උළු
සකු 'ඉෂ්ටකා', පාලි 'ඉට්ඨකා' යන ශබ්ද ප්රභව කොට ඇති 'උළු' යන්න පැරණි සිංහලයෙහි ගඩොළු යන අර්ථයෙන් මෙන් ම පියසි සෙවිලි කිරීමට ගන්නා උළු යන අර්ථයෙන් ද යෙදී ඇත. පැරණි සිංහල ව්යාඛ්යාන ග්රන්ථයන්හි ගඩොල්වලට 'ගඩුළු'යි ද වහල සෙවිලි කිරීමට ගන්නා උළුවලට 'පතුළු' (පත්+උළු)යි ද ව්යවහාර වේ. මෙම ලිපියෙන් විස්තර කෙරෙන්නේ පියසි සෙවිලි කිරීමට ගන්නා උළු විශේෂයයි.
පෙති උළු
පුරාතන ලංකාවෙහි ගොඩනැඟිලිවල පියසි පෙති උළුවලින් සෙවිලි කරන ලද බවට පුරාවිද්යාත්මක සාක්ෂ්ය තිබේ. යාපන අර්ධද්වීපයේ කන්තරෝඩේ නම් ස්ථානයෙහි ද මාන්තායිහි ද අනුරාධපුරයේ රතනපාසාදයෙහි ද එහි ම ගෙඩිගේ හා මහා පාළිය පිහිටි භූමි භාගයෙහි ද පොළොන්නරුවේ බද්ධසීමාපාසාදය ආදි තැන්වල ද යාපහුවේ හා තිස්සමහාරාමයේ ද කරන ලද පර්යේෂණයන්හි දී කුඩා පෙති උළු කැබැලි මහත් රාශියක් ලැබී තිබේ. මහනුවර රාජධානි සමයේ ගොඩනැඟිලිවල පියසි පෙති උළුවලින් සෙවිලිකොට ඇති අයුරු දැනුදු දැක්ක හැකිය.
පෙති උළුවලින් පියසි සෙවිලි කරන ලද්දේ ජ්යාමිතික රටාවලට අනුව බව පෙනේ. මහනුවර සමයට අයත් ගොඩනැඟිලිවල පියසි සෙවිලි කර ඇති ආකාරයෙන් මේ බව පැහැදිලි වේ. රටාවලට අනුව පෙති උළු යෙදීම සඳහා ඇතැම් උළුවල යට කොටස උල්ව සිටින සේ තනන ලදි.
පෙති උළු රීප්ප මත රඳවනු සඳහා උළුකැටවල මුදුනේ කොක්කක් මෙන් තැනූ කොටසක් වෙයි. කොකු උළු යන නමින් ද මේ උළු හඳුන්වන ලද්දේ එකී ලක්ෂණය සලකාගෙන යයි සිතිය හැකිය. මේ උළුකැට මතුපිට සිරස් අතට හාරන ලද රේඛා දෙක තුනක් වේ. මේ රේඛා මහනුවර සමයේ උළුකැටවල සිහින්ව ද ඊට වඩා පැරණි කාලවලට අයත් වූ උළුකැටවල ගැඹුරට ද හාරා ඇති බව පෙනේ. ගැඹුරු රේඛා යොදන්නට ඇත්තේ වැසිදිය පහසුවෙන් රූරා බැසීමට සැලැස්වීම සඳහා යයි සිතිය හැකිය. මහනුවර සමයේ උළුවල සිහින් රේඛා, සැරසිලි මෝස්තර බඳුය. ඇතැම් උළුකැට මතුයෙහි රේඛා වෙනුවට නාග හිස හාරා ඇත. මහනුවර සමයේ පෙති උළු කැටයක දිග සාමාන්යයෙන් අඟල් 81/2ක් ද මුදුනේ පළල අඟල් 5ක් හා පහත කොනේ පළල අඟල් 51/2ක් ද පමණ වේ.
දිස්නය දැමූ උළු
පුරාතනයේ විහාර මන්දිර ආදි ගොඩනැඟිලි සඳහා භාවිත කරන ලද උළු දිස්නය දැමීමෙන් අලංකාර කරන ලදි. මේ දිස්නය උළුකැට මත යෙදූ වීදුරු වැනි ආලේපයක් නිසා ඇති විය. දිස්නය දැමූ උළු නිල්, පලාවන්, සුදු, කහ, රතු යන පැහැයන්ගෙන් යුක්ත වූ බව පෙනේ. බෙහෙවින් ලැබී ඇත්තේ නිල් පැහැති දිස්නය සහිත උළුය.
