එරටොස්තිනීස්
(Eratosthenes) (ක්රි.පූ. 276-194). උතුරු අප්රිකාවේ සයිරීනි නුවර උපන් මේ ග්රීක ජාතිකයා විද්යාව, සාහිත්යය හා දර්ශනය පිළිබඳ ලේඛකයෙකි. වයස 41 දී ඔහු සුප්රසිද්ධ ඇලෙක්සැන්ඩ්රියා පුස්තකාලයේ ප්රධාන භාරකාරයා විය.
එරටොස්තිනීස් කවියකු මෙන් ම නක්ෂත්ර හා ගණිත විද්යාඥයෙක් ද විය. ලෝකයේ පළමුවැනි භූගෝල විද්යාඥයා ද ඔහු විය. පෘථිවි ගෝලයේ ප්රමාණය මැනීමට සරල ක්රමයක් සොයාගත් පළමුවැන්නා ද ඔහුය. මේ මැනීම සඳහා එරටොස්තිනීස් ප්රස්තුතයන් තුනක් උපයෝගී කොටගත්තේය. ඒවා නම්:
(1) නයිල් ගඟබඩ සයීනී (වර්තමාන අස්වාන්) නුවරෙහි මධ්ය ගිම්හාන දවසක මධ්යාහ්නයේ දී කෙළින් පිහිටි දණ්ඩක සෙවනැල්ලක් නොවැටීම,
(2) සයීනී නුවර හා ඇලෙක්සැන්ඩ්රියා නුවර අතර ඇති දුර ප්රමාණය ස්ටේඩියා (stadia) 5000ක් (සැතපුම් 500ක් පමණ) වීම,
(3) සයීනී නුවර ඇලෙක්සැන්ඩ්රියා නුවරින් එක එල්ලේ දකුණට පිහිටා තිබීම යන මේයි.
එරටොස්තිනීස් සැලකූ පරිදි පෘථිවිය ගෝලයක් සේ සැලකුව හොත් පහත සඳහන් සමීකරණය ලැබේ. ස්ටේඩියා 5000කින් පෘථිවි කේන්ද්රයෙහි ආපාතිත කෝණය/ඍජු කෝණය 4 = ස්ටේඩියා 5000/පෘථිවියේ පරිධිය
ප්රශ්නය වූයේ ස්ටේඩියා 5000කින් පෘථිවි කේන්ද්රයෙහි ආපාතිත කෝණය නිර්ණය කිරීමය. එහෙත් මධ්ය ගිම්හාන දවසක ඍජුව පිහිටි දණ්ඩක සෙවනැල්ල මැනීමෙන් සූර්ය කිරණ එම දණ්ඩ සමඟ සාදන කෝණය මැනිය හැකිය. සූර්යයා පෘථිවියෙන් ඉතා ඈත බැවින් ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාහි පතිත වන සූර්ය කිරණ සයීනීහි පතිතවන කිරණවලට සමාන්තර සේ සැලකිය හැකිය. එබැවින් ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාහි ඍජුව පිහිටි දණ්ඩ සූර්ය කිරණ සමඟ සාදන කෝණය ස්ටේඩියා 5000කින් පෘථිවි කේන්ද්රයෙහි ආපාතිත වන කෝණයට සමානය. මේ කෝණයේ අගය සොයා ගත්තාට පසුව ඉහත සඳහන් සමීකරණයෙන් පෘථිවියේ පරිධිය නිර්ණය කළ හැකිය. මේ අනුසාරයෙන් එරටොස්තිනීස් පෘථිවියේ පරිධිය ස්ටේඩියා 250,000ක් (ආසන්න වශයෙන් සැතැපුම් 25,000ක්) යයි නිශ්චය කෙළේය. වර්තමාන මිනීම අනුව පෘථිවියේ සමක පරිධිය සැතපුම් 24,902ක් (කිමී. 40,075ක්) පමණ වේ. ඒසා ඈත අවධියක දී එරටොස්තිනීස් ලබා ගත් ප්රතිඵලය නූතන ප්රතිඵල හා පුදුම එලවන අන්දමින් ගැලපෙන බව මෙයින් පෙනේ.
මේ මිනීමට අනතුරුව ක්රි.පූ. 200 පමණේ දී එකල දැන තිබුණු ලෝකයේ සිතියමත් එරටොස්තිනීස් විසින් අඳින ලදි. පුරාතන ග්රීකයන් බ්රිතාන්ය දූපත්, අයිස්ලන්තය, ඉන්දියාව හා ලංකාව ආදි රටවල් දැන සිටි බව මේ සිතියමෙන් පෙනේ. අක්ෂාංශ හා දේශාංශ රේඛා පළමුවරට සිතියමක පෙන්වා තිබුණේ මෙහිය. (සිතියම් විද්යාව බ.)
‘මාධ්ය ගැන’ (On Means) නම් වූ ඔහුගේ ග්රන්ථය ගණිතය විෂය කොට ඇත්තේය. ගණිත භූගෝල විද්යාවේ අත්තිවාරම දැමීමට උපකාර වූයේ ‘ජියොග්රැපිකා’ නම් වූ ඔහුගේ අනික් ග්රන්ථයකි. කාල නිර්ණය විද්යාවේ පිතෘවරයා ද එරටොස්තිනීස්ය. ඔහුගේ ලිපි විද්යාත්මක ස්වභාවයක් ඇති මාතෘකාවන්ට පමණක් සීමා නොවීය. පුරාණ ග්රීක සුඛාන්ත නාට්ය පිළිබඳ නිබන්ධන ඔහු විසින් සපයන ලදි. ආචාරධර්මය හා ඉතිහාසය ද ඔහුගේ අවධානයට ලක් වූ වෙනත් විෂයයෝයි. (සිතියම් විද්යාව බ.)
(සංස්කරණය: 1974)
