්ගේ මරණය (1707) දක්වා දිල්ලි අධිරාජ්‍යයේ කොටස් ලෙස පැවතිණ. ඉන් පසු මෝගල් අධිරාජ්‍යය ක්‍රමයෙන් පිරිහෙන්නට විය. ඒ සමඟ ම කන්දහාර් හා හිරාත් පර්සියානු පාලනය යටතට පැමිණියේය.<br /> <br /> '''පර්සියානු-ඇෆ්ඝන් ගැටුම'''<br /> <br /> අවුරාංග්සිබ්ගේ මරණයට වර්ෂයකට කලින් (1706) මීර් වයිස් නම් වූ ඇෆ්ඝන් නායකයෙක් කන්දහාරය පර්සියානු පාලනයෙන් මුදාගත්තේය. අසදුල්ලා ඛාන් සදුසායි නමැත්තා හිරාත්හි පර්සියානුන් පලවා එපෙදෙස නිදහස් පාලන ප්‍රදේශයක් බවට හැරවීය. ඉක්බිති ඇෆ්ඝන් කන්දහාර් ප්‍රදේශයේ මීර් වයිස්ගේ පුත්‍ර මහමුද් බලයට පැමිණි පසු 1720 දී හෙතෙම පර්සියාව ආක්‍රමණය කොට කිරීමන් නම් ප්‍රදේශය අල්ලා ගත්තේය. 1721 දී හිරාත්හි අබ්දාලි (ඇෆ්ඝන්) වරු මෙෂද් නම් පර්සියානු ප්‍රදේශය ආක්‍රමණය කළහ. ඉක්බිති 1722 දී කන්දහාර්හි ඇෆ්ඝන් පාලක මහමුද් තෙමේ පර්සියාව ආක්‍රමණය කොට එහි ඉතා විශාල ප්‍රදේශයක් යටත් කරගත්තේය. සුන්නි නිකායේ ඉස්ලාමිකයකු වූ ඔහු පර්සියානු රජු හැර රජපවුලේ සෙසු සියලු දෙනා ම වාගේ විනාශ කොට පර්සියාවේ ෂියා ඉස්ලාම් නිකාය මුළුමනින් වැනසීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් ක්‍රියා කෙළේය. මහමුද්ගෙන් පසු ඔහු පුත් අෆ්රාස් ඛාන්ගේ කාලයේ දී කාලිප්ගේ විශාල තුර්කි හමුදාවක් ඇෆ්ඝන්වරුන් යටතේ වූ පර්සියාව ආක්‍රමණය කළ නමුත් අෆ්රාස් අතින් පැරදිණ. එසේ වුව ද අෆ්රාස් කාලිප්ගේ ආධිපත්‍යය පිළිගෙන පර්සියාවේ නායකත්වය ඉසිලීය.<br /> <br /> '''නදීර් ෂා'''<br /> <br /> පර්සියාවේ ශ්‍රෙෂ්ඨ රජකු වූ නදීර් ෂා 1737 වර්ෂයේ දී ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ ආක්‍රමණය කොට කන්දහාර්හි පර්සියානු පාලකයන් පත්කොට කාබුල් හරහා මෝගල් ඉන්දියාව ද ආක්‍රමණය කොට බොහෝ වස්තුව පැහැරගෙන ගියේය. අතිශයින් ක්‍රෑර පාලකයකු වූ නදීර් 1747 දී ඔහුගේ ආරක්ෂක භටහමුදාවේ නිලධාරියකු අතින් ජීවිතක්ෂයට පත් විය.<br /> <br /> '''දුරානි පෙළපත හා ඇෆ්ඝනිස්ථාන රාජ්‍යය''' <br /> <br /> නදීර් ෂාගේ යුද සෙනවියකු හැටියට සේවය කළ අබ්දාලි ගෝත්‍රයේ සදුසායි පක්ෂයට අයත් අහමද් ඛාන් නමැති ශූර සෙන්පතියෙක් අබ්දාලි වංශිකයන්ගේ ආධාරය ලැබ 1747 දී කාබුල්, කන්දහාර්, හිරාත්, සින්ධ්, කාශ්මීර, මූල්තාන් ආදි ප්‍රදේශ යටත් කොටගෙන අහමද් ෂා නමින් රජ විය. ඔහු තම රාජ්‍යයට දුරානි අධිරාජ්‍යය යයි නම් කෙළේය. ඇෆ්ඝනිස්ථානය යනුවෙන් නියම වශයෙන් රාජ්‍යයක් ඇති වූයේ මේ දුරානි රජ පෙළපතේ සම්භවයෙන් පසුය. අහමද් ෂා දුරානි 1748 සිට 1756 දක්වා සිව්වරක් සිය අශ්ව සේනාව මෙහෙයවා ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කෙළේය. ඔහුගෙන් වරින් වර හටගත් මේ උවදුරු කරණ කොටගෙන පිරිහෙමින් පැවති දිල්ලියේ මෝගල් රජය මරාඨ ගණරජයේ ආධාරය සෙවීය. මරාඨවරු ද සික්වරු ද ඇෆ්ඝන්වරුන්ට විරුද්ධව නැඟී, ඔවුන් ඉන්දු නදියෙන් එගොඩට පලවා හැරියහ. එහෙත් 1761 දී තුන් වැනි පානිපත් යුද්ධයේ දී ඉන්දියාවේ ඇෆ්ඝන් සගයන් වූ රෝහිල්ලවරුන්ගේ ද ආධාර ඇතිව මරාඨ බලය මුළුමනින් ම වාගේ සිඳ දමන ලදි. අහමද් ෂා, අලි ජෞහාර් නමැත්තා මෝගල් අධිරාජයා හැටියට ප්‍රකාශ කොට පඤ්ජාබය හා මෝගල් අධිරාජ්‍යයෙන් විශාල කොටසක් ගිවිසුම් මඟින් තමන් අයත් කරගත්තේය. මෙසේ දිල්ලියේ මෝගල් අධිරාජ්‍යය ඉතා බෙලහීන තත්වයකට ඇද වැටිණි. මේ අතර සික්වරු සිය බලය තහවුරු කොටගෙන ලාහෝර්හි ඇෆ්ඝන් පාලකයා පලවා හැරියහ. සවන වරට ඉන්දියාව ආක්‍රමණය කළ අහමද් ෂා සික්වරුන් පරදවා බිහිසුණු ඝාතනයක යෙදුණේය. 1769 වන විට අහමද් ෂා යටතේ තිබුණු පඤ්ජාබයේ ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශ සියල්ලක් ම සික් ජාතිකයන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලදි. <br /> <br /> අහමද් ෂාගේ බලව්‍යාප්තියේ උච්චතම අවස්ථාවේ දී ඇෆ්ඝන් බලය බටහිරින් කැස්පියන් මුහුද අසලට ද නැගෙනහිරින් පඤ්ජාබය, කාශ්මීරය හා දිල්ලිය දක්වා ද පැතිර පැවැත්තේය. ඔක්සස් නදිය උතුරු මායිම විය. බලුකිස්ථානය ද ඔහුගේ ආධිපත්‍යය පිළිගත්තේය.<br /> <br /> 1773 දී අහමද් ෂා දුරානි මිය ගිය පසු රජ වූ ඔහුගේ පුත්‍ර ටිමූර් ෂාගේ ද මුනුබුරු ෂා සමාන් රජුගේ ද කාලවල දී ඇෆ්ඝන් අධිරාජ්‍යය කැඩී බිඳී ගියේය. නැපෝලියන් පර්සියාවේ කළ කුමන්ත්‍රණ ගැන ඇති වූ බිය සැක නිසා ඉංග්‍රීසි පෙරදිග ඉන්දියා වෙළඳ සමාගමේ ඉන්දියා ආණ්ඩුකාරයා වූ මින්ටෝ සාමි විසින් ෂා ෂුජා අල් මුල්ක් (1803-09) වෙත මවුන්ට්ස්ටුවට් එල්ෆින්ස්ටන් 1809 දී දූත මෙහෙවරක යවන ලදි. එවක ඇෆ්ඝන් දේශයේ පැවති අරගළයන්ගේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් 1810 දී ෂා ෂුජා බලයෙන් නෙරපා ඔහුගේ සහෝදර මහමුද් නැවතත් සිහසුන අයත් කර ගැනීම නිසා මේ දූත මෙහෙය ප්‍රතිඵල විරහිත එකක් විය. මහමුද් 1818 දක්වා රජපදවිය ඉසුලූ නමුත් එවක නියම බලය දැරූයේ බරාක්සායි ගෝත්‍රයට අයත් ඵට් ඛාන් නම් වූ විසියර් තැනය. ඵට් ඛාන් හිරාත් ප්‍රදේශය පර්සියානුන්ගෙන් මුදා ගත්තේය. ඔහු සදුසායි (දුරානි) පවුලට කරන ලද පීඩන හා අවමන් නිසා කිපුණු මහමුද් ඔහුගේ ඇස් අන්ධ කරවා පසුව දරුණු වධ දී ඔහු මරවා දැම්මේය. මෙයින් කෝපයට පත් බරාක්සායි පවුලේ මහමත් අසීම් හා දොස්ත් මහමත් ද මහමුද් පන්නා හැර කාබුල්හි බලය හිමි කොටගත්හ. මහමත් අසීම් එහි රජබවට පත් විය. මින් පසු ක්‍රමයෙන් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය භේදභින්න වී ගියේය.<br /> <br /> ඉංග්‍රීසීහු ද රංජිත්සිංගේ නායකත්වයෙන් සික්වරු ද මේ වියවුල් තත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීමට මාන බැලූහ. 1815 සිට ෂා ෂුජාට ඉංග්‍රීසීහු රැකවරණ දුන්හ. 1823 දී රංජිත්සිං පේශාවර් ප්‍රදේශය යටත් කොටගෙන තමන්ට පක්ෂ ඇෆ්ඝන් ජාතිකයකු සිහසුනට නැංවීය. කාශ්මීරය, දෙරාජාත්, මූල්තාන්, කන්දහාර් යන ප්‍රදේශ ද මේ වන විට ඔහු යටතේ විය. හිරාත්හි පාලනය ගෙනගියේ කාබුල්හි හිටපු රජකු වූ මහමුද්ය. 1823 දී මහමත් අසීම් මිය ගියෙන් කාබුල්හි ඇෆ්ඝන් සිහසුන සම්බන්ධයෙන් බරාක්සායි සොහොයුරන් අතර කෝලාහල ඇති විය. 1826 දී දොස්ත් මහමත් කාබුල් සිහසුන හිමි කොටගෙන ජලාලාබාද්, ඝාස්නි ආදි ප්‍රදේශවල පාලනය ද සියතට ගත්තේය. තමා ඇෆ්ඝන් අධිරාජ්‍යයේ අමීර් හැටියට ප්‍රකාශ කළ හෙතෙම 1834 දී කාබුල් කිරුළ නැවත අත් කරගැනීමට ෂා ෂුජා දරූ ප්‍රයත්නයක් නිෂ්ප්‍රභ කෙළේය.<br /> ‍<br /> මේ අතර රුසියානු කුමන්ත්‍රණ නිසා ද දොස්ත් මහමත් (අමීර්) හා රංජිත්සිං අතර පැවති විරුද්ධකමින් ප්‍රයෝජන ගැනීමේ අදහසින් ද ඉංග්‍රීසීහු දොස්ත් මහමත් වෙත 1837 දී ඇලෙක්සැන්ඩර් බ'න්ස් යටතේ දූත පිරිසක් යැවීය. දොස්ත් සිටියේ ඉක්මනින් ආධාර ලබාගත යුතු තත්වයකය. ඉංග්‍රීසි තානාපතියා සික්වරුන්ට විරුද්ධව ආධාර දීමට පොරොන්දු වීමට පුළුවන් තත්වයක නොසිටියේය. මෙවිට ම රුසියන්වරුන් දොස්ත්ට නොයෙක් විධියෙන් ආධාර දීමට කැමති බව දැන්වූයෙන් දොස්ත් රුසියානු පැත්තට නැඹුරු විය.<br /> <br /> 1838 දී ෂා ෂුජා, රංජිත්සිං හා ඉන්දියාවේ ඉංග්‍රීසි අග්‍රාණ්ඩුකාර ඕක්ලන්ඩ් සාමි ද අතර තුන්හවුල් ගිවිසුමක් අත්සන් කැරිණි. ෂුජාට නැවත ඇෆ්ඝන් කිරුළ අයත් කරදීම, ඇෆ්ඝන්-සික් හා ඇෆ්ඝන්-සින්ධ් ප්‍රදේශ පිළිබඳ බේරුමක් ඇතිකිරීම ආදිය මින් බලාපොරොත්තු වන ලදි. <br /> <br /> '''ප්‍රථම ඇෆ්ඝන්-ඉංග්‍රීසි යුද්ධය'''<br /> <br /> තමන්ට අහිමි වූ ඇෆ්ඝන් කිරුළ ලබාගැනීම පිණිස ලුයිනා ප්‍රදේශයෙන් හමුදාවක් රැස් කොටගත් ෂා ෂුජා ඉංග්‍රීසීන්ගෙන් ද ආධාර ලැබ 1839 දී කාබුල් බලා පිටත් විය. මේ කාලයේ ඉන්දියාවේ අග්‍රාණ්ඩුකාරයාව සිටි ඕක්ලන්ඩ් සාමි ෂුජාට ආධාර පිණිස සර් ජෝන් කීන් හා කොට්න් සෙනෙවියා යටතේ බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයට පිටත් කර යැවීය. ප්‍රථම ඇෆ්ඝන් යුද්ධය නමින් ප්‍රකට මේ යුද්ධයේ දී කන්දහාර්, ඝාස්නි ආදි ප්‍රදේශ යටත් වූ පසු සිය සේනාවන් විසින් අත්හැර දමනු ලැබූ දොස්ත් මහමත්, අක්බාර් ඛාන් නම් සිය පුත්‍රයාගේ රැකවරණ ඇතිව බාමියන් හරහා කාබුල් නගරයෙන් පැන ගියේය. සටනක් නැතිව ම කාබුල් නගරය යටත් විය. අවුරුදු 30කට ඉහත දී නැති වී ගිය කාබුල් සිංහාසනය නැවත වරක් ෂා ෂුජාට අයත් විය. බ්‍රිතාන්‍ය ආධාරයෙන් ඔහු ලත් සිංහාසනයේ ආරක්ෂාව පිණිස බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා කාබුල්හි නවත්වනු ලැබූහ. එහෙත් වැඩිකල් යන්නට පෙර ම මේ හමුදා නිසා වියවුල් තත්වයක් ඇති විය. ෂා ෂුජා ඉංග්‍රීසීන්ගේ අනුග්‍රහය හැමවිට ම පැතීම නිසා රටවාසීන්ට ඔහු එපා වන්නට විය. මේ අතර කාබුල්හි අමීර්ව සිට පැන ගිය දොස්ත් මහමත් ඉංග්‍රීසීන්ට භාර වූයෙන් ඔහු ඉන්දියාවට යවනු ලැබීය. 1841 දී දොස්ත්ගේ පුත්‍ර අක්බාර් ඛාන්ගේ ප්‍රමුඛත්වයෙන් කාබුල්හි කැරැල්ලක් ඇති විය. එනුවර ඉංග්‍රීසි නියෝජිතයන් හැටියට නැවතී සිටි සර් විලියම් මැක්නෝටන් හා සර් ඇලෙක්සැන්ඩර් බ'න්ස් ඇතුළු ඉංග්‍රීසි නිලධාරීන් රැසක් මරා දමනු ලැබූහ. ඉතිරි වූ ඉංග්‍රීසිහු ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් පිට වීමට කැමැත්ත දැක්වූහ. 1842 දී අනුගාමිකයන් 12,000ක් ද සහිත බ්‍රිතාන්‍ය හා ඉන්දියානු පිරිසක් කාබුල් නුවරින් පිට වූහ. කාලගුණයේ අයහපත්කම නිසා ද සැඟවී සිටි ඇෆ්ඝන්වරුන්ගෙන් ලත් පහරින් ද මේ සේනාවෙන් විශාල සංඛ්‍යාවක් විනාශ විය. ෂා ෂුජා ද වැඩි කල් නොගොස් ම මරා දමන ලදි. ඝාස්නිහි බ්‍රිතාන්‍ය කඳවුර ඇෆ්ඝන් කැරලිකරුවන්ට යටත් වූ අතර කන්දහාර්, ජලාලාබාද් යන කඳවුරු ඉංග්‍රීසීහු රැක ගත්හ. ඉක්බිති ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ බ්‍රිතාන්‍ය හිරකරුවන් බේරා ගැනීම හා ඇෆ්ඝන්වරුන්ගෙන් පළිගැනීම ද පිණිස ඉන්දියාවේ නව අග්‍රාණ්ඩුකාර ඇලන්බරෝ සාමි යැවූ ඉංග්‍රීසි සේනා කයිබර් දුර්ගය ඔස්සේ ගොස් ජලාලාබාද් අල්ලාගත්හ. මාස ගණනකින් කාබුල් නගරය ද ඝාස්නි ප්‍රදේශය ද යටත් කොටගත් ඔව්හු කාබුල් නගරය විනාශ කොට 1842 දෙසැම්බර් මාසයේ දී එරටින් පිට වූහ.<br /> <br /> '''දොස්ත් මහමත් (දෙවැනි වර)'''<br /> <br /> ඉංග්‍රීසි ආක්‍රමණය නිසා අරාජික වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ සිංහාසනයට සදුසායි වංශයේ ෂා පූර් නම් කුමාරයා තෝරා ගන්නා ලදි. එහෙත් මේ අතර ඉන්දියාවේ ඉංග්‍රීසින් භාරයේ විසූ දොස්ත් මහමත් ආපසු පැමිණියෙන් සිහසුන නැවතත් ඔහුට පැවරිණ. 1843 දී කාබුල්, ඝාස්නි, ජලාලාබාද් යන ප්‍රදේශවල අමීර් පදවිය ලත් ඔහු 1854 වන විට ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානය, බාල්ක්, කන්දහාර් හා හිරාත් යන ප්‍රදේශ ද තමන් යටතට ගැනීමෙහි සමර්ථ විය.<br /> <br /> මේ අතර 1848 දී දෙවන සික් යුද්ධයේ දී අමීර් දොස්ත් ඉංග්‍රීසීන්ට විරුද්ධව සික්වරුන්ගේ පැත්ත ගත්තේය. ඔහු අක්බාර් ඛාන් නම් වූ තම පුත්‍රයා යටතේ යැවූ සේනාව ඉංග්‍රීසීන් අතින් පැරදිණ. මේ යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යයේ කොටසක් වූ පේශාවර් ප්‍රදේශය බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවට ඈඳනු ලැබීය.<br /> <br /> 1848 දී දොස්ත්ගේ වැඩිමහලු පුත්‍ර රණකාමී අක්බාර් ඛාන් මිය ගියේය. ගුලාම් නයිදර් නම් වෙනත් පුත්‍රයකුට ඔහුගේ තැන දෙන ලදි. 