"එන්ජිම" හි සංශෝධන අතර වෙනස්කම්
Senasinghe (කතාබහ | දායකත්ව) |
Senasinghe (කතාබහ | දායකත්ව) |
||
| (නොපෙන්වන එම පරිශීලකයා මගින් අතරමැදි සංස්කරණ 11ක්) | |||
| 6 පේළිය: | 6 පේළිය: | ||
[[ගොනුව:5-276-1.jpg|600px|centre]] | [[ගොනුව:5-276-1.jpg|600px|centre]] | ||
කෙසේ වුවත් ජලය හෝ හුළං මගින් ක්රියා කරවන ප්රාථමික චාලකයන්ට (prime movers) සාමාන්යයෙන් එන්ජිම් යයි කියනු නොලැබේ. ඒවා හඳුන්වනු ලබන්නේ ජලරෝද හෝ ද්රාව ට'බයින හෝ හුළංමෝල් හෝ වශයෙනි. | කෙසේ වුවත් ජලය හෝ හුළං මගින් ක්රියා කරවන ප්රාථමික චාලකයන්ට (prime movers) සාමාන්යයෙන් එන්ජිම් යයි කියනු නොලැබේ. ඒවා හඳුන්වනු ලබන්නේ ජලරෝද හෝ ද්රාව ට'බයින හෝ හුළංමෝල් හෝ වශයෙනි. | ||
| − | [[ගොනුව:5-276-2.jpg| | + | [[ගොනුව:5-276-2.jpg|400px|left]] |
== ඉතිහාසය == | == ඉතිහාසය == | ||
ක්රි.පූ. 100 පමණ කාලයේ දී සැබෑ එන්ජිමක් යයි කිව හැකි උපක්රමයක් මිසර දේශයේ නිපදවන ලදි. මේ උපක්රමය වූ කලි රෝදයක් උඩ දුවන භාජන දාමයකි. ගඟකින් ජලය එස වීමට මේ උපක්රමය යොදන ලදි. ක්රිස්තුවර්ෂාරම්භ සමයේ දී මෙරට රජ කළ භාතිය රජු අබා වැවින් යන්ත්ර මාර්ගයෙන් ජලය ගෙන මහ සෑය තෙමමින් ජල පූජාවක් කැරැවූ බව කියැවේ. ක්රි.ව. 50 දී පමණ ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවේ හියරෝ (Hero) නමැති ග්රීක ගණිතඥයකු විසින් මූල ධර්මය අතින් ප්රතික්රියා වර්ගයේ නූතන හුමාල ට'බයිනයකට සමානකම් දක්වන හුමාල එන්ජිමක් විස්තර කරන ලදි. විවර්තනි (pivots) දෙකක් උඩ කරකැවීමට හැකියාවක් ඇතිවන සේ සවි කරන ලද කුහර සහිත බෝලයක් හියරෝගේ මේ කෙළිබඩු එන්ජිමේ තිබිණ. බොයිලේරුවකින් එන හුමාලය එක විවර්තනියක් තුළින් පිඹිය හැකිය. එකිනෙකට ප්රතිවිරුද්ධ වන සේ සවි කරන ලද නළ දෙකකින් බෝලයේ තිබෙන හුමාලය පිටවේ. මේ නළ දෙක නංවා තිබුණේ හුමාල පිහිර නිකුත්වන විට බෝලය විවර්තනි අතර කරකැවෙන්නට හැකි වන පරිදි වූ කෝණ අනුවය. මිනිසාට ඒසා අවශ්යව තුබුණු යාන්ත්ර බලය ලබා ගත හැකි ක්රමයක් මේ එන්ජිමෙන් හියරෝ පේන තෙක් මානයට ගෙනෙන ලදි. එහෙත් ඊළඟ ශතවර්ෂ 15 තුළ දී ම මේ පිළිබඳ වැඩිදියුණුවක් ඇති වූයේ ඉතා හෙමිනි. | ක්රි.පූ. 100 පමණ කාලයේ දී සැබෑ එන්ජිමක් යයි කිව හැකි උපක්රමයක් මිසර දේශයේ නිපදවන ලදි. මේ උපක්රමය වූ කලි රෝදයක් උඩ දුවන භාජන දාමයකි. ගඟකින් ජලය එස වීමට මේ උපක්රමය යොදන ලදි. ක්රිස්තුවර්ෂාරම්භ සමයේ දී මෙරට රජ කළ භාතිය රජු අබා වැවින් යන්ත්ර මාර්ගයෙන් ජලය ගෙන මහ සෑය තෙමමින් ජල පූජාවක් කැරැවූ බව කියැවේ. ක්රි.