එට්නා
සිසිලියේ නැගෙනහිර වෙරළේ පිහිටි සප්රාණ ගිනිකන්දකි. යුරෝපයේ ඉතා ම උස ගිනිකන්ද මෙයය. විදාරණයේ දී මුදුනේ තැන්පත් වන ද්රව්ය නිසා මෙහි උසත් හැඩයත් කලින් කල වෙනස් වේ. 1956 දී එට්නාහි උස අඩි 10,705ක් විය. මේ කන්දෙහි සාමාන්ය හැඩය කේතුකාකාරය. කන්ද වර්ග සැතපුම් 460ක් පමණ වසා සිටී. දැනට වාල්ලෙ ඩෙල් බෝවේ (Valle del Bove) නමැති අගාධය එට්නාහි පැරණි මුඛය විය. මීට මඳක් වයඹ දිගින් මෑතක දී විදාරණය වූ ප්රධාන යමහල් මුඛය පිහිටියේය. මේ විශාලතම මුඛය සහිත ප්රධාන කේතුව වටා තව අතුරු මුඛ සහිත කුඩා යමහල් කේතු 200කටත් අධික ගණනක් ඇත.
එට්නා ගිනිකන්දේ දකුණු බෑවුමෙහි ලාවා පස් ගොඩගැසීම නිසා සෑදී ඇති විශාල පඩිපේළි වැනි තට්ටු දෙකක් ඇත. මේවා ඇත්තේ බෑවුමෙහි අඩි 1,400ක් හා අඩි 2,600ක් පමණ උසින්ය. යමහල් පස් ගොඩගැසී ඇත්තේ ප්ලයෝසීන යුගයේ දී ගිලා ගිය බොක්කකය. එහෙයින් එට්නා යමහල් පස් යට ඉයෝසීන, මයෝසීන හා ප්ලයෝසීන යුගයන්ට අයත් වැලිගල්, හුනුගල් හා වෙනත් සාගරික ද්රව්ය ඇත. වෙරළාසන්නයෙහි තැන්පත් වී ඇති ඉපැරණි ලාවා තට්ටු යට ප්ලයිස්ටොසීන වැලි පස් හා බොරලු තිබේ.
එට්නා කන්ද පිළිබඳව ස්ට්රාබෝ (ක්රි.පූ. 40) ද සඳහන් කරයි. එහෙත් 1669 දී පමණ ඇති වූ විදාරණයේ දී ස්ට්රාබෝගේ කාලයෙහි පැවති එට්නා මුදුන ඇද හැලී මහා අගාධයක් බවට පත්ව ඒ මතුපිටින් අලුත් කේතුවක් සෑදෙන්නට පටන්ගෙන තිබේ. කන්දේ ප්රධාන මුඛයෙන් අළු පිට වන අවස්ථාවන්හි දී අවට ප්රදේශයන්ට හානියක් සිදු නොවේ. සමහර විට ප්රධාන මුඛයෙන් සුළු වශයෙන් ලාවා හා ගිනි පිටවන විට එම ද්රව්ය කන්දේ මැද කොටස්වලට පවා නොවිහිදේ. ගිනිකන්ද අවට ප්රදේශයන්ට පවා දරුණු හානි ඇති වන්නේ ප්රධාන මුඛයෙන් ද අතුරු මුඛයන්ගෙන් හා අවට විවරවලින් ද මහත් සේ ගිනි හා ලාවා විදාරණය වන විටය. මෑතක දී මෙහි මුදුනෙහි හැඩය බොහෝ සෙයින් වෙනස් වී නැතත් බඳේ තැන්පත් වී ඇති ලාවා ද්රව්ය, කන්දේ වර්තමාන ඝන ප්රමාණයෙන් හයෙන් එකකට පමණ සම වේ යැයි අදහස් කරනු ලැබේ.
එට්නා කන්ද 150 වාරයක් පමණ විදාරණය වී ඇතැයි සැලැකේ. දැනගන්නට ලැබී ඇති ප්රථම විදාරණය සිදුවූයේ ක්රි.පූ. 475 දීය. මෙය පින්ඩාර් හා ඊස්කිලස් නම් ග්රීක කවීන් විසින් වර්ණිතය.
මේ ගිනිකන්ද පාමුල කොටස ඉතා සාරවත් බැවින් එහි කෘෂිකාර්මික කටයුතු ඉතා දියුණුය. එහෙයින් ජනගහනය ද බහුලය. මේ පෙදෙසෙහි දොඩම්, කෙසෙල්, උක් හා කපු වැනි අර්ධ ඝර්ම කලාපීය වැවිලි ඉතා සරු ලෙස කරගෙන යනු ලැබේ. කඳු බෑවුමෙහි අඩි 1500 දක්වා පෙදෙස්වල මෙවැනි ගොවිතැන් ආශ්රිත ජනාවාස ඇත. එතැන් සිට අඩි 4000 පමණ දක්වා පෙදෙස්වල මිදි, ඔලිව් ආදි මධ්යධරණී වැවිලි වර්ග වගා කරනු ලැබේ. මේ කොටස් දෙකෙහි ම වර්ග සැතැප්මකට 3000ක් පමණ ජනයා වෙසෙති. කැටානියා (Catania), නිකොලෝසි (Nicolosi) හා ආචිරෙයාලේ (Acireale) ආදි නගර පිහිටා ඇත්තේ මේ කොටස්වලය. අඩි 4000ත් අඩි 6000ත් අතර පෙදෙස් වැඩි වශයෙන් වනයෙන් වැසී පවතී. ඕක්, බීච්, ජුනිපර් ආදි ගස් වර්ග ද ‘එට්නා බ්රෑම්’ නම් වූ පැළෑටිය ද මේ කොටසෙහි බහුලය. මෙහි තැනින් තැන බාර්ලි හා ඉරිඟු වැනි බෝග වගා කරන නමුත් ස්ථිර ජනගහනයකට මේ කොටස වාස භූමි නොවේ. අඩි 6000ට ඉහළ පෙදෙසේ පැළෑටි දුලබය. ඉතා ඉහළ කොටස් බොහෝ විට හිමෙන් වැසී පවතී. 1887 දී ඉදි කරන ලද කාලගුණ නිරීක්ෂණාගාරයක් එට්නා කන්දේ අඩි 9,500ක් පමණ උසින් යුත් භූමියක පිහිටුවා ඇත.
(සංස්කරණය: 1974)
