ඇම්බැක්කේ අම්බලම
මේ අම්බලම ඇම්බැක්කේ දේවාලය අසල වෙල්යායේ ගල්තලාවක් මත පිහිටියෙකි. මේ වෙල්යායට පෙර විජයක්දෙණියේ වෙල යන නමක් තිබිණැයි කියති. ගම්පොළ සිට උඩුනුවරට යන පුරාණ මාර්ගය පිහිටියේ ඒ අසලය. සැලකිය යුතු පුරාණ ගොඩනැගිල්ලක් වන මේ අම්බලම, ජනප්රවාදයට අනුව නම්, දේවාලයට වඩා පැරණිය. මෙය තනවන ලද්දේ ක්රි.ව. 1342 සිට 1357 දක්වා ගම්පොළ රජ කළ සතර වැනි බුවනෙකබා රජු විසිනැයි කියනු ලැබේ. ලංකාතිලකය කරවද්දී ඒ රජුට ගම්පොළ සිට උඩුනුවරට නිතර නිතර යන්නට වූයෙන් තමන්ගේ ගමන් පහසුව සඳහා ඔහු විසින් මෙය ඉදි කැරවිණැයි ගම්වැසියෝ අදත් කියති.
අද මෙහි ශේෂව ඇත්තේ ගල්කණු පමණෙකි. පියස්ස නැති. එහෙත් පියස්ස දැරූ බාල්ක කිහිපයක් එක් කොනෙක කණු මත තවමත් ඉතුරුව තිබේ. අම්බලම අසලින් ගලන දිය පහරකි. එහි අද රජකයෝ රෙදි සෝදති. සේදූ රෙදි වැනීමට යෙදෙන වැල් ඇද ඇත්තේ මෙහි ගල්කණු අතරේය. එහෙයින් මේ අම්බලම අද තොටුපළේ අම්බලම යන නමින් ද හැඳින්වේ. අද මෙසේ නෂ්ටාවශේෂයක් වුව ද මෙයට අවුරුදු හැටකට පමණ කලින් මේ අම්බලම ගරා නොවැටුණු තත්වයක පැවැත්තේය. හෙන්රි කේව් විසින් 1908 දී පළ කරන ලද ‘ලංකා පුස්තකය’ (Book of Ceylon) නමැති ග්රන්ථයෙහි පළ කරවන ලද මේ අම්බලමේ ඡායාරූපයෙන් එය මුල දී පැවැති අයුරු සිතා ගත හැකි වේ.
අඩි 27ක් දිග, අඩි 22ක් පළල, වේදියක් මත ඉදි කැරැණු ගල්කණු - සිවුකොන සතර බැගින් - ගණනින් සොළොසෙකි. එක් කණුවෙක උස අඩි හතෙකි. ස්වරූපයෙන් දේවාලයේ වහල්කඩ කණුවලට සමාන වන මේ කණු අගය කොට සැලැකෙනුයේ එහි ඇති කැටයම් නිසායි. ඒ කැටයම් දේවාලයේ කණුවල ඇති කැටයම්වලට කිසි සේත් දෙවැනි නොවේ. හංසපූට්ටුව, නාරිලතාපුෂ්පය, කිබිහි මුහුණ, සිංහ මුහුණ, ඇත්කඳ ලිහිණියා, භේරුංඩයා, හංසයා, සිංහයා, ඇතා ආදි විවිධ රූප එහි කැටයම් කර තිබේ. කණුවල පේකඩ ලීයෙන් තැනිණි. ඒ මත වූ සුලිපත්කඩ මත බාල්ක ඇද ඊ මත වහලය නැංවුණු බව පෙනේ. මේ ලී කෙබඳු කැටයමෙකින් සරසනු ලැබිණ දැයි කිව නොහැකි වුවත් එ ද පනාපිටියේ අම්බලමෙහි (පනාපිටියේ අම්බලම බ.) මෙන් විචිත්ර කර්මාන්තයෙන් නිමැවෙන්නට ඇතැයි සිතන්නට ඉඩ තිබේ.
අද මෙසේ විනාශමුඛයෙහි පතිතව ජරාවාස වීමට ඉඩ හැර තුබුණ ද මේ අම්බලම මෙරට පුරාණ සංස්කෘතිය පිළිබිඹු කරවන උදාර ස්මාරකයෙකි.
(සංස්කරණය: 1967)