1855 දී මෙතෙම දොස්ත් මහමත් වෙනුවෙන් ඉංග්‍රීසින් හා මිත්‍ර ගිවිසුමකට අත්සන් කෙළේ පර්සියානුන්ට විරුද්ධව ඉංග්‍රීසි ආධාරය ලබා ගැනීම පිණිසය. ඇෆ්ඝන්වරුන් 1854 දී යටත් කරගන්නා ලද හිරාත් ප්‍රදේශයට පහර දුන් පර්සියානුවරු එපෙදෙස අල්ලාගත්හ. එහෙත් ඇෆ්ඝන්වරුන්ගේ මිත්‍ර ඉංග්‍රීසීන්ගේ මැදහත් වීමෙන් හිරාත් ප්‍රදේශය ස්වාධීන පාලකයකුට පවරනු ලැබීය. 1857 දී ඇති වූ ඉන්දියානු හමුදා කැරැල්ලේ දී ගිවිසුමට ගරු කළ දොස්ත් මධ්‍යස්ථව ම සිටියේය. මෙය ඉංග්‍රීසීන්ට විශාල අස්වැසිල්ලක් විය.<br /> <br /> 1863 දී හිරාත් ප්‍රදේශය නැවතත් දොස්ත් අතට පත් විය. මෙයින් දෙසතියකට පසු ඔහු මිය ගියේය. ඔහුගේ පුතුන් 16 දෙනාගෙන් පස් දෙනෙක් ම සිංහාසනය පැතූහ. දොස්ත් විසින් සිහසුනට තෝරනු ලැබ සිටි ‍ශේර් අලි අමීර් හැටියට පත් කරනු ලැබීය. එහෙත් ඔහුගේ වැඩිමහල් සෝයුරන් දෙදෙනා සහ බාල සොහොයුරන් කීප දෙනකු ද විරුද්ධ වීමෙන් කලක් ම වියවුල් තත්ත්වයක් පැවතිණ. ඉංග්‍රීසීහු ශේරි අලි අමීර් හැටියට පිළිගත් නමුත් සිංහාසන උරුමය සම්බන්ධයෙන් යුද්ධයකට නොපැටලී සිටීමට වග බලාගත්හ. 1866 දී අෆ්සාල් ඛාන්ගේ පුත්‍ර අබ්දුර් රාමන් විසින් ශේර් අලි පරදවා ඔහු කන්දහාරයටත් එතැනින් හිරාත් ප්‍රදේශයටත් පන්නා හරින ලදි. කාබුල්හි අමීර් පදවිය අෆ්සාල් ඛාන්ට හිමි විය. 1867 දී ඔහු මියගියෙන් අසීම් ඛාන් නම් වූ සහෝදරයාට කාබුල්හි අමීර් පදවිය ලැබුණේය. එහෙත් කාබුල් ජනතාවට අප්‍රිය වූ හෙතෙම ශේර් අලි විසින් පරදවන ලදි. ශේර් අලි 1868 දී නැවතත් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යයේ අමීර් බවට පත් විය.<br /> <br /> '''දෙවැනි ඇෆ්ඝන් යුද්ධය'''<br /> <br /> ශේර් අලි හා ඉංග්‍රීසීන් අතර හොඳ හිත වැඩි කලක් නොපැවැත්තේය. ඉංග්‍රීසීන්ගේ සතුරු රුසියානුන් හා ක්‍රමයෙන් ඔහුගේ සම්බන්ධය දියුණු විය. 1878 දී ඇෆ්ඝන්වරු සර් නෙවිල් චේම්බර්ලින් යටතේ එවන ලද බ්‍රිතාන්‍ය දූත පිරිසට කයිබර් දුර්ගය පසු කිරීමට ඉඩ නොදී ඔවුන් ආපසු හරවා යැවූහ. මේ සිද්ධිය ගැන පළිගැනීම පිණිස මාස කීපයක් ඇතුළත විශාල බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවක් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආක්‍රමණයෙහි යෙදුණේය. කල්නොයවා ම කයිබර් දුර්ගය අල්ලා ගත් ඉංග්‍රීසීහු 1879 දී කුරාම්, කන්දහාර් යන ප්‍රදේශ අල්ලාගත්හ. මේ වර්ෂයේ දී කාබුල් නුවරින් පලාගිය ශේර් අලි රුසියන් අගනුවර වෙත යද්දී මිය ගියේය. ශේර් අලිගෙන් පසු අමීර් පදවියට පත් කරන ලද යාකුබ් ඛාන් ඉංග්‍රීසින් හා සාමයට එළඹියේය. මේ සාමය අනුව කයිබර්, මික්නි යන දුර්ග පාලනය ද කුරාම් නිම්නය, සිබි ආදි ප්‍රදේශ ද ඉංග්‍රීසීන්ට අයත් විය. කාබුල් නගරයට බ්‍රිතාන්‍ය රෙසිදන්තවරයකු එවීමට ද ඉඩ දෙනු ලැබීය.<br /> <br /> '''අබ්දුර් රාමන් ඛාන්'''<br /> <br /> යාකුබ් ඛාන් දුර්වල පාලකයෙක් විය. ඔහුගේ දුර්වලත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගත් කාබුල්හි බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධී ජනයා බ්‍රිතාන්‍ය රෙසිදන්තවර සර් ලුවී කාවඤ්ඤාරි සෙනෙවියා හා ඔහුගේ ආරක්ෂක භටයන් මරාදැමූහ. මේ නිසා කන්දහාර්හි බ්‍රිතාන්‍ය සෙනෙවි රොබට්ස් එහි සිට පැමිණ කාබුල් නගරය අල්ලාගති. යාකුබ් ඛාන් සිහසුන අත්හැර බ්‍රිතාන්‍යයන් වෙත පැමිණියෙන් ඔහු ඉන්දියාවට එවන ලදි. අෆ්සාල් ඛාන් අමීර්ගේ පුත්‍ර අබ්දුර් රාමන් ඛාන් 1880 දී කාබුල්හි අමීර් හැටියට බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදි.<br /> <br /> මේ අතර කන්දහාර් ප්‍රදේශය ශේර් අලි ඛාන් නම් වූ ස්වාධීන පාලකයකු යටතේ පාලනය විය. 1880 දී යාකුබ් ඛාන්ගේ සොහොයුරු වූ හිරාත්හි ස්වාධීන පාලක අයුබ් ඛාන් බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවකට ද පහර දී කන්දහාරය අල්ලා ගත්තේය. ඉක්බිති එහි පැමිණි රොබට් සෙනෙවියා ඔහු පන්නා කන්දහාරය මුදාගත් නමුත් ශේර් අලි ඛාන්ට සිය බලය රැකගන නොහැකි වූයෙන් ඔහු ඉන්දියාවට ගොස් එහි විසීය. ඉක්බිති අබ්දුර් රාමන් අතින් පැරදුණු යාකුබ් ඛාන් පර්සියාවට පැන ගියේය. මෙසේ කාබුල්හි පමණක් අමීර් පදවිය ලත් අබ්දුර් රාමන් කල්නොයවා ම කන්දහාර්, හිරාත් යන ප්‍රදේශ ද හිමි කර ගත්තේය.<br /> <br /> 1885 දී රුසියන්-ඇෆ්ඝන් අරගළයක් ඇති විය. ඉන් වර්ෂයකට ඉහත දී ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ උතුරු මායිම සලකුණු කිරීමේ කාර්යය බ්‍රිතාන්‍ය ජාතිකයන්ගෙන් හා රුසියානුන්ගෙන් යුත් කොමිසමකට පැවරීමට තීරණය කරගෙන තිබුණු නමුත් රුසියන් නියෝජිතයෝ නියමිත පරිදි නොපැමිණියහ. ඇෆ්ඝන් හා ඉංග්‍රීසි නියෝජිතයන් එම කාර්යයෙහි යෙදී සිටිද්දී පඤ්ච්දේ නම් ස්ථානයේ දී රුසියානු හමුදාවක් ඇෆ්ඝන්වරුන්ට පහර දුන්නේය. මේ කාලයේ දී අමීර් ඉන්දියාවේ අග්‍රාණ්ඩුකාර ඩෆරින් සාමි සමඟ සාකච්ඡාවක් සඳහා පැමිණ සිටියෙන් අරගළය දිග්ගැස්සී නොගියේය.<br /> <br /> 1888 දී අමීර්ගේ ඥාති සහෝදර ඊසාක් ඛාන් නම් වූ ඇෆ්ඝන් තුර්කිස්ථානයේ පාලකයා ගැසූ කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීමෙන් පසු අබ්දුර් රාමන් එම උතුරු ප්‍රදේශයේ ද අසහාය නායකයා විය. මඳ කලකින් ම කපිරිස්ථාන නම් වූ කඳුකර වන ප්‍රදේශයක් ද සිය පාලනය යටතට ගත් අමීර් ඉන්දියානු ප්‍රදේශවලට ද කඩා වැදුණේය. මේ නිසා දුරාන්ද් මායිම නමින් ප්‍රසිද්ධ මායිම සලකුණු කිරීමට සිදු විය. 1901 දී අමීර් අබ්දුර් රාමන් මිය ගියේය.<br /> <br /> අබ්දුර් රාමන් මහත් බලසම්පන්න රජෙක් විය. අයෝමය පාලනයක් ගෙන ගිය ඔහු යටතේ එරට මනා ලෙස සංවිධානය කරන ලද යුද්ධ හමුදාවක් හා ක්‍රමවත් ආණ්ඩුවක් ඇති විය. රටේ පැවැති මං පැහැරීම්, ප්‍රදේශාධිපතීන්ගේ පීඩන ආදිය නැති කිරීමට ක්‍රියා කළ ඔහු ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ආර්ථික දියුණුව ඇති කිරීමට ද වෙහෙස ගත්තේය. ඇෆ්ඝන් ඉතිහාසයේ ශ්‍රෙෂ්ඨ ස්ථානයක් ඔහුට හිමි වේ.<br /> <br /> '''හබිබුල්ලා'''<br /> <br /> අබ්දුර් රාමන්ගේ දෙටු පුත් හබිබුල්ලා පියාට වඩා සහනශීල තැනැත්තෙක් විය. ඔහු රටේ බදු බර අඩු කිරීමට ක්‍රියා කෙළේය. නිතර ම වියවුල් සහිත දේශසීමා ප්‍රදේශවල ගෝත්‍රික කටයුතු පිණිස රාජ්‍ය මන්ත්‍රණ සභාවක් ඇති කෙළේය. ඉංග්‍රීසීන් කෙරෙහි සැක සිතින් පසු වූ ඔහුගේ කාලයේ දී යම් යම් විශේෂ වරප්‍රසාද පතා කාබුල් නුවරට ගිය ඉංග්‍රීසි දූත මෙහෙවරක් අසාර්ථක විය. 1907 දී ඉංග්‍රීසීන්ගේ ආරාධනයෙන් ඉන්දියාවේ චාරිකාවක යෙදුණ හබිබුල්ලා අග්‍රාණ්ඩුකාර මින්ටෝ සාමි විසින් ඉමහත් ගෞරවයෙන් හා සාදරයෙන් පිළිගන්නා ලදි. මෙයින් පසු ඇෆ්ඝන්-ඉංග්‍රීසි සම්බන්ධය වඩා යහපත් වූ බව පෙනේ. 1907 ඇති වූ බ්‍රිතාන්‍ය-රුසියානු ප්‍රඥප්තියකින් ඉංග්‍රීසීන් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දේශපාලන තත්ත්වයෙහි වෙනසක් ඇති කිරීමට බලාපොරොත්තු නොවන බව ප්‍රකාශ කළ අතර රුසියාව ඇෆ්ඝනිස්ථාන් ප්‍රදේශයේ කිසි ම ඇඟිලි ගැසීමක් නොකරන බවට පොරොන්දු විය.<br /> <br /> හබිබුල්ලා අමීර්ගේ කාලය විශේෂයෙන් වැදගත් වනුයේ එවක එරටට බටහිර සංස්කෘතියේ නොයෙකුත් අංග ප්‍රවිෂ්ට වීම නිසාය. කාබුල්හි උසස් අධ්‍යාපන පීඨය, ප්‍රවෘත්ති පත්‍ර, ටැලිපෝන් සේවය, මෝටර් වාහන භාවිතය ආදිය එරට පැරණි මතධාරී ජනතාවගේ බලවත් විරෝධය මධ්‍යයේ ම ආරම්භ කැරිණ. <br /> <br /> I වැනි ජගත් සංග්‍රාමය ඇති වූයේ හබිබුල්ලාගේ කාලයේ දීය. ඔහුගේ ප්‍රතිපත්තිය වූයේ පක්ෂයක් නොගෙන කටයුතු කිරීමය. <br /> <br /> එම මහා යුද්ධයේ දී තුර්කිය ජර්මනියේ පක්ෂය ගැනීම ඉස්ලාම් දේශයක් වූ ඇෆ්ඝනිස්ථානය කෙරෙහි ද බලපෑවේය. තුර්කි සුල්තාන්වරයා ඉස්ලාම් ආගමේ නායක කාලිප්වරයා හැටියට එරට ජනයා ද සැලකූ බැවිනි. යුද්ධය පවතිද්දී ජර්මන් දූත පිරිසකට ඇෆ්ඝනිස්ථානයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දෙන ලෙස හබිබුල්ලාට බල කර සිටීමට බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධී ඇෆ්ඝන් පක්ෂයට පුළුවන් විය. ජර්මන් පිරිසට කාබුල් නගරයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දෙන ලද නමුත් මෙය යුද්ධයට බැඳීමක් සේ සැලකිය නොහැකිය. ඔවුන්ගේ අහංකාර පැවැත්ම නිසා ඔවුන්ට එහි විසිය හැකි වූයේ හිරකරුවන් ලෙසය. <br /> <br /> අවසානය දක්වා ම හබිබුල්ලා අමාරුවෙන් නමුත් මධ්‍යස්ථභාවය රැකගෙන සිටියේය. හෙතෙම 1919 පෙබරවාරි 19 දින රාත්‍රියේ ජලාලාබාද්හි යුද කඳවුරක දී සාහසික මරණයකට ගොදුරු විය. ඉක්බිති අමීර්ගේ සහෝදරයකු වූ නස්රුල්ලා ඛාන් ඇෆ්ඝන් අමීර් බවට පත් විය. <br /> <br /> '''[[අමනුල්ලා]]'''<br /> <br /> (මේ ශීර්ෂය යටතේ ද බලන්න.) නස්රුල්ලා ඛාන්ට අමීර් පදවිය ඉසිලීමට ඉඩ ලැබුණේ සදිනක් පමණි. කාබුල්හි ආණ්ඩුකාර පදවිය දරමින් සිටි, නැසීගිය අමීර්ගේ තෙවැනි පුත්‍ර අමනුල්ලා යුද හමුදාවේ සහාය ලබා තමා කාබුල්හි අමීර් හැටියට ප්‍රකාශ කෙළේය. නස්රුල්ලා ද අමනුල්ලාගේ දෙටු සොහොයුරා ද අමනුල්ලා අමීර් හැටියට පිළිගත්හ. <br /> <br /> 1919 දී මහා බ්‍රිතාන්‍යයට විරුද්ධව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළ හෙතෙම ඉන්දියාවට ආක්‍රමණික සේනා යැවීය. තෙවැනි ඇෆ්ඝන් යුද්ධය නමින් හැඳින්වෙන මේ යුද්ධයේ දී අමනුල්ලාගේ සේනාවෝ පැරදුණාහ. බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියානු භටයෝ කයිබර් දුර්ගය අසල ඩැකා ප්‍රදේශය අල්ලාගත්හ. අමනුල්ලා සාමයට කැමති වූයෙන් දෙපක්ෂය අතර 1919 අගෝස්තු මාසයේ දී ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදි. මේ ගිවිසුම අනුව මෙතෙක් ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩුව විසින් ඇෆ්ඝන් අමීර්වරුන්ට ගෙවන ලද ආධාර මුදල නවත්වන ලදි. එහෙත් අමනුල්ලාගේ අවශ්‍යතම පරමාර්ථයක් ද මේ ගිවිසුම නිසා ඉටු විය. එනම් ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යයේ විදේශ සම්බන්ධතාවනට බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවේ ඇඟිලි ගැසීම නතර වීමය. මහා බ්‍රිතාන්‍යය හෝ වෙන යම් රටක් හෝ සමඟ කෙළින් ම ගනුදෙනු කිරීමේ අයිතිය ඔහුට දෙන ලදි. මේ නිසා ඇෆ්ඝනිස්ථානය විදේශීය බැමිවලින් නිදහස් කරගත් වීරයා හැටියට අමනුල්ලාට විශාල කීර්තියක් අත් විය. 1921 දී හෙතෙම රුසියාව, තුර්කිය හා මහා බ්‍රිතාන්‍යය ද සමඟ ගිවිසුම් ඇති කරගත්තේය. ඉක්බිති මහා බ්‍රිතාන්‍යය, රුසියාව, ප්‍රංසය, ඉතාලිය, ජර්මනිය, තුර්කිය, ඉරාකය ආදි රටවල් සමඟ තානාපති සම්බන්ධකම් ඇති කරගත් ඇෆ්ඝනිස්ථානය 1923න් පසු සම්පූර්ණ නිදහස් රාජ්‍යයක් හැටියට පිළිගනු ලැබීය.<br /> <br /> 1922-25 කාලයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථාන දේශසීමා හා සම්බන්ධ ට්‍රාන්ස්-ඔක්සස් හා ට්‍රාන්ස්-කැස්පියන් ප්‍රදේශවල සෝවියට් බොල්ෂෙවික් කටයුතු දියුණු වන්නට විය. මේ ප්‍රදේශ හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර දේශසීමා අවුල් ඇති වන්නට ද විය. 1926 දී රුසියන් බොල්ෂෙවික්වරු දර්කාබාද් දේශසීමාවෙන් ඇතුළු වී ඇෆ්ඝන් මුරපොළක් යටත් කරගත්හ. මේ සිද්ධියෙන් පසු රුසියාව හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර ගිවිසුමක් ඇති විය. දෙරට අතර ආක්‍රමණයන් නතර කිරීමට මෙයින් ගිවිස ගන්නා ලදි.<br /> <br /> රටේ නොයෙකුත් ප්‍රතිසංස්කරණ හා වෙනස්කම් ඇති කිරීමට ක්‍රියා කළ අමනුල්ලා හිතුවක්කාර පාලකයෙක් විය. මේ නිසා රටේ දියුණුවට බාධා ඇති විය. එමෙන් නොසන්සුන්කම් ද ක්‍රමයෙන් වැඩි වන්නට විය. 1927 දී අමනුල්ලා රජ සිය දේවිය ද සමඟ යුරෝපා සංචාරයක යෙදුණේය. 1928 දී පෙරළා සිය රට පැමිණි ඔහු තුර්කිය, පර්සියාව ආදි රටවල තමන් දුටු ප්‍රතිසංස්කරණ තම රටේත් ඇති කරලීමට වෑයම් කෙළේය. බටහිර සංස්කෘතියේ විවිධ අංගයන් එක්වරට ම ඇති කිරීමට වැර ගත්තේය. ඉස්ලාම් පූජක පක්ෂය බෙහෙවින් විරුද්ධ වූ ස්ත්‍රී අධ්‍යාපනය ආදි විපර්යාසයන් ඇති කිරීමට ගත් ප්‍රයත්න නිසා රටේ විශාල කැරැල්ලක් ඇති විය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් 1929 දී ඔහුට ඇෆ්ඝන් සිහසුන හැරදමා යෑමට සිදු විය.