ව. 50 දී පමණ ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවේ හියරෝ (Hero) නමැති ග්රීක ගණිතඥයකු විසින් මූල ධර්මය අතින් ප්රතික්රියා වර්ගයේ නූතන හුමාල ට'බයිනයකට සමානකම් දක්වන හුමාල එන්ජිමක් විස්තර කරන ලදි. විවර්තනි (pivots) දෙකක් උඩ කරකැවීමට හැකියාවක් ඇතිවන සේ සවි කරන ලද කුහර සහිත බෝලයක් හියරෝගේ මේ කෙළිබඩු එන්ජිමේ තිබිණ. බොයිලේරුවකින් එන හුමාලය එක විවර්තනියක් තුළින් පිඹිය හැකිය. එකිනෙකට ප්රතිවිරුද්ධ වන සේ සවි කරන ලද නළ දෙකකින් බෝලයේ තිබෙන හුමාලය පිටවේ. මේ නළ දෙක නංවා තිබුණේ හුමාල පිහිර නිකුත්වන විට බෝලය විවර්තනි අතර කරකැවෙන්නට හැකි වන පරිදි වූ කෝණ අනුවය. මිනිසාට ඒසා අවශ්යව තුබුණු යාන්ත්ර බලය ලබා ගත හැකි ක්රමයක් මේ එන්ජිමෙන් හියරෝ පේන තෙක් මානයට ගෙනෙන ලදි. එහෙත් ඊළඟ ශතවර්ෂ 15 තුළ දී ම මේ පිළිබඳ වැඩිදියුණුවක් ඇති වූයේ ඉතා හෙමිනි. | ||
| − | + | [[ගොනුව:5-277-1.jpg|300px|right]] | |
| − | 17 වැනි ශතවර්ෂයේ මැද භාගයේ දී කාර්මික ව්යාපාර වැඩි වත් ම එදා ඒ සඳහා යෙදෙමින් පැවති බලය ප්රමාණවත් නොවූ බව මිනිසුන්ට වැටහිණි. පතල්වල එකතු වන ජලය පොම්ප කර ඉවත් කිරීම ඉතා අවශ්ය විය. මේ සඳහා මිනිස් ශ්රමයට වැඩි උපක්රමයක් ගැන එවක සිටි විද්යාඥයන්ගේ අවධානය යොමු වීමේ ප්රතිඵලයක් වශයෙන් තාප එන්ජිමක් අලුතෙන් නිපදවන ලදි. ඊ. ටොරිචෙලි (Torricelli), ඔටෝ ෆොන් ගේරික (von Guericke) හා තෝමස් සේවරි (Savery) යනාදි විද්යාඥයන්ගේ ව්යායාමය තාප එන්ජිමක් නිපදවීමට උපකාරී විය. සේවරිගේ එන්ජිම හුමාලයෙන් වැඩ කරන පොම්පයක ස්වරූපය ගත්තේය. 1705 දී තෝමස් න්යුකමන් (Newcomen) සේවරිගේ හුමාල පොම්පය දියුණු කොට පළමු ප්රායෝගික තාප එන්ජිම නිපදවිය. යුරෝපයේ සෑම තන්හි ම වාගේ න්යුකමන් එන්ජිම් වැඩට යොදන ලදි. එම එන්ජිම ඇමෙරිකාවේ සේවය පිණිස පළමුවෙන් ම යොදන ලද්දේ 1775 දීය. එහෙත් න්යුකමන් එන්ජිමක් ක්රියා කරවීමට අධික රට අඟුරු ප්රමාණයක් අවශ්ය වූ බැවින් මේ අධිකතර වියදම අඩු කිරීම අවශ්ය විය. න්යුකමන් එන්ජිමේ කාර්යක්ෂමතාව මෙන් දෙගුණයක් වූ කාර්යක්ෂමතාවක් ඇති වඩා යහපත් හුමාල එන්ජිමක් 1769 දී [[ජේම්ස් වොට්]] (Watt) (බ.) විසින් නිපදවන ලදි. ‘නූතන හුමාල එන්ජිමේ ආදි කර්තෘවරයා’ වශයෙන් දැන් හැඳින්වෙන්නේ ජේම්ස් වොට්ය. එංගලන්තයේ කාර්මික විප්ලවය උදා වූයේ ජේම්ස් වොට්ගේ ප්රබල හුමාල එන්ජිම නිපදවීම හේතුකොටගෙනය. 1781 දී ජේ.