අනුරාධපුරයේ ගෙඩිගේ අයත් භූමිභාගයෙහි කළ කැණීමක දී ලැබුණු උළු කැබැලිවල දිස්නය පහත දැක්වෙන රසායනික ද්රව්යයන්ගේ සංයෝගයෙන් සැදුණක් බව ඉන්දියාවේ පුරාවිද්යා රසඥතැන වූ මුහම්මද් සනා උල්ලා මහතා ඉන් කැබැලි කිහිපයක් විශ්ලේෂණය කොට සැපයූ වාර්තාවක දැක්වෙයි.
සිලිකා-66.26%
ඇලුම්නියම්-12.09%
ෆෙරික් ඔක්සයිඩ්-0.11%
මැංගනීස් ඔක්සයිඩ්-නැත
හුනු-2.10%
මැග්නීසියා-අල්පමාත්ර වශයෙන් ඇත
කොපර් ඔක්සයිඩ්-2.33%
ක්ෂාර (ප්රධාන වශයෙන් සෝඩා)-17.11%
මුළු ගණන-100·00%
"මෙම දිස්නයේ රස සංයෝගය මිසරය, මෙසපොටේමියාව හෝ ඉන්දියාව යන රටවල දක්නා ලැබෙන ඒවාට එතරම් සම්බන්ධයක් නොදක්වයි. එම නිසා මේ දිස්න ලංකාවේ ස්වාධීනව නිපදවා ගන්නා ලදැයි සිතීමට බොහෝ දුරට ඉඩ තිබේ. දිස්න යෙදීමේ කලාව මුල දී විදේශීය වෙළඳුන්ගෙන් උගන්නා ලදැයි ද රස සංයෝගයේ වෙනස්කම දේශීය වශයෙන් ලංකාවේ සුලභව ලැබුණු ද්රව්යයන්හි (උදා. වැලි) ස්වභාවය නිසා ඇති වී යයි ද සිතිය හැකිය" යනු සානා උල්ලා මහතාගේ අදහසයි.
කන්තරෝඩේහි දී සොයාගන්නා ලද උළු කැබලිවල දිස්නය සහිත ස්තරය මිලිමීටර් 1/2ක් පමණ ඝන වූ බවත් ෆෙරික් අයන්, ඇලුමිනියම්, ඊයම්, කැල්සියම්, සෝඩියම්, තඹ හා සිලිකා යන රසායනික ද්රව්යයන්ගේ සංයෝගයෙන් එය සෑදී ඇති බවත් ආණ්ඩුවේ රස පරීක්ෂක නිලයෙහි වැඩ බැලූ ඩබ්ලිව්.එන්. රේ මහතා වාර්තා කොට ඇත.
පුරාණ ලංකාවෙහි තඹ උළු ද භාවිත වූ බව ලෝවාමහාපාය පිළිබඳව මහාවංසයෙහි එන විස්තරයෙන් පෙනේ.