<br /> <br /> මේ අතර බවා-ඉ-සකාවෝ නම් හොරදෙටුවෙක් රාජසේනාවන් පරදවා කාබුල් නගරයට පහර දී එය යටත් කරගති. අමනුල්ලා පලායද්දී සිය සොහොයුරු ඉනයතුල්ලා සිහසුනට නම් කොට ගිය නමුත් බවා-ඉ-සකාවෝ, හබිබුල්ලා ඝාසි යන නමගෙන, මසක් රජකම දැරීය. මේ අතර නදීර් ඛාන් නමැති රාජකුමාරයෙක් හබිබුල්ලා ඝාසි නසා බලයට පැමිණියේය. <br /> <br /> '''නදීර් ෂා'''<br /> <br /> 1929 ඔක්තෝබර් 15 දින රජබවට පත් නදීර් (ඛාන්) ෂා ඉංග්‍රීසින්ගේත් ආධාර ලැබ සංවර්ධන කටයුතු හා ප්‍රතිසංස්කරණයන් ද විශාල යුද්ධ හමුදාවක් ගොඩනැඟීමේ කටයුතු ද කිරීමෙහි යෙදුණේය. රුසියන්, පංජාබි ආදි විදේශිකයන්ගේ උසිගැන්වීමෙන් රටේ තැන තැන ඇති වූ කැරලි කීපයක් ම මැඩපැවැත් වූ මෙතෙම 1933 දී සාහසිකයකු විසින් මරන ලදි.<br /> <br /> නදීර් ෂාගේ මරණින් පසු ඔහු පුත් මහමත් සහීර් ෂා රජ විය. මොහුගේ කාලයේ දී ජර්මන් ආධාර ලැබ කර්මාන්ත දියුණුවට වැඩ සලසන ලදි. අධ්‍යාපනයේ දියුණුවක් ද දක්නා ලදි. 1934 දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය ජාතීන්ගේ සංගමයේ සාමාජිකත්වය ලද්දේය. 1930 දී ලේඛනගත ආණ්ඩු ව්‍යවස්ථාවක් එරට පළමුවරට ඇති විය. එය 1937 හා 1938 යන වර්ෂවල දී සංශෝධනය කරනු ලැබීය. 1940 දී රජුට විරුද්ධ අසාර්ථක කුමන්ත්‍රණයක් විය.<br /> <br /> '''II ලෝක මහා යුද්ධය හා ඉන් පසු'''<br /> <br /> 1939 දී ඇති වූ ලෝක සංග්‍රාමයේ දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය පෙර මෙන් ම මධ්‍යස්ථභාවය ප්‍රකාශ කර සිටියේය. එසේ කෙළේ ආර්ථික වශයෙන් ජර්මනියෙන් ලද ආධාර නිසා එරට අමනාප කරගැනීමට අකැමැති වූ නිසාය. එහෙත් එංගලන්තයේ හා රුසියාවේ බලකිරීම් නිසා 1941 දී තානාපති සේවයේ සිටි අය හැර සෙසු දෙසියයක් පමණ වූ ජර්මන් පාක්‍ෂික ජාතිවලට අයත් ජනයා ඇෆ්ඝනිස්ථානයෙන් පිටමං කරනු ලැබූහ. යුද්ධයේ අවසානය දක්වා ම ඇෆ්ඝන් රාජ්‍යය අමාරුවෙන් වුව ද ස්වකීය මධ්‍යස්ථ ප්‍රතිපත්තිය රැකගත්තේය. මේ නිසා එරටට 1945 දී සැන් ප්‍රැන්සිස්කෝහි ලෝක සාමය රැකගැනීම උදෙසා පැවැත්වූ ජාත්‍යන්තර රැස්වීමට ආරාධනා නොලැබුණේය. එහෙත් 1946 දී ඇෆ්ඝනිස්ථානය එක්සත් ජාතීන්ගේ මණ්ඩලයේ සාමාජිකත්වය ලැබුවේය. එම වර්ෂයේ දී සෝවියට් රුසියාව හා ඇෆ්ඝනිස්ථානය අතර දේශසීමා වෙනස් කරගැනීම සඳහා දෙරට අතර සම්මුතියක් ඇති විය. මේ අනුව ඇෆ්ඝනිස්ථානය කුෂ්කා නම් ප්‍රදේශය තුර්කි සෝවියට් සමූහාණ්ඩු ප්‍රදේශයට දී ඒ වෙනුවට කුඩා කොදෙව් දෙකක් ද යම් යම් පහසුකම් ද ලබාගත්තේය.<br /> <br /> 1932 සිට ආර්ථික සංවර්ධනය උදෙසා කර්මාන්ත දියුණුව පිණිස විදේශ ආධාර ද ඇතිව ක්‍රියා කරගෙන යන නමුත් ඇෆ්ඝනිස්ථානය ආර්ථික හා සමාජ තත්ත්වය අතින් දියුණුවෙන් ඉතා අඩු රටකි. 1940 දී කාර්මික සංවර්ධනය උදෙසා පස් අවුරුදු සැලැස්මක් අරඹන ලදි. ගමනාගමන පහසුව ඇති කිරීම, ජලවිදුලි බලය නිපදවීම, රෙදිවිවීම හා සීනි සෑදීම ආදි කර්මාන්තයන්හි විශාල වශයෙන් යෙදීම ආදිය ගැන ආණ්ඩුව මහත් උනන්දුවකින් ක්‍රියා කරගෙන යනු ලැබේ. අධ්‍යාපන දියුණුව උදෙසා පැරණි මතධාරීන්ගේ විරුද්ධත්වය නොතකා විවිධ විද්‍යාලයන් අරඹා තිබේ.<br /> <br /> == කලා ශිල්ප ==<br /> ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ පැරණි සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථාන පිළිබඳ සාක්ෂි පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණයන්ගෙන් ලැබී තිබේ. 1959 වන තෙක් සාරාගනු ලැබූ ස්ථාන අතුරෙන් ඉතා වැදගත් සේ ගිණිය හැක්කේ කන්දහාර් නගරයට උතුරින් පිහිටි මුන්ඩිගක් නමැති ස්ථානයයි. මෙහි යට පස් තට්ටුවේ තිබී සොයා ගන්නා ලද වස්තු අතර දේශීය සම්ප්‍රදායානුකුල කලා කෘතීන් මෙන් ම කුල්ලි ආදි ඉන්දියානු මධ්‍යස්ථානයන්ගේ බලපෑමට හසු වූ කලා කෘතීහු ද වෙත්. මැද පස් තට්ටුවේ සැඟවී තිබී සාරාගන්නා ලද මන්දිරයන්ගේ නටබුන්වලින් හා වෙනත් කෘතීන්ගෙන් දැක්වෙන්නේ ඉරාන බලපෑමකි. සොයාගෙන ඇති බඳුන් අතර බලුකිස්ථානයේ මෝස්තර අනුව හැඩගැසූ ඒවා ද වේ. උඩ පස්තට්ටුවට අයත් නටබුන්වලින් හරප්පා සංස්කෘතියෙහි බලපෑම දැක්වේ. කලක් අත්හැර දමන ලද මෙම නගරය පසුව ඉන්දු මිටියාවතේ ජන කොට්ඨාසයක් විසින් වාසභූමි කොටගනු ලැබීම ඇතැම් විට මීට හේතුව විය හැකිය. මෙම ස්ථානයේ තිබී මහාමාතෘ දේවතා රූපයක් හමුවීම මෙම ස්ථානය පැරණි කල පටන් ම ඉන්දියාව හා ඉරානය අතර පිහිටි මධ්‍යස්ථානයක් සේ සැලකීමට සාධකයක් කොටගනු ලැබේ. නද්-ඉ-අලි නම් ස්ථානයේ තිබී සොයාගන්නා ලද පුරා වස්තුවලින් හෙළිවන්නේ පසුකාලයේ සිතියානු ආක්‍රමණයක් වූ බව හා දක්ෂිණ රුසියානු බලපෑම් මෙහි තුබුණු බවයි. මේ පිළිබඳ වැදගත් සාක්ෂියක් කොටගනු ලබන්නේ දිගු කෙමිවලින් යුත් බඳුන්ය. දැනට සොයාගෙන ඇති තොරතුරු අනුව ක්‍රි.පූ. 3000 පමණේ සිට ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශය විවිධ සංස්කෘතීන් එකට හමු වූ ස්ථානයක්ය යන මතය පිළිගත හැකිය.<br /> <br /> ඓතිහාසික යුගය ඇකිමේනියානු ආධිපත්‍යයෙන් පටන් ගැනෙතැයි සිතිය හැක. මේ යුගයේ ද කර්මාන්ත හා කලා පිළිබඳ විදේශික සංවිධානයක් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ වූ බව පෙනේ. ඉන්දු-ග්‍රීක හා ග්‍රීක-බැක්ට්‍රියානු ජනයාගේ නැඟීම හා සමග නැගෙනහිර ඇෆ්ඝනිස්ථානය යාවනික ප්‍රදේශයක් විය. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ කොටසක වූ මෙම යාවනික පදනම මත ග්‍රීක හා බෞද්ධ කලා සම්ප්‍රදායයන්ගේ සංකලනයක් වන සුප්‍රසිද්ධ ගාන්ධාර කලාව බිහිවිය. එහෙත් මෙයට වෙනස් මතයක් ඉදිරිපත් කරන මෝටිමර් වීලර් ගාන්ධාර කලාව ඉන්දු-රෝම කලාවන්ගේ සංකලනයකැයි කියයි ([[ඉන්දු-ග්‍රීකයෝ]] බ.). <br /> <br /> කුෂාණ යුගය උදා වන විට ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ බොහෝ පෙදෙස්වල ඉන්දු-ග්‍රීක කැටයම් ශිල්පය හා ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය පැතිර ගොස් තිබිණි. එසේ වුව ද ඉන්දු-ග්‍රීක කලා සම්ප්‍රදායට වෙනස් වූ වෙන ම කලා සම්ප්‍රදායක් පාලක ජාතීන් අතර ප්‍රචලිතව තිබුණේ යයි ද එය කුෂාණ කලා සම්ප්‍රදායක් ලෙස හැඳින්විය හැකි යයි ද සමහරු විශ්වාස කරත්. ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ප්‍රාදේශික ප්‍රතිමා ආදියෙහි ග්‍රීක ලක්ෂණ මෙන් ම කුෂාණ ලක්ෂණ ද ඇතැයි විශ්වාස කරනු ලැබේ. ගාන්ධාර සම්ප්‍රදාය බිහි කිරීමෙහි ලා කුෂාණ කලාවෙන් සැලසුණු සේවය මථුරා නගරයේ දක්නා ඇතැම් පිළිමවලින් වටහා ගත හැකිය.<br /> <br /> බෙග්‍රම්හි කැණීම්වල දී රෝම-මිසර හා රෝම-සිරියානු වීදුරු බඩු ද ග්‍රීක ලෝකඩ කෘති (bronzes) හා ඇලෙක්සැන්ඩ්රියානු ලෝහ කෘති ද ඉන්දියානු හා චීන කෘතීන් අතර දක්නට ලැබිණ. මේ සා විවිධත්වයක් ඇති වීමට හේතුව මෙම ප්‍රදේශය ගමනාගමන මධ්‍යස්ථානයක් වීම යයි සිතිය හැකිය. මේවා එක ම කාලපරිච්ඡේදයකට අයත් කෘතීන් ලෙස සලකනු නොලැබේ. ඇෆ්ඝන් ප්‍රදේශය හා රෝම-ග්‍රීක සංස්කෘතීන් අතර වූ සම්බන්ධය මෙම කෘතීන්ගෙන් මොනවට පැහැදිලි වේ. කුෂාණ හා රෝම-ග්‍රීක රාජ්‍යයන් අතර වූ ගමනාගමනය හේතු කොටගෙන ගාන්ධාර කලාව පෝෂණය වූ බව පැහැදිලිය. තවද පැරණි ඉන්දියානු හා චීන සම්ප්‍රදායයන්ගෙන් ද එය පෝෂිත විය. <br /> <br /> ගාන්ධාර සම්ප්‍රදායට අයත් ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දී ප්‍රාදේශික ලක්ෂණයන්ගෙන් නොසැදී මුල් ස්වරූපයෙන් ම පැවති බව පෙනේ. ස්තූපය හා වට ටැම් නිදසුන් වශයෙන් දක්විය හැකිය.<br /> <br /> කුෂාණවරුන්ගේ බලය මඬිමින් ආ සැසේනියානු ආක්‍රමණයන්ගෙන් පසුව එම ජාතිකයන්ට අයත් සම්ප්‍රදායයන් භාවිත වූ බවට ලකුණු ඇත. අටපට්ටම් සැලැස්මකට අනුව මන්දිර ඉදි කිරීම පිළිබඳ රෝම-බයිසැන්ටයින් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පක්‍රමය ද සැසේනියන් බලපෑම අනුව සිදු වූවකි.<br /> <br /> සැසේනියන් යුගයේ ඇෆ්ඝන් කලා අතර මූර්ති ලක්ෂණ හා ශෛලීන් අතින් තක්ෂශිලාවෙහි සුධාලේප (stucco) සැරසිලිවලට අනුරූප වූ සුධාලේප සැරසිලි දක්නට ලැබේ. මෙම සැරසිලි බෞද්ධ-ඉරාන සම්ප්‍රදායන්ට අයත් යයි කිව හැක. බෞද්ධ සිතුවම් ඇඳීමෙහි දී නියම සැසේනියානු මෝස්තර හා සංකේත වරදවා යොදා තිබේ. බාමියන් නගරයෙහි සමහර පිළිම ඇතැම් කුෂාණ පිළිම සිහියට නංවයි. එහි ඇති අඩි 175ක් උස් සුප්‍රසිද්ධ බුදු පිළිමයෙහි භාරතීය බලපෑම පිළිබිඹු වේ.<br /> <br /> මෙම යුගයෙහි බෞද්ධ ඉරාන සම්ප්‍රදාය හැර තවත් සම්ප්‍රදායයෝ දක්නට ලැබෙත්. සැසේනියන්-ගුප්ත සම්ප්‍රදාය යනුවෙන් කිසිවිටෙක හැඳින්වෙන සම්ප්‍රදාය මීට නිදසුනකි. බාමියන් නගරය අසල ෆොන්ඩුකිස්ථාන්හි සිතුවම් හා අගනා කැටයම් මෙම සම්ප්‍රදායට අයත් වේ.<br /> <br /> ෆොන්ඩුකිස්ථානයේ ස්වර්ණමය යුගයට අනතුරුව ඇති වූ අරාබි ආක්‍රමණයන් හේතු කොටගෙන ඇෆ්ඝනිස්ථාන කලාවේ ඉස්ලාම් යුගයක් බිහි විය. චන්ද්‍රාපීඩ හා ලලිතාදිත්‍ය යන අධිරාජයන්ගේ කාශ්මීර අධිරාජ්‍ය සමයෙහි පශ්චාත්කාලීන ගුප්ත සම්ප්‍රදායයෝ ද ඇෆ්ඝනිස්ථානයට ඇතුළු වූහ. මහිෂමර්දිනී නමින් හැඳින්වෙන කිරිගරුඬ පිළිමය මෙම බලපෑම අනුව නිර්මාණය වූවකි. ඉන්දු-ඉරාන කලාව හා මිශ්‍ර වූ ඉස්ලාම් කලාව අතිශයින් ජීවමාන කලාවක් විය.<br /> <br /> ඝස්නෙවිඩ් රාජවංශයේ නැඟීමත් සමඟ බෞද්ධ වස්තු විෂය කොටගත් මධ්‍ය ආසියා සම්ප්‍රදායට අයත් කලා ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඇති වන්නට විය. ලෂ්කාරි බසාර්හි ඝස්නෙවිඩ් මාළිගයෙහි භිත්තිවල අඳින ලද මුර භට පේළිවලින් මෙය සනාථ වේ. මෙම යුගයේ දී ඉන්දියානු බලපෑම බෙහෙවින් දක්නට ලැබුණේ ගෘහනිර්මාණ ශිල්ප විෂයයෙහිය. එ ද උපයෝගී කොටගන්නා ලද ද්‍රව්‍ය, වස්තූන්ගේ ප්‍රමාණය හා ලක්ෂණ ආදියෙහිය. ඉන්දියානු ලක්ෂණ මුලින් ම දක්නට ලැබුණේ ඝස්නිහි මහමුද්ගේ සොහොනෙහි යයි කියනු ලැබේ. ඝස්නෙවිඩ් සම්ප්‍රදායයන් [[සෙල්ජුක්]] (බ.) කලාව කෙරෙහි බලපෑවේය. ළඟ දී සොයාගන්නා ලද ඇතැම් ඝස්නෙවිඩ් කිරි ගරුඬ පිළිමවල සැසේනියන් ලක්ෂණ ද දක්නට ලැබේ. <br /> <br /> සෙල්ජුක් කලා පිළිබඳ ව්‍යාපාරයන් හේතු කොටගෙන ප්‍රසිද්ධියට පත් නැගෙනහිර ඉරානය මෙන් ම ඒ අවට ඇෆ්ඝන් පළාත් ද යථෝක්ත කලාවේ බලපෑමට උදක් ම යටත් විය. එහෙත් ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ ඉස්ලාම් කලාව නිවහල් කලාවක් නොවේ යයි කිව නොහැක.<br /> <br /> හිරාත්හි රෙදි මෝස්තර, ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය හා වෙනත් කලාත්මක නිදසුන්වලින් දැක්වෙන්නේ ඉරාන සම්ප්‍රදායට අයත් ලක්ෂණය. <br /> <br /> විසිවන ශතවර්ෂයේ මුල හරියේ දී ඉදි කැරුණු ඇෆ්ඝන් මැදුරු හැරුණු විට වර්තමාන නාගරික ශිෂ්ටාචාරය හා සම්බන්ධ බටහිර ක්‍රමයේ මැදුරු ද වර්තමාන ඇෆ්ඝනිස්ථානයේ දක්නා ලැබේ. මෙම ක්‍රමය ස්වදේශීය ක්‍රම හා මිශ්‍රව ස්වදේශීය ස්වරූපයක් ගැනීමට තව කලක් ගතවනු ඇත.<br /> <br /> == පොත්පත් ==<br /> The Cambridge History of India, Vol. VI<br /> <br /> Sykes, Sir P. M. - History of Afghanistan <br /> <br /> Fraser-Tytler, Sir W. K. - Afghanistan<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%A2%E0%B7%93.%E0%B6%92.%E0%B6%87%E0%B7%83%E0%B7%8A._%E0%B6%9C%E0%B7%94%E0%B6%AB%E0%B7%83%E0%B7%9A%E0%B6%9A%E0%B6%BB 2026-04-17T10:39:32Z