සී. හෝන්බ්ලෝවර් (Hornblower) විසින් සංකීර්ණ හුමාල එන්ජිමක් නිපදවන ලදි. | + | 17 වැනි ශතවර්ෂයේ මැද භාගයේ දී කාර්මික ව්යාපාර වැඩි වත් ම එදා ඒ සඳහා යෙදෙමින් පැවති බලය ප්රමාණවත් නොවූ බව මිනිසුන්ට වැටහිණි. පතල්වල එකතු වන ජලය පොම්ප කර ඉවත් කිරීම ඉතා අවශ්ය විය. මේ සඳහා මිනිස් ශ්රමයට වැඩි උපක්රමයක් ගැන එවක සිටි විද්යාඥයන්ගේ අවධානය යොමු වීමේ ප්රතිඵලයක් වශයෙන් තාප එන්ජිමක් අලුතෙන් නිපදවන ලදි. ඊ. ටොරිචෙලි (Torricelli), ඔටෝ ෆොන් ගේරික (von Guericke) හා තෝමස් සේවරි (Savery) යනාදි විද්යාඥයන්ගේ ව්යායාමය තාප එන්ජිමක් නිපදවීමට උපකාරී විය. සේවරිගේ එන්ජිම හුමාලයෙන් වැඩ කරන පොම්පයක ස්වරූපය ගත්තේය. 1705 දී තෝමස් න්යුකමන් (Newcomen) සේවරිගේ හුමාල පොම්පය දියුණු කොට පළමු ප්රායෝගික තාප එන්ජිම නිපදවිය. යුරෝපයේ සෑම තන්හි ම වාගේ න්යුකමන් එන්ජිම් වැඩට යොදන ලදි. [[ගොනුව:5-277-2.jpg|300px|left]]එම එන්ජිම ඇමෙරිකාවේ සේවය පිණිස පළමුවෙන් ම යොදන ලද්දේ 1775 දීය. එහෙත් න්යුකමන් එන්ජිමක් ක්රියා කරවීමට අධික රට අඟුරු ප්රමාණයක් අවශ්ය වූ බැවින් මේ අධිකතර වියදම අඩු කිරීම අවශ්ය විය. න්යුකමන් එන්ජිමේ කාර්යක්ෂමතාව මෙන් දෙගුණයක් වූ කාර්යක්ෂමතාවක් ඇති වඩා යහපත් හුමාල එන්ජිමක් 1769 දී [[ජේම්ස් වොට්]] (Watt) (බ.) විසින් නිපදවන ලදි. ‘නූතන හුමාල එන්ජිමේ ආදි කර්තෘවරයා’ වශයෙන් දැන් හැඳින්වෙන්නේ ජේම්ස් වොට්ය. එංගලන්තයේ කාර්මික විප්ලවය උදා වූයේ ජේම්ස් වොට්ගේ ප්රබල හුමාල එන්ජිම නිපදවීම හේතුකොටගෙනය. 1781 දී ජේ.සී. හෝන්බ්ලෝවර් (Hornblower) විසින් සංකීර්ණ හුමාල එන්ජිමක් නිපදවන ලදි. |
හුමාලයෙන් දුවවනු ලබන, අශ්වයකු නොයෙදූ රථයක් සෑදිය හැකි බව හුමාල එන්ජිම නිපදවූවාට පසු බොහෝ දෙනා විශ්වාස කළහ. සාර්ථක ලෙස හුමාලයේ බලයෙන් දුවවන ලද ලොකු රථයක් 1801 දී රිචඩ් ට්රෙවිතික් (Trevithick) විසින් නිපදවන ලදි. 1803 දී හුමාලයේ බලයෙන් දුවවන ලද රථයකින් පැයට සැතපුම් 6ක පමණ වේගයෙන් ඔහු ලන්ඩනයේ එහා මෙහා ගියේය. ගමන් කරන යන්ත්ර සෑදීමට ට්රෙවිතික් පසුව තැත් කෙළේය. ට්රෙවිතික්ගේ වැඩවලින් අනුබල ලත් ජෝජ් ස්ටීවන්සන් (Stephenson) 1812 දී ලෝකයේ පළමු දුම්රිය නිපදවිය. | හුමාලයෙන් දුවවනු ලබන, අශ්වයකු නොයෙදූ රථයක් සෑදිය හැකි බව හුමාල එන්ජිම නිපදවූවාට පසු බොහෝ දෙනා විශ්වාස කළහ. සාර්ථක ලෙස හුමාලයේ බලයෙන් දුවවන ලද ලොකු රථයක් 1801 දී රිචඩ් ට්රෙවිතික් (Trevithick) විසින් නිපදවන ලදි. 