වඩිම්බු උළු
ඉතා සිත්කලු පැරණි උළු විශේෂයක් වනුයේ වඩිම්බු උළුය. පියසිවල අගුකොන් දිගට අල්ලන ලද මේ උළුවලට නිදසුන් මහනුවර සමයට අයත් ගොඩනැඟිලිවල දක්නට ලැබේ. මේ වඩිම්බු උළු පේළි මුතුදැල හෙවත් මුතු දැල් වළල්ල යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. මහනුවර සමයේ දී බහුල ලෙස භාවිත වූ වඩිම්බු උළු රටාගත බෝ කොළ හැඩයෙන් යුක්තය. උළුකැටයේ හිසෙහි ඍජුකෝණාස්ර කොටසක් ද පියසි අග වූ උළුපේළියට යට කළ හැකි සේ නැමුණු තලයක් ද වෙයි. වත්මන්හි සාදන උළුවල මෙකී තිරස් තලය නොමැතිය. උළුකැටයේ හිසෙහි වන ඍජුකෝණාස්ර කොටසෙහි තවු දෙකක් විද ඇණ ඇල්ලීමෙන් උළුකැටය පියස්සේ අගුකොන්වලට සවි කෙරෙන හෙයිනි. උළුකැටයේ ඕලම්බක කොටස මැද සිංහයකුගේ රුවකි. උළුකැටය සාදන ලී අච්චුවෙහි මේ සිංහ කැටයම හාරා ඇති හෙයින් අච්චුවට මැටි දමා ඇඟිලි තුඩුවලින් තද කළ විට සිංහ රුව උළුකැටයෙන් උඩට නෙරා සිටියි. සිංහ රූපයට උඩිනුත් යටිනුත් රටාගත මල් මෝස්තරයක් වේ. ඇතැම් විට මේ උළුවල යටි පැත්තෙහි ද මෝස්තරයක් යොදනු ලැබේ. මේ සඳහා වැඩි වශයෙන් යොදා ඇත්තේ මල් කිනිත්තක් තුඩින් ගත් හංසයකුගේ රූපයකි. මේ කැටයම වෙන ම අච්චුවක සාදා උළුකැටයට පසුව බද්ධ කෙරේ. උළුකැටය පිලිස්සීමේ දී සත්ව රූපවලට මැදි වන කොටසෙහි වූ කුහරයෙහි ඇතිවන උණුසුම් වායුව පිටවීම සඳහා යටිපැත්තේ ඇති සත්වරූපයෙහි සිදුරක් විදිනු ලැබේ. පුරාණයෙහි මේ උළු මැටියෙන් සාදන ලද නමුත්, දැනට මහනුවර මල්වත්තේ විහාරයෙහි පෝයගේ පියස්සෙහි දක්නට ලැබෙන සිංහ කැටයම සහිත වඩිම්බු උළු සාදා ඇත්තේ සිමෙන්ති බදාමෙන් බව පෙනේ. මේ වඩිම්බු උළුවල සත්ව රූප සෑහෙන තරම් උඩට මතු වී සිටින සේ නිමවන ලද හෙයින් ද ඒවා වර්ණාලේප කරන ලද හෙයින් ද ඒවායින් පියස්සට අමුතු අලංකාරයක් ලැබුණු බව නිසැකය.
බෝකොළ හැඩය ඇති යට කී උළු දෙකක් අතරට රටාගත නාකොළ හැඩය ඇති උළු කැටයක් බැගින් යෙදීමේ සිරිතක් ද වූ බැව් පෙනේ. නාකොළ හැඩය ඇති උළුකැටය සිහින්ය, දිගය. සිරස් පටියක් බඳු මේ උළුකැටය මුදුනේ සිට යටි අතට ක්රමයෙන් සිහින්ව අවුත් කෙළවර දී කුඩා බෝපතක හැඩය ගනියි. උළුකැටය මුදුනේ ඍජුකෝණාස්ර පටියකි.
ඍජුකෝණාස්රව තැනූ වඩිම්බු උළු ද භාවිතයෙහි පැවැති බවට සාධක ලැබී තිබේ. පඬුවස්නුවරින් හා කුරුණෑගලට නුදුරු පාදෙණියෙන් ලැබී දැනට කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරයෙහි තැන්පත්කොට ඇති සෘජුකෝණාස්ර වඩිම්බු උළුකැට දෙකක සිංහරූපය කැටයම් කොට ඇත ද ඒවා මහනුවර ගොඩනැඟිලිවල සිංහ උළුවල කැටයම් තරම් රමණීය නොවේ.
ඇත්රූපය ද ඇතැම් වඩිම්බු උළුවල යොදා ඇත. කලා වැවින් හා කෝට්ටේ 'අලකේශ්වර සොහොනින්' ලැබී ඇති උළුකැට දෙකක් මීට නිදසුන් වේ. මේ රූපවල ද නිමාව ප්රශස්ත නොවේ. කලාවැවින් ම ලැබී කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරයෙහි ප්රදර්ශනය සඳහා තබා ඇති ඇත්ගොව්වා සහිත උළුකැටයක් වේ. මේ උළුකැට එම ස්ථානයෙන් ම ලැබුණු යටකී ඇත් රූ කැටයම සහිත උළුකැට සමඟ මාරුවෙන් මාරුවට යොදන්නට ඇතැයි සිතිය හැකිය.
පාදෙණිය විහාරයෙන් ලැබුණු වඩිම්බු උළුකැටයක මල් මෝස්තරයක් කැටයම් කොට ඇත. මල වටා අරිම්බු රටා මෝස්තරයකි.