<p>Senasinghe: 'B.Sc., අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුවේ විද්‍ය...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>B.Sc., අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුවේ විද්‍යා ග්‍රන්ථ පරිවර්තන අධිකාරී; විද්‍යෝද්‍ය විශ්වවිද්‍යාලයේ බාහිර කථිකාචාර්‍ය්‍ය.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9D%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%83%E0%B7%8A_%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B6%B8%E0%B7%9A%E0%B6%BA%E0%B6%BA 2026-04-17T10:35:23Z

<p>Senasinghe: '&quot;ඕනෑ ම ත්‍රිකෝණයක පාද දෙකක් මත සමචතුරස්‍ර දෙකෙ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>&quot;ඕනෑ ම ත්‍රිකෝණයක පාද දෙකක් මත සමචතුරස්‍ර දෙකෙහි ඓක්‍යය ඉතිරි පාදයේ අඩක් මත සමචතුරස්‍රය මෙන් දෙගුණයක ද එම පාදයේ මධ්‍යස්ථය මත සමචතුරස්‍රය මෙන් දෙගුණයක ද ඓක්‍යයට සමානය&quot; යනු මේ ප්‍රමේයයයි.<br /> <br /> [[පෙර්ගාවේ ඇපොලෝනියස්]] (බ.) ගණිතඥයාගේ නාමයෙන් මේ ප්‍රමේයය එසේ නම් කොට තිබේ. <br /> <br /> රූප සටහන අනුව BD = DC වූ විට AB2 + AC2= 2BD2 + 2 AD&quot;.<br /> <br /> පයිතගරස් ප්‍රමේයයත් එහි විස්තීර්ණත් ආශ්‍රයෙන් ඔප්පු කළ හැකි මේ ප්‍රමේයය ත්‍රිකෝණයක පාද දී ඇති විට එහි මධ්‍යස්ථවල දිග සෙවීමට උපකාරි වෙයි ([[පයිතගරස් ප්‍රමේයයයේ විස්තීර්ණ]] බ.). <br /> <br /> අචල ලක්ෂ්‍ය දෙකක සිට ඊට ඇති දුර ප්‍රමාණ දෙකෙහි වර්ගවල ඓක්‍යය නියතව පවත්නා පරිදි චලනය වන ලක්ෂ්‍යයක පථය වනුයේ මුලින් කී ලක්ෂ්‍ය දෙක යා කරන රේඛාවේ මධ්‍ය ලක්ෂ්‍යය කේන්ද්‍රය කොට ඇති වෘත්තයක් බව මේ ප්‍රමේයයෙන් ලැබෙන වැදගත් නිගමනයකි. <br /> <br /> ත්‍රිකෝණයක පාද මත සමචතුරස්‍රවල ඓක්‍යයේ තුන් ගුණය එහි මධ්‍යස්ථ මත සමචතුරස්‍රවල ඓක්‍යයේ සිව්ගුණයට සමාන බව ද මේ ප්‍රමේයයේ උපකාරයෙන් නිගමනය කළ හැකි තවත් වැදගත් උපප්‍රමේයයකි. <br /> <br /> ඇපොලෝනියස් ප්‍රමේයය වූකලි D, යනු ABC ත්‍රිකෝණයක BC පාදයෙහි m. BD = n. DC වන පරිදි වූ ලක්ෂ්‍යයක් නම්, m.AB2 + n.AC2 = m.BD2+ n.CD2+ (m + n) AD2 යන ඕනෑම ත්‍රිකෝණයකට පොදු වූ ලක්ෂණයේ m = n වන විශේෂ අවස්ථාවයි. <br /> <br /> (කර්තෘ: [[ජී.ඒ.ඇස්. ගුණසේකර]]) <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ගණිත ප්‍රමේයය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%B4%E0%B7%99%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B7%9A_%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9D%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%83%E0%B7%8A 2026-04-17T10:19:54Z