1803 දී හුමාලයේ බලයෙන් දුවවන ලද රථයකින් පැයට සැතපුම් 6ක පමණ වේගයෙන් ඔහු ලන්ඩනයේ එහා මෙහා ගියේය. ගමන් කරන යන්ත්ර සෑදීමට ට්රෙවිතික් පසුව තැත් කෙළේය. ට්රෙවිතික්ගේ වැඩවලින් අනුබල ලත් ජෝජ් ස්ටීවන්සන් (Stephenson) 1812 දී ලෝකයේ පළමු දුම්රිය නිපදවිය. | ||
| − | 18 වැනි ශතවර්ෂයේ දී හුමාල එන්ජිම ඉතා ජනප්රිය වූ ද ඉතා ප්රයෝජනවත් වූ ද එන්ජිමක් විය. 19 වැනි ශතවර්ෂයේ දී මීට ඉඳුරා ම වෙනස් වූ එන්ජිමක් නිපදවන ලදි. අභ්යන්තර දහන එන්ජිම (internal combustion engine) එයයි. සාමාන්ය මිනිසාගේ ජීවිතය කෙරෙහි මේ එන්ජිම හුමාල එන්ජිමට වඩා බලපෑවේය. අභ්යන්තර දහන එන්ජිමේ ඉන්ධනය දහනය කැරෙන්නේ සිලින්ඩරය ඇතුළේය. සාර්ථක ලෙස ක්රියා කළ පළමු අභ්යන්තර දහන එන්ජිම නිපදවන ලද්දේ ප්රංස ජාතිකයකු වූ ඊ. ලන්වා (Lenoir) විසිනි. දැන් තිබෙන සාමාන්ය අභ්යන්තර දහන එන්ජිම් සියල්ල ම ක්රියා කිරීමට පදනම් කොට ගත් මූලධර්මය වැඩිදියුණු කළේ බෝ ද රෝෂා (Beau de Rochas) නමැති තවත් ප්රංස ජාතිකයෙකි. එහෙත් අභ්යන්තර දහන එන්ජිම් සාර්ථක ලෙස ක්රියා කරවීමට මඟ පෙන්වූයේ ඇන්.ඒ. ඔටෝ (Otto) නමැති ජර්මන් ජාතිකයාය. ‘සිව් පහරේ’ චක්රය (‘Four Stroke’ Cycle) ඔහුගේ නාමය අනුව ‘ඔටෝ චක්රය’ (Otto Cycle) නමින් ද හැඳින්වේ. | + | 18 වැනි ශතවර්ෂයේ දී හුමාල එන්ජිම ඉතා ජනප්රිය වූ ද ඉතා ප්රයෝජනවත් වූ ද එන්ජිමක් විය. 19 වැනි ශතවර්ෂයේ දී මීට ඉඳුරා ම වෙනස් වූ එන්ජිමක් නිපදවන ලදි. අභ්යන්තර දහන එන්ජිම (internal combustion engine) එයයි. සාමාන්ය මිනිසාගේ ජීවිතය කෙරෙහි මේ එන්ජිම හුමාල එන්ජිමට වඩා බලපෑවේය. [[ගොනුව:5-278.jpg|300px|right]]අභ්යන්තර දහන එන්ජිමේ ඉන්ධනය දහනය කැරෙන්නේ සිලින්ඩරය ඇතුළේය. සාර්ථක ලෙස ක්රියා කළ පළමු අභ්යන්තර දහන එන්ජිම නිපදවන ලද්දේ ප්රංස ජාතිකයකු වූ ඊ. ලන්වා (Lenoir) විසිනි. දැන් තිබෙන සාමාන්ය අභ්යන්තර දහන එන්ජිම් සියල්ල ම ක්රියා කිරීමට පදනම් කොට ගත් මූලධර්මය වැඩිදියුණු කළේ බෝ ද රෝෂා (Beau de Rochas) නමැති තවත් ප්රංස ජාතිකයෙකි. එහෙත් අභ්යන්තර දහන එන්ජිම් සාර්ථක ලෙස ක්රියා කරවීමට මඟ පෙන්වූයේ ඇන්.ඒ. ඔටෝ (Otto) නමැති ජර්මන් ජාතිකයාය. ‘සිව් පහරේ’ චක්රය (‘Four Stroke’ Cycle) ඔහුගේ නාමය අනුව ‘ඔටෝ චක්රය’ (Otto Cycle) නමින් ද හැඳින්වේ. |