පෙති උළු සහ වඩිම්බු උළු සෑදීම දැන් අභාවයට ගොස් ඇත. දැනට මේ උළු භාවිතා කෙරෙන්නේ පුරාවිද්යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් නඩත්තු කෙරෙන පැරණි ගොඩනැඟිලි සඳහා පමණි. ඒ සඳහා අවශ්ය පෙති උළු හා වඩිම්බු උළු සාදනු ලබන්නේ මහනුවර සමයේ මෙම උළු කර්මාන්තයෙහි යෙදුණවුන්ගෙන් පැවතෙන්නන් සේ සැලකෙන උඩුනුවර ලංකාතිලකය අවට ප්රදේශයේ වෙසෙන කර්මාන්තකාරයන් පිරිසක් විසිනැයි කියනු ලැබේ.
මුදුන් උළු
පුරාතනයෙහි භාවිතා කරන ලද මුදුන් උළු ද විවිධාකාරය. දඹදෙණියෙන් ගෙනවුත් දැනට මහනුවර පුරාවිද්යා කෞතුකාගාරයෙහි තැන්පත් කොට ඇති අර්ධ සිලින්ඩරාකාර එක් මුදුන් උළුකැටයක් දිගින් අඟල් 51ක් ද පුළුලින් අඟල් 13ක් ද වෙයි. උළුකැටයේ එක් කොනක තිරස් අතට හෑරූ ගැඹුරු රේඛාතුනකි. උළුකැට දෙකක් මූට්ටු කිරීමේ දී උඩින් යොදන උළුකැටය පහතට ලිස්සා යෑම මේ රේඛා නිසා වළකී. මහනුවර පුරාවිද්යා කෞතුකාගාරයෙහි ම ප්රදර්ශනය සඳහා තබා ඇති මුදුන් උළුකැටයක් සේ පෙනෙන සම සතරැස් උළුකැටයක පැත්තක් අඟල් 12ක් වේ. මේ උළුකැටය පැති දෙකක් වන සේ හුලහට නමා තිබේ. ඇතැම් මුදුන් උළුවල ද රේඛා හා බින්දු රටාව ආදි මෝස්තර යොදන ලද බව පෙනේ.
පැරණි ගොඩනැඟිලිවල පියසි මුදුන් කොත් කැරලිවලින් අලංකාර කරන ලද අතර මේ කොත් කැරලි රඳවන ලද උළු විශේෂ හැඩයකට සාදන ලදි. මෙයින් උළුකැටයක් ද මහනුවර පුරාවිද්යා කෞතුකාගාරයෙහි ප්රදර්ශනයට තබා ඇත. මේ උළුකැටයේ දිග සෙන්ටිමීටර් 47ක් ද පළල සෙන්ටිමීටර් 45ක් ද උස සෙන්ටිමීටර් 29ක් ද වේ. උළුකැටයේ එක් කොනක් පියස්සේ මුදුන් පලය අගට වැද්දීම සඳහා මුදුන් උළු කැටයක් මෙන් දෙපසට නමා ඇත. අනික් කොන හැඩ සහිත මැටි තලයකින් වසා ඇත. මේ තලය දෙපස වූ හුලස් දෙකෙහි ග්රහ රූප දෙකකි. නාග රූපයේ කඳ හුලහ දිගට ද පෙණමඬුල්ල උළුකැටය මුදුනේ ඇති සිලින්ඩරාකාර කොටසට ද බද්ධ කොට තනා ඇත. මෙකී සිලින්ඩරාකාර කොටසෙහි වටප්රමාණය අඟල් 24.2කි. කොත රැඳුණේ මේ මැටි රවුම මතය.
වර්තමානයෙහි ගොඩනැඟිලිවල පියසි සෙවිලි කිරීම සඳහා භාවිතා කෙරෙන්නේ අර්ධ සිලින්ඩරාකාර 'සිංහල උළු' හා පැතළි මැංගලෝර් උළු ද වේ. මේ උළු වර්ග පිළිබඳ විස්තර 'උළුකර්මාන්තය' යටතේ දැක්වෙයි.
පොත්පත්
චාල්ස් ගොඩකුඹුරේ - විසිතුරු මැටි උළු
(සංස්කරණය: 1974)