<p>Senasinghe: 'ඇපොලෝනියස් බ.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[ඇපොලෝනියස්]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9D%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%83%E0%B7%8A 2026-04-17T10:19:24Z

<p>Senasinghe: '(පෙර්ගාවේ ඇපොලෝනියස්) ක්‍රි.පූ. 220 පමණ කාලයේ දී ස...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(පෙර්ගාවේ ඇපොලෝනියස්) ක්‍රි.පූ. 220 පමණ කාලයේ දී සුළු ආසියාවේ පෙර්ගා නගරයෙහි විසූ ශ්‍රෙෂ්ඨ ග්‍රීක ගණිත විද්‍යාඥයෙකි. ආකිමිඩීස්ගෙන් පසුව ඇලෙක්සැන්ඩියානු විද්‍යාඥ පරපුරේ ප්‍රමුඛ ස්ථානය මොහුට හිමි විය. <br /> <br /> එක ම කේතුවකින් (ඍජු හෝ වේවා විෂම හෝ වේවා) කේතුක (conic sections) වර්ග තුන ම ලබා ගත හැකි බව ඇපොලෝනියස් පෙන්වා දුන්නේය. විශේෂයෙන් ම ඔහු සිහිපත් කෙරෙනුයේ ඔහුගේ 'කේතුකයෝ' (Conic Sections) නම් වූ රචනාව නිසාය. මූලික කේතුවේ කෝණය නමින් ඔහුට කලින් භාවිතයේ පැවති කේතුක වර්ග තුනට ඔහු යෙදූ ඉලිප්සය (ellipse), පරාවලය (parabola) හා බහුවලය (hyperbola) යන පද ස්ථීර විය. කේතුකයන්ගේ ලක්ෂණ ඇතුළත් වන සාමාන්‍ය ජ්‍යාමිතික නියම අපට ලැබෙනුයේ ඇපොලෝනියස්ගෙනි.<br /> <br /> ජ්‍යාමිතිය සම්බන්ධයෙන් විසඳිය යුතු ප්‍රශ්න දෙකකට ආකිමිඩීස් හා ඇපොලෝනියස් යන දෙදෙනා විසින් මුල පුරන ලදි. එදා පටන් ජ්‍යාමිතිය පිළිබඳ විද්‍යාඥයෝ මේ ප්‍රශ්න විසඳීමේ යෙදී සිටිති. වක්‍රවලින් මායිම් වූ රූපයන්ගේ වර්ගමාතිය (quadrature) ඉන් පළමුවැන්නයි. පසු කාලයෙහි දී මෙයින් අත්‍යණුක කලනය (infinitesimal calculus) ඇති විය. කේතුකයන් පිළිබඳ සිද්ධාන්තය (theory of conic sections) දෙවැන්නයි. මෙයින් සෑම මාත්‍රවල ම ජ්‍යාමිතික චක්‍රයන් පිළිබඳ වාදය ඇති විය.<br /> <br /> ග්‍රන්ථ අටකින් සමන්විත කොට ලියන ලද 'කේතුකයෝ' කෘතිය නිසා ඇපොලෝනියස් 'මහා ජ්‍යාමිතිඥ' නමින් ප්‍රකට විය. මේ කෘතිය හැර ඔහු විසින් ජ්‍යාමිතිය පිළිබඳව තවත් අගනා ග්‍රන්ථ රාශියක් කරන ලද බව පෙනේ. එම ග්‍රන්ථ දැනට අවිද්‍යමාන වුව ද ප්‍රෝක්ලස්, ටොලමි, යුටෝසියස් ආදි පැරණි ලේඛකයන්ගේ කෘතිවල ඒවා ගැන සඳහන් වී තිබීමෙන් ජ්‍යාමිතියේ විකසනයට ඔහුගෙන් කෙතරම් සේවයක් ඉටු වී දැයි අපට සලකාගත හැකිය. යූක්ලිඩ් හා ආකිමිඩීස් වැනි ස්වකීය පූර්වගාමීන්ගෙන් ආභාසය ලබා ඔවුන්ගේ ඇතැම් සිද්ධාන්ත වඩා නිවැරදි බවට පැමිණවීමට ඔහු වෙහෙස ගෙන ඇත. ඇපොලෝනියස් විසින් ප්‍රථමයෙන් ඉදිරිපත් කරන ලද අපිවක්‍ර (epicycles) සිද්ධාන්තය පිළිගත්, අතීතයේ 'ශ්‍රෙෂ්ඨතම නක්ෂත්‍ර විද්‍යාඥයා' හැටියට ප්‍රසිද්ධියට පත්ව සිටි හිපාකස් එය වැඩිදුරටත් දියුණු කළේය. පසු කල ටොලමෛක සිද්ධාන්තය නමින් දන්නා ලද්දේ මේ සිද්ධාන්තයේ ම විකසනයකි. ([[ඇපලෝනියස් ප්‍රමේයය]] බ.)<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - ගණිතඥයෝ]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9D 2026-04-17T10:02:20Z

<p>Senasinghe: 'ග්‍රීක දේව ගණයට අයත් සුප්‍රකට දෙවියෙකි. අතිවි...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>ග්‍රීක දේව ගණයට අයත් සුප්‍රකට දෙවියෙකි. අතිවිශිෂ්ට රූප සම්පත්තියකින් හෙබි පුද්ගලයකු ලෙස මූර්තිමත් කොට දක්වනු ලබන මේ දෙවි තෙමේ සංගීතය, ආලෝකය, කාව්‍යය, අනාගතවාක්‍යය හා එ‍ෙඬේරකම යන මේ දෑට අධිපති යයි අදහනු ලැබීය. ඉතා ම ප්‍රචලිත ජනප්‍රවාදයකට අනුව ඇපොලෝ වූකලි සියුස් දෙවියාගේත් ලීටෝ දෙවඟනගේත් පුත්‍රයෙකි. <br /> <br /> මූලික වශයෙන් ඇපොලෝ වනාහි සතුන් ඇති කිරීම ආශ්‍රය කොට පැනනැඟි දෙවියෙකැයි සිතන්නට කරුණු ඇති බව මානව විද්‍යාඥයන්ගේ මතයයි. එඬේරුන් අත දක්නට ලැබෙන සංගීත භාණ්ඩයකට සමාන උපකරණයක් ඔහු වෙත තිබෙන අයුරින් ඔහුගේ මූර්තීන් ඉදි කොට තිබීම ද එඬේරකමට අන්තරායකර වූ වසංගතයන්ට සහ වෘකයන් වැනි වන සතුන්ට ඔහු අධිපති යයි සලකනු ලැබීම ද මීට සාක්ෂ්‍ය වශයෙන් ඉදිරිපත් කැරේ.<br /> <br /> ඇපොලෝට කැපවුණු ප්‍රධාන දේවාලය පිහිටියේ ඩෙල්ෆි නම් ස්ථානයේය. පැරණි ග්‍රීසියේ ආගමික සංවිධානය තුළ ඩෙල්ෆිය ඉතා වැදගත් තැනක් දැරූයෙන් ඇපොලෝ දෙවියා ද ග්‍රීක දේව ගණයෙහි ප්‍රමුඛ ස්ථානයක් උසුලන්නට විය. ඔහුගේ වීර ක්‍රියාවන් පිළිබඳ ජනප්‍රවාද බොහෝය. සාමාන්‍යයෙන් ග්‍රීක ශිෂ්ටාචාරයේ උසස් යයි සම්මත අංගෝපාංග සියල්ලට ම ඇපොලෝ අධිපති වී යයි හඳුන්වන්නට පුළුවන. <br /> <br /> පසු කලෙක ඇපොලෝ දෙවියා රෝමවරුන්ගේ දේව ගණයට ද ඇතුළු විය. රෝමවරු මහත් ගෞරවයෙන් ඇපොලෝ අදහන්නට වූහ. රෝග ව්‍යපශමයට අධිපති දෙවියකු වශයෙන් ඇපොලෝ රෝමවරුන් අතර බෙහෙවින් ජනප්‍රිය විය. තවද වෛද්‍යකර්මයට අධිපති වෛද්‍ය කර්මයට අධිපති [[ඇස්ක්ලීපියස්]] (බ.) නම් දෙවියා ඇපොලෝගේ පුත්‍රයකු ලෙස සැලකිණ. ඇපොලෝ විශිෂ්ට රූපශ්‍රීයෙන් යුත් තරුණයකු ලෙස මූර්තිමත් කොට ඇති ප්‍රතිමා ග්‍රීක-රෝම කලා කෘතීන් අතර බහුල ලෙස දක්නා ලැබේ. මේවායින් ඉතා ම ප්‍රසිද්ධ ප්‍රතිමාව වූ [[ප්රැක්සටිලීස්]] (බ.) විසින් නිමවන ලදැයි සැලකෙන ඇපොලෝ පිළිරුව ඇත්තේ රෝමයේ වතිකානු මන්දිරයේය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ග්‍රීක-රෝම දෙවිවරු] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%AF%E0%B6%B8%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%9A%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B7%84%E0%B7%92_%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9C%E0%B6%AF%E0%B7%9D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%8A 2026-04-17T09:48:08Z

<p>Senasinghe: 'ඇපොලොදෝරස් (3) බ.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[ඇපොලොදෝරස් (3)]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9C%E0%B6%AF%E0%B7%9D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%8A_(3) 2026-04-17T09:47:37Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>(දමස්කස්හි ඇපොලොදෝරස්). දෙවෙනි ශතවර්ෂයෙහි විසූ ග්‍රීක ගෘහනිර්මාණ ශිල්පියෙකි. ට්රේජන් අධිරාජයා විසින් රෝමයට කැඳවනු ලැබූ මොහු එම නගරයෙහි ඕඩියම්, ෆෝරම් ආදි විශාල ගොඩනැගිලිවල සැලසුම් සැපයූයේය. ක්‍රි.ව. 112-113 අතරතුරේ දී ඉදි කරන ලද ෆෝරම් මන්දිරය, නගරනිර්මාණය හා ගෘහනිර්මාණය අතින් ඔහුගේ නෛපුණ්‍යය මොනොවට විදහාපාන්නකි. ඇපොලොදෝරස් නිපුණ ප්‍රතිමා ශිල්පියෙක් ද විය. ඔහුට ආවේණික වූ නිර්මාණ ශෛලිය ග්‍රීක, රෝම යන නිර්මාණ ශිල්පයන්ගේ සංකලනයකි. තවත් ගෘහනිර්මාණ ශිල්පියකු වූ හේඩ්‍රියන් අධිරාජයාගේ සැලැසුම් විවේචනයට භාජන කළ ඇපොලොදෝරස් එම අධිරාජයා විසින් රටින් පිටුවහල් කොට අනතුරුව මරුමුවට පත් කරවනු ලැබී යයි කියත්.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - ගෘහනිර්මාණ ශිල්පියෝ]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9C%E0%B6%AF%E0%B7%9D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%8A_(2) 2026-04-17T09:37:39Z

<p>Senasinghe: 'ක්‍රි.පූ. 180 පමණේදී ඇතන්ස්හි උපන් ග්‍රීක පඬුවෙක...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>ක්‍රි.පූ. 180 පමණේදී ඇතන්ස්හි උපන් ග්‍රීක පඬුවෙකි. ඇරිස්ටාකස් නම් ශ්‍රෙෂ්ඨ පඬිවරයාගේ ශිෂ්‍ය වූ මෙතෙම 'වංශ කථාව' නම් ග්‍රීක ඉතිහාසය ලිවීමෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - පඬිවරු]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%9C%E0%B6%AF%E0%B7%9D%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B7%8A_(1) 2026-04-17T09:34:22Z

<p>Senasinghe: 'ක්‍රි.පූ. 430-400 පමණේ දී ප්‍රසිද්ධියට පත් ග්‍රීක ච...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>ක්‍රි.පූ. 430-400 පමණේ දී ප්‍රසිද්ධියට පත් ග්‍රීක චිත්‍රශිල්පියෙකි. ශ්‍යාමෝජ්වල භේදය ක්‍රමවත් ලෙස ඉදිරිපත් කළ මෙතෙමේ පුරෝගාමී චිත්‍රශිල්පියකු ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. බිත්තිය වෙනුවට චිත්‍ර පීඨිකාවක් (easel) උපයෝගී කොටගෙන චිත්‍ර ඇඳීමේ ක්‍රමය ආරම්භ කළ තැනැත්තා ද මොහු ලෙස සලකනු ලැබේ.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - චිත්‍රශිල්පියෝ]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%9C%E0%B7%93%E0%B6%BA%E0%B7%9D%E0%B6%B8%E0%B7%8A_%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%9C%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%99%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B6%BB%E0%B7%8A 2026-04-17T09:31:05Z

<p>Senasinghe: '(1880-1918). ප්‍රංස කාව්‍යයෙහි නව්‍යරීති රාශියක් ඇති...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(1880-1918). ප්‍රංස කාව්‍යයෙහි නව්‍යරීති රාශියක් ඇති කළ සුප්‍රකට කවියෙකි. රෝමයේ උපන් ඇපොලිනෙයාර් ප්‍රංසයේ දී ඉගෙනුම ලබා පැරිස් නගරයේ පදිංචි වී පුවත්පත් කලාකරුවකු හා කලා විචාරකයකු වශයෙන් කටයුතු කරන්නට වන. මේ කාලයේ දී පාබ්ලෝ පිකාසෝ, ශෝර්ශ් බ්‍රාක් ආදි චිත්‍රශිල්පීන්ගේ ඇසුරට පැමිණි ඔහු ඝනවිභාගවාදයත් එහි පරමාර්ථයත් විස්තර කෙරෙමින් &quot;ඝනවිභාගවාදී චිත්‍රශිල්පියෝ&quot; (Peintres cubistes) නම් කෘතියක් කෙළේය. 1914 දී ප්‍රංස යුදහමුදාවට බැඳුණු ඇපොලිනෙයාර් ඉන් දෙවසකට පසු යුදබිමෙහි දී බරපතළ තුවාළ ලැබීය. 1918 දී ප්‍රංසයේ පැතිරී ගිය ස්පාඤ්ඤ ප්‍රතිශ්‍යා වසංගතයට හසු වූ ඔහු නොවැම්බර 11 දා කලුරිය කෙළේය. <br /> <br /> ඇපොලිනෙයාර් ලිවූ කවිවලින් වැඩි කොටසක් 'අල්කොල්' (මත්පැන්), 'කලිග්‍රම්' (අත් අකුරු හරඹ) හා 'පොයේම් ආ ලූ' (ලූ ගැන කවි) යන කෘතිවල අඩංගුය. ඔහුගේ සමහර කවි දැල්වෙන සුරුට්ටුවක, ටයි පටියක, ඔරලෝසුවක හෝ වැස්සෙහි දළ සටහන දැක්වෙන අයුරින් ලියා තිබේ. ඔහු ලිවූ 'ලේ මාමෙල් ද තිරේසියා' (ටයිරීසියස්ගේ පයෝධර) නම් උපහාසාත්මක දෘශ්‍යකාව්‍යයේ ප්‍රස්තාවනාවෙහි පළමු වරට 'අධිතාත්විකවාදී' (surréaliste) යන වචනය සඳහන් වෙයි. එය මුල් ම අධිතාත්විකවාදී සාහිත්‍ය කෘතිය වශයෙන් ද සලකනු ලැබේ. <br /> <br /> ඇපොලිනෙයාර්ගේ කාව්‍ය ශෛලිය සංකේතවාදයේත් අධිතාත්විකවාදයේත් ප්‍රධාන පුරුක වශයෙන් ගිණිය හැකිය. ඔහුට සංකේතවාදයෙන් බිඳීයෑමට ඉතාලි අනාගතවාදය මූලික වශයෙන් උපස්තම්භක විය. සංකේතවාදීන් සංගීතයෙන් ආභාසය ලැබුවාක් මෙන් ඔහු චිත්‍ර කලාවෙන් ආභාසය ලැබුවේය. නොදුටු නොදත් හැකියාවන්ගෙන් මිනිස් මනස පිරී ඇති බවත් කවියා තම හැඟුම් හා සිතුම්පැතුම් ඇති සැටියේ කියා සිටී නම් මිනිස් මනස තුළින් උකහා ගත හැකි අලුත් කාව්‍යයට සීමාවක් නැති බවත් ඔහුගේ අදහස විය. ඔහුගේ කාව්‍යවල දක්නා විශිෂ්ටත්වයට හේතු වී ඇත්තේ ඔහු නව්‍යරීතින් හා පැරණි ප්‍රංස සම්ප්‍රදායනුත් ශෝකයෙන් පිරුණු චින්තාකුලතාවන් හා කාංසාවෙන් වෙළුණු මනෝවෘත්තීනුත් ගළපා ඇති විශේෂ පිළිවෙළයි. ස්වකීය වාඞ්මාලාවෙන් වාච්‍ය වන අර්ථයන්ට වැඩියෙන් ධ්වනිතාර්ථ දනවීම ඔහුගේ කුශලතාවකි.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - කිවියෝ]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%99%E0%B6%BD%E0%B7%93%E0%B7%83%E0%B7%8A 2026-04-17T09:15:26Z

<p>Senasinghe: '(Apelles). ක්‍රි.පූ. සිව්වැනි සියවසේ අග කොටසෙහි ජීවත...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(Apelles). ක්‍රි.පූ. සිව්වැනි සියවසේ අග කොටසෙහි ජීවත් වූ ශ්‍රෙෂ්ඨ ග්‍රීක චිත්‍රශිල්පියෙකි. සිසියොන් නගරයේ පැම්ෆිලස් (Pamphilus) වෙතින් චිත්‍ර ශිල්පය හැදෑරූ ඔහු ඩෝරික් හා අයෝනික් චිත්‍ර සම්ප්‍රදායයන්ගේ සංකලනයක් ඇති කළේය. කල් යෑමේ දී ඇපෙලීස් මැසිඩෝනියාවේ රාජකීය චිත්‍රශිල්පී තනතුරට පත් විය. මහා ඇලෙක්සැන්ඩර් අධිරාජයාගේ ප්‍රතිරූප කිහිපයක් ම ඔහු අතින් නිමැවිණ. මේ හැර ක්ලයිටස්, ඇන්ටිගෝනස් ආදීන්ගේ ප්‍රතිරූප ද, ග්‍රීසියේ ඉමහත් ප්‍රශංසාවට භාජන වූ, ඇෆ්‍රොඩයිටී දෙව්දුවගේ පහළ වීම පිළිබිඹු කරන, චිත්‍රයක් ද ඇපෙලිස්ගේ උසස් කලාකෘතීන් අතර වේ. මේ සියල්ලක් ම විනාශ වී ඇති හෙයින් ඔහුගේ චිත්‍ර ශෛලිය ගැන වැඩි විස්තරයක් කළ නොහැකියි. ඇපෙලීස් සියුම් රේඛා රචනයෙහි දක්ෂයෙකැයි ප්‍රකටය. ඔහු තම සිතුවම් මතුපිට ඔප දැමීම නිසා ඒවායේ අලුත් බව ආරක්ෂා වූ අතර ම වර්ණයන්ගේ මෘදුගතියක් ද ඇති විය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - චිත්‍රශිල්පියෝ]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%85%E0%B6%B1%E0%B7%94%E0%B6%B6%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B0%E0%B6%AF%E0%B7%8F%E0%B7%84%E0%B6%BA 2026-04-17T08:58:47Z

<p>Senasinghe: 'ඇපෙන්ඩිසයිටිස් බ.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[ඇපෙන්ඩිසයිටිස්]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%99%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%A9%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%92%E0%B7%83%E0%B7%8A 2026-04-17T08:58:15Z

<p>Senasinghe: '(අනුබද්ධදාහය). මහාන්තකයේ කොටසක් වූ අනුබද්ධයෙහ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(අනුබද්ධදාහය). මහාන්තකයේ කොටසක් වූ අනුබද්ධයෙහි (appendix) හටගන්නා ප්‍රදාහය මෙනමින් හැඳින්වේ.<br /> <br /> රළු බීජ, කුඩා ගල්කැට, ඇටකැබලි, වියළි මලගැට, පොඩි අල්පෙනෙත්ති යනාදිය අනුබද්ධයට ඇතුළු වී එහි මුඛය හිර කොට එහි ස්වාභාවික පරින්‍යස්තක (peristaltic) කාර්යයන්ට බාධා පමුණුවමින් සුළු තුවාළ සෑදූ විට එහි නිතර වෙසෙන, ප්‍රදාහය සිදුකරන්නා වූ බැක්ටීරියාවන් තදින් බෝවී ක්‍රියා කරන්ට වීම රෝග නිදානය සේ සැලකේ. <br /> <br /> වැඩි කොට ම වයස 10ත් 30ත් අතර වූවන්ට වැලඳෙන මේ උග්‍ර ආබාධය ආරම්භ වන්නේ සුළු වූ බඩේ කැක්කුම් ගතියක් දැක්වීමෙනි. බොහෝ දෙන මෙය මුල දී අජීර්ණයක් සේ සලකත්. පළමුවෙන් රුජාව උදරයේ මුළු ඉහළ කොට්ඨාසය පුරා ඒ ඒ තැන පැතිරෙමින් හෝ නාභිය වටා එක්තැන් වෙමින් හෝ තිබී පැයකට දෙකකට පසුව උදරයේ පහළ කොටසේ දකුණු පැත්තේ නිත්‍ය වශයෙන් රැඳෙන්නට පටන්ගනී. ඒ පැත්ත ඇල්ලූ විට රිදේ. මෙවිට ම වාගේ බඩදැඟලීම, ඔක්කාරය හා වමනය ඇති වේ. සාමාන්‍යයෙන් මෙම රෝගයේ ප්‍රමුඛ ලක්ෂණයක් නොවන්නා වූ උණ පැ. 101° දක්වා නඟින්නේ කලාතුරකිනි. <br /> <br /> රෝගය මුල්බැසගත් විට අනුබද්ධය සැරවින් පිරී එහි මුඛය වැසී අවහිර වූ කල ඇතුළේ රැඳී තිබෙන ද්‍රව්‍ය පිටත ලාපියන්ට අනුබද්ධය වෙරගන්නා විට ඉවසිය නොහැකි තරම් වේදනාවක් රෝගියාට ඇති වෙයි. ක්‍රමක්‍රමයෙන් සැරව අනුබද්ධය සිදුරු කොට පරිතානය කරා ගොස් පරිතානදාහය (peritonitis) ඇති කරයි. මෙය අවදානම් තත්වයකි.<br /> <br /> ඇපෙන්ඩිසයිටිස් රෝගයෙහි යට දැක්වූ ලාක්ෂණික ගමන් පිළිවෙළ සිහි තබාගත් කල ඒ හා සමාන අන් රෝගයන්ගෙන් එය වෙසෙසා හැඳින ගත හැක. පණු රෝගයෙන් වෙන් කොට හැඳින ගැනීම සඳහා කලින් පණුවන් වැටී ඇද්ද නැද්දැයි දැනගැනීම ප්‍රයෝජනවත් වේ. එහෙත් රෝග දෙක ම එකවර ඇති විය හැක. අන්තකයේ කොටසක් අසල කොටසට ගැන්වෙන අන්තරලහනය (intussusception) උදරය අත්ලෙන් පිරිමදින විට දකුණු පැත්තේ කැටියක් නැඟ ඒමේ සලකුණින් හඳුනාගත හැකිවේ. අධිකතර බඩ යෑම සහ ලේ බඩ යෑම ලකුණු කොට ගැනීමෙන් පාචනය සහ අතීසාරය වෙන් කරගන්නට පුළුවන. ඇතැම් විට ශ්‍රෝණි කුහරයෙහි අවයව සම්බන්ධ වූ රෝග ඇපෙන්ඩිසයිටිස් රෝගයෙන් වෙසෙසා හැඳිනගැනීම දුෂ්කර වේ. <br /> <br /> රෝගය ඇපෙන්ඩිසයිටිස් බව නිවැරදිව ම හැඳිනගත් කල කළ යුත්තේ ආසාදිත අනුබද්ධය කපා ඉවත් කරලීමයි. මොනයම් කරුණක් හෝ නිසා ශල්‍යකර්මයක් කිරීම නුපුළුවන් වේ නම් වහා ප්‍රථමාධාර සැලැස්විය යුතුයි. විරේචන බෙහෙත් සහ අබිං වැනි ඖෂධ බැහැර කළ යුතු බව විශේෂයෙන් කිවමනායි. විරේචනයෙන් රෝගය උදරයෙහි පැතිර ගොස් තත්වය වඩාත් උග්‍ර විය හැක. අබිං වැනි බෙහෙත් දීමෙන් අත්‍යවශ්‍ය රෝග සලකුණු මැකී යයි. ඇපෙන්ඩිසයිටිස් රෝගය යයි සැක කළ කෙණෙහි රෝගියා ඇඳේ සතප්පා පිරිසිදු ජලය මඳක් බොන්නට දිය යුතු වේ. වෛද්‍යවරයකුට පෙන්වීම අවශ්‍ය මය. තාවකාලික වශයෙන් වේදනාව අඩු කිරීම පිණිස රිදුම පවත්නා ස්ථානය මත උණුවතුර බෝතලයක් තැබීම මැනවි. ශල්‍යකර්මයක් කළ හැකි වන තුරු වේදනානාශක බෙහෙත් විදීමේ ද වරදක් නැත. ශල්‍යකර්මයට පෙරත් ඉන් පසුත් පෙනිසිලින්, ස්ට්‍රෙප්ටොමෛසින්, ඕරියොමෛසින් හා ටෙරමෛසින් යන ප්‍රතිජෛවක (antibiotic) ඖෂධ අතිශයින් ගුණදායි විය හැක. මීට අමතර වශයෙන් සල්ෆා ඖෂධ ද ප්‍රයෝජනවත් වේ.<br /> <br /> රෝගය වැලඳී පැය 24ක් ඇතුළත ආසාදිත අනුබද්ධය ශල්‍යකර්මයකින් කපා ඉවත් කිරීම කිසිසේත් සැකට බියට කරුණක් නොවන බව සැලකුව මනාය. නොයෙක් උපද්‍රව සිදු වන්නේ භයෙන් ත්‍රස්තව එක් එක් අයගේ බහට කන් දෙමින් ශල්‍යකර්මය අතපසු කිරීමෙනි. දෙතුන් දවසක් කල් ගියහොත් එවෙලට කළ මනා ප්‍රතිජෛවක ඖෂධ දීම් ආදි ප්‍රතිකාර කරවා මාස තුනකින් ශල්‍යකර්මය කිරීම නුවණට හුරුය. දවස් ගත වීමෙන් අනුබද්ධය ඊට සමීපව තිබෙන අංගප්‍රත්‍යංගයන්ට ඇදීබැඳී යෑමෙන් එය ඉවත් කිරීම ඉතාමත් ම දුෂ්කර වේ. <br /> <br /> අනුබද්ධය කපා දැමීමේ ශල්‍ය කර්මය අද ලෙහෙසියෙන් කළ හැකි කාර්යයකි. පෙර සේ දීර්ඝ කාලයක් ලෙඩා පිළියෙල කිරීමක් උවමනා නොකෙරේ. ශල්‍යකර්මයට පසුව ප්‍රතිජෛවක ඖෂධ දී ලෙඩා නිශ්චලව ඇඳේ සතප්වා තැබීමෙන් අභ්‍යන්තර ප්‍රදාහය මැඩලිය හැක. වෙනත් සංකුලතාවන් නැති කල පැය 24ක් හෝ 48ක් පසු වූ විට ඇඳෙන් බස්සා වැසිකිළියට යෑමට ඉඩ ප්‍රස්තා ලබා දිය යුතුය. <br /> <br /> (කර්තෘ: [[ඒ.ඇම්. කුලතිලක]]) <br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: වෛද්‍ය විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%B4%E0%B7%96%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%BA%E0%B7%8F 2026-04-17T07:53:16Z

<p>Senasinghe: 'ඇපූලියා බ.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[ඇපූලියා]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%96%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%8F 2026-04-17T07:52:20Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>(පූල්යා). අග්නිදිග ඉතාලියේ පළාතකි. බාරි, බ්‍රින්ඩිසි, යෝන්යෝ සහ ලෙත්චෙ යන කොටස්වලට බෙදී ඇත්තා වූ මෙහි දකුණින් ටරන්ටෝ බොක්කයි; නැගෙනහිරින් ආද්‍රියාතික් මුහුදයි. <br /> <br /> 'ඉතාලියේ විළුඹ' යනුවෙන් හැඳින්වෙන අග්නිදිග ප්‍රදේශය හිරිගලින් සෑදුණු තැන්නකි. ඉතාලියේ වියළිතම ප්‍රදේශය වූ ඇපූලියාවට දිය ලැබෙන්නේ ඇපිනයින් කඳුකරයේ සිට එන දිය පාලමක ආධාරයෙනි. <br /> <br /> ව.සැ. 7,469ක් විශාල වූ මෙහි ජනගහනය, 2,886,570 (1943)කි. ප්‍රධාන නගරය වන බාරි (287,700) නැව් තොටක් ද කපු මධ්‍යස්ථානයක් ද වේ. ටරන්ටෝ (180,500) නාවික තොටකි. ෆොජියෝ (109,100) දුම්රිය සන්ධිස්ථානයකි.<br /> <br /> මිදි ආදි මධ්‍යධරණී පලතුරු, ධාන්‍ය වර්ග, කපු සහ දුම්කොළ වැවීම ද ගව, එළු, බැටළු, ඌරු ආදි සතුන් ඇති කිරීම ද මසුන් මැරීම ද ප්‍රධාන රක්ෂායි. ගාර්ගානෝ කඳුකරයෙහි ඇලුමිනියම් හාරනු ලැබේ. ඇතැම් නගරවල රසායන ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය දියුණු වෙමින් පවතී. <br /> <br /> රෝම රාජ්‍යයේ වැටීමෙන් පසු ගොත්, ලොම්බාඩ් සහ බයිසැන්ටයින් යන ජාතිකයනට අයිති වූ මේ පළාත 11 වැනි හා 12 වැනි සියවස්වල දී නෝමන්වරු අත් කරගත්හ. එහි මුහුදු තීරය නොයෙක් කාලවල දී තුර්කිවරුන් සහ වැනිසිවරුන් සතුව පැවැත්තේය. මෙහි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ග්‍රීක, අරාබි, නෝමන් ආදි ගෘහනිර්මාණශිල්පයන්ගේ ලක්ෂණ පෙන්වයි.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව-යුරෝපය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%BD%E0%B7%96%E0%B7%82%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%83%E0%B7%8A_%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B7%83%E0%B7%8A 2026-04-17T07:42:19Z

<p>Senasinghe: '(Apuleius). ක්‍රි.ව. 125 පමණේ දී අප්‍රිකාවේ නුමිඩියාවේ උ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(Apuleius). ක්‍රි.ව. 125 පමණේ දී අප්‍රිකාවේ නුමිඩියාවේ උපන් මොහු ප්ලේටෝනික දර්ශනවාදියෙක් ද ආලංකාරිකයෙක් (rhetorician) ද විය. කාර්තේජ් සහ ඇතන්ස් නගරයන්හි උගත් ඔහු ආගමික ගූඪතා ගැන තමන් තුළ පැවති උනන්දුව නිසා පෙරදිග සංචාරයක යෙදී අනතුරුව කලක් රෝමයෙහි ආලංකාරිකයකු වශයෙන් කටයුතු කොට ආපසු අප්‍රිකාවට පැමිණ දර්ශනය හා සාහිත්‍යය වෙනු වෙන් සිය කාලය ගෙවීය. <br /> <br /> ඔහුගේ කෘති අතර 'මෙටමෝෆොසිස් නොහොත් රන්බූරුවා' යන්න සමකාලීන ගතිසිරිත් විදහා පාන්නාවූ ද විනෝදාස්වාදය ගෙන දෙන්නාවූ ද කෘතියක් වශයෙන් තවමත් ජනප්‍රියව පවතී. ඇපුලියස්ගේ අනිකුත් ග්‍රන්ථ අතර සොක්‍රටීස්ගේ මාර්ගෝපදේශක ගුප්ත සංඥාව පිළිබඳව ලියන ලද 'ඩේ ඩියෝ සොක්‍රටීස්' නම් කෘතියක් ද ප්ලේටෝගේ දර්ශනය ගැන ග්‍රන්ථ දෙකක් ද ලෝකය ගැන 'ඩේ මුන්ඩෝ' නම් කෘතියක් ද වේ.<br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: පුද්ගල චරිත - පඬිවරු]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%B1%E0%B7%8A_%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%80%E0%B6%AD 2026-04-17T07:34:50Z

<p>Senasinghe: ''දිග මාවත් රැජින' යනුවෙන් හඳුන්වා ඇති මෙය ඉතාල...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>'දිග මාවත් රැජින' යනුවෙන් හඳුන්වා ඇති මෙය ඉතාලියේ සුප්‍රකට පැරණි මහා මාර්ග අතුරෙහි ප්‍රමුඛස්ථානය ගත්තකි. මුලින් රෝමයේ සිට දකුණු දෙසට කැපුවා නුවර දක්වා වැටුණු මෙය ක්‍රි.ව. 312 දී ඇපියස් ක්ලෝඩියස් විසින් තනවන ලදි. පසු කාලයේ දී බෙනෙවෙන්ටම් හා ටැරෙන්ටම් යන නගර පසු කොට බ්රුන්ඩිසියම් දක්වා දික් කරන ලද මෙම මාර්ගයෙහි සම්පූර්ණ දිග ප්‍රමාණය සැතපුම් 350කට වැඩි විය. චිරස්ථායී වන අයුරින් බොරලු හා හුනු බදාමක් මත විශාල ගල්කුට්ටි අල්ලා තැනුණු ඇපියන් මාවතේ ඇතැම් කොටස් අද දක්වා අවිනෂ්ටව පවතී. පැරණි මහා මාර්ගය හා සමාන්තරව රෝමයේ සිට ආල්බානෝ නගරය දක්වා දිවෙන නව ඇපියන් මාවතක් 1784 දී සවැනි පියුස් පාප්තුමා විසින් තනවන ලදි.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%87%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B6%BA%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%8A 2026-04-17T07:12:43Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>ඉතාලි අර්ධද්වීපයට අයත් කඳු වැටියකි. දිගින් සැතැපුම් 840ක් පමණ වූ මෙය මුළු අර්ධද්වීපය දිගට ම විහිදී ගොස් ලිගුරියා සහ පීඩ්මොන්ට් යන පළාත්වල දී ඇල්ප්ස් කඳුවලට සම්බන්ධ වෙයි. මේ කඳුවැටිය නිර්මාණය වී තිබෙන්නේ මෙසොසොයික සමයේ තැන්පත් වුණු පාෂාණවලිනි. මයෝසීන අවධිය දක්වා මේ ස්තර උස් වෙමින් ද රැළි ගැසෙමින් ද පැවැත්තේය. මේ නිසා මෙය ඇල්පයින් කඳු යුගයට අයිති වේ. ඉතාලියෙහි ආර්නෝ, ටයිබර්, සාංග්‍රෝ, වොල්ටුර්නෝ ආදි ගංගාවන් පටන්ගන්නේ මේ කඳුවැටියෙනි. <br /> <br /> ඇපිනයින් කඳුවැටිය උතුරු කොටස, මධ්‍යම කොටස, දකුණු කොටස යනුවෙන් කොටස් තුනකින් යුක්තයි. මේ එක් එක් කොටස තවත් කුඩා කොටස් කීපයකට බෙදේ. මුහුදුබඩ ඇල්ප්(ස්) කඳුවැටියෙහි සිට විහිදී යන උතුරු කොටසෙහි ද ලිගුරියානු ඇපිනයින්, ටස්කන් ඇපිනයින්, උම්බ්‍රියානු ඇපිනයින් යයි කොටස් තුනක් වෙයි. එහි බූවේ (5,914'), විමෝනේ (7,095') සහ නෙරෝනේ (5,005') උස ම ශිඛර වේ. වැලිගල් සහ මැටිගල් මෙහි පවත්නා ප්‍රධාන පාෂාණ වර්ගයෝයි. පළලින් මෙන් ම උසින් ද වැඩි වූ මධ්‍යම ඇපිනයින් කඳු සාංග්‍රෝ මිටියාවත තෙක් විහිදී යයි. එහි මොන්ටේ කෝර්නෝ හෙවත් කෝර්නෝ ග්‍රාන්ඩේ (9,557') ශිඛරය මුළු ඇපිනයින් කඳුවැටියෙහි උස ම කඳු මුදුනයි. වේටෝරේ කන්දෙහි උස අඩි 8,128ක් පමණ වේ. මධ්‍යම ඇපිනයින් කඳු ප්‍රදේශයෙහි පවත්නා ප්‍රධාන පාෂාණ වර්ගය හිරිගල්ය. සංග්‍රෝ මිටියාවතට දකුණින් පිහිටි දකුණු ඇපිනයින් එතරම් ප්‍රසිද්ධියක් නොඋසුලයි. එහි උස ම ශිඛරය වශයෙන් සැලැකෙන්නේ මිලෙත්තෝ (6,725') කඳු මුදුනයි. ඇපිනයින් කඳු වැටියෙහි ඉතා ම ප්‍රසිද්ධ ශිඛරය වූකලි විසූවියස් ගිනිකන්දයි. යුරෝපයේ අනික් කඳු වැටි හා සසඳා බලන විට ඇපිනයින් කඳු වැටිය දිගින් වැඩි වුවත් උසින් නම් ඉතා ම අඩුය. <br /> <br /> ඇපිනයින් පෙදෙසේ පහත් කඳුකර පළාත්වල ඔලිව් සහ මිදි වවනු ලැබේ. ජල පහසුකම් ඇති නිම්න ප්‍රදේශවල මෙන් ම පහත් කඳු බෑවුම්වලත් තිරිඟු ආදි ධාන්‍ය වර්ග වගා කෙරෙන අතර එළු, බැටළු, ගව ආදි සත්තු ද ඇති කරනු ලබති. මෙහි ඛනිජ උල්පත් රැසක් ඇත ද අඟුරු, ඇලුමිනියම්, ගෙන්දගම් ආදි ඛනිජ ද්‍රව්‍ය ඇත්තේ ඉතා අල්ප වශයෙනි. ප්‍රධාන ගංගාවලින් ජලවිදුලිය උපදවා ගනු ලැබේ. <br /> <br /> ඇපිනයින් කඳුවැටිය හරහා දුර්ග මාර්ග කීපයක් ම වැටී ඇත. මුහුදු මට්ටමේ සිට උස අඩි 1,549ත් අඩි 5,000ත් අතර පිහිටි මේ දුර්ග ඔස්සේ මහා මාර්ග 45ක් ද දුම්රිය මාර්ග 18ක් ද දිවෙයි. බොලොඤ්ඤා-ෆ්ලොරන්ස් දුම්රිය මාර්ගයෙහි ඇති බිංගෙවල් දිගින් සැතැපුම් 22ක් පමණ වේ. ඒ අතුරින් ඇපිනයින් බිංගෙය සැතපුම් 11, 1/2ක් පමණ වේ.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1967)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ඇ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%8D%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%B0%E0%B7%92_%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B7%84%E0%B7%8F%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA 2026-04-17T04:22:59Z

<p>Senasinghe: 'ප්‍රාතිහාර්‍ය්‍ය; අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්‍ය...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[ප්‍රාතිහාර්‍ය්‍ය]]; [[අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්‍ය්‍ය]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%8C%E0%B6%BB%E0%B7%94_%E0%B6%AD%E0%B7%9D%E0%B6%BB 2026-04-17T04:09:49Z

<p>Senasinghe: 'තෝර බ.' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>[[තෝර]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A_%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%93%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%9A_%E0%B6%85%E0%B6%B7%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BA%E0%B7%8F%E0%B7%83_%E0%B7%84%E0%B7%8F_%E0%B6%B4%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%BA%E0%B7%9A%E0%B7%82%E0%B6%AB_%E0%B6%86%E0%B6%BA%E0%B6%AD%E0%B6%B1%E0%B6%BA 2026-04-16T07:38:03Z

<p>Senasinghe: '(U.N. Institute for Training and Research). 1965 දී මෙම ආයතනය පිහිටුවන ලද්දේ...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>(U.N. Institute for Training and Research). 1965 දී මෙම ආයතනය පිහිටුවන ලද්දේ සංවර්ධනය වෙමින් පවත්නා රටවල ඉතා දක්ෂ පුද්ගලයන්හට එ.ජා. සංවිධානයේ හෝ තම තමන්ගේ රටවල හෝ සේවය සඳහා පුහුණුව ලබා දීම අරමුණු කොටගෙනය. මෙසේ පුහුණුව ලබාදීම එ.ජා. සංවර්ධන දසකයේ (1961-1970) අරමුණු සාර්ථක කරගැනීම සම්බන්ධයෙන් බෙහෙවින් වැදගත් වෙතැයි එ.ජා. මහා මණ්ඩලය සිය විශ්වාසය පළ කළේ 1962 වර්ෂයේ දීය. <br /> <br /> 1965 දී මෙම එ.ජා. අභ්‍යාස හා පර්යේෂණ ආයතනයේ භාරකාර මණ්ඩලයේ සාමාජිකයෝ විසි එක් දෙන සිය ප්‍රථම රැස්වීම පවත්වා එම ආයතනයේ ව්‍යවස්ථාව ප්‍රකාශයට පත් කළහ. ආයතනයේ කටයුතු නම් (1) විශේෂයෙන්, සංවර්ධනය වෙමින් පවත්නා රටවල පුද්ගලයන් එ.ජා. පවුලේ ආයතනවල හෝ තම තමන්ගේ රටවල ජාතික සේවාවන්හි සේවයට පුහුණු කිරීම, (2) එ.ජා. කාර්යවලට හා අරමුණුවලට සම්බන්ධ පර්යේෂණ හා අධ්‍යයන පැවැත්වීම යන මේයි. <br /> <br /> මෙම ආයතනයෙහි වත්මන් (1974) විධායක අධ්‍යක්ෂවරයා ආචාර්ය ඩේවිඩ්සන් නිකොල්ය. ප්‍රධාන කාර්යාලය පිහිටා ඇත්තේ නිව්යෝක්හිය.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: ජාත්‍යන්තර සංවිධාන]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%AD%E0%B7%8A_%E0%B6%A2%E0%B7%8F%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%9A_%E0%B6%B4%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%82%E0%B6%BA 2026-04-16T07:29:42Z

<p>Senasinghe: </p> <hr /> <div>[[දේශපාලන පක්ෂ (ලංකාවේ)]] බ.</div>

Senasinghe http://encyclopedia.gov.lk/si_encyclopedia/index.php/%E0%B6%91%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B6%A7%E0%B6%BB%E0%B7%8A_(2) 2026-04-16T07:08:17Z

<p>Senasinghe: 'ඇමෙරිකාවේ නිව් හැම්ෂයර් ජනපදයේ නගරයකි. රොකිං...' යොදමින් නව පිටුවක් තනන ලදි</p> <hr /> <div>ඇමෙරිකාවේ නිව් හැම්ෂයර් ජනපදයේ නගරයකි. රොකිංහම් කෝරළයේ මධ්‍යස්ථානය වූ මේ නගරය බොස්ටන් නගරයට ඊසාන දිගින්, ස්ක්වෝම්ස්කොට් ගඟබඩ පිහිටා තිබේ. කපු වස්ත්‍ර, යන්ත්‍ර කොටස්, පිත්තල බඩු ආදිය සෑදීම මෙහි සැලැකිය යුතු කර්මාන්තය. නගරයේ ජනගහනය (1960) 5,896කි.<br /> <br /> (සංස්කරණය: 1974)<br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: භූගෝල විද්‍යාව - ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය]] <br /> <br /> [[ප්‍රවර්ගය: එ]]</div>

Senasinghe