20 වැනි ශතවර්ෂයේ දී නිපදවන ලද නව එන්ජිම පිහිරි හෙවත් ජෙට් එන්ජිමය. යානයක් අධික වේගයෙන් ගමන් කරවීමට යොදනු ලබන ඉන්ධනයේ ශක්තිය නැසින්නක (nozzle) හැඩය ඇති සිදුරක් තුළින් පිට කිරීමෙන් තෙරපුමකට (thrust) පරිවර්තනය කළ හැකිය. මෙය ජෙට් එන්ජිමේ මූලධර්මය වේ. දෙවැනි ලෝක මහා සංග්රාමයට කලින් ජෙට් එන්ජිම් නිපදවීමට බොහෝ අනුබල ලැබිණ. 1939 අගෝස්තු මාසයේ දී පළමු ට'බො ජෙට් එන්ජිමකින් යුත් යානාවක් අහසේ ගමන් කෙළේය. 1941 මැයි මාසයේ දී ජෙට් එන්ජිමක් සහිත අහස් යානාවක් ක්රැන්වෙල්හි විනාඩි 20ක පමණ කාලයක් අහසේ ගමන් කෙළේය. ජෙට් එන්ජිම ප්රායෝගික බල ඒකකයක් වන බවත් අනාගතයේ දී එය අහස්යානා එන්ජිම වන බවත් මින් පෙනී ගියේය. මීටත් පෙර නිපදවන ලද රොකටයත් සැබවින් ම ජෙට් එන්ජිමකි. සාමාන්ය ජෙට් එන්ජිම ඉන්ධනය දහනය කිරීම පිණිස වාතය වායුගෝලයෙන් ලබා ගනියි. එහෙත් රොකටය එය ක්රියාකාරී වීමට අවශ්ය සියලු දේ ම එහි කොපුව ඇතුළේ ගෙන යයි. මේ හේතුව නිසා පෘථිවි වායුගෝලයෙන් පිට අවකාශයේ ක්රියා කළ හැකි එක ම තාප එන්ජිම රොකටය වේ. වඩ වඩා දියුණු රොකට නිපදවීමට දැන් බොහෝ ප්රයත්න දරනු ලැබේ. මේ අතින් අනාගතයේ දී ඇති විය හැකි දියුණුවට සීමාවක් නැත්තා සේ පෙනේ. | 20 වැනි ශතවර්ෂයේ දී නිපදවන ලද නව එන්ජිම පිහිරි හෙවත් ජෙට් එන්ජිමය. යානයක් අධික වේගයෙන් ගමන් කරවීමට යොදනු ලබන ඉන්ධනයේ ශක්තිය නැසින්නක (nozzle) හැඩය ඇති සිදුරක් තුළින් පිට කිරීමෙන් තෙරපුමකට (thrust) පරිවර්තනය කළ හැකිය. මෙය ජෙට් එන්ජිමේ මූලධර්මය වේ. දෙවැනි ලෝක මහා සංග්රාමයට කලින් ජෙට් එන්ජිම් නිපදවීමට බොහෝ අනුබල ලැබිණ. 1939 අගෝස්තු මාසයේ දී පළමු ට'බො ජෙට් එන්ජිමකින් යුත් යානාවක් අහසේ ගමන් කෙළේය. 1941 මැයි මාසයේ දී ජෙට් එන්ජිමක් සහිත අහස් යානාවක් ක්රැන්වෙල්හි විනාඩි 20ක පමණ කාලයක් අහසේ ගමන් කෙළේය. ජෙට් එන්ජිම ප්රායෝගික බල ඒකකයක් වන බවත් අනාගතයේ දී එය අහස්යානා එන්ජිම වන බවත් මින් පෙනී ගියේය. මීටත් පෙර නිපදවන ලද රොකටයත් සැබවින් ම ජෙට් එන්ජිමකි. සාමාන්ය ජෙට් එන්ජිම ඉන්ධනය දහනය කිරීම පිණිස වාතය වායුගෝලයෙන් ලබා ගනියි. එහෙත් රොකටය එය ක්රියාකාරී වීමට අවශ්ය සියලු දේ ම එහි කොපුව ඇතුළේ ගෙන යයි. මේ හේතුව නිසා පෘථිවි වායුගෝලයෙන් පිට අවකාශයේ ක්රියා කළ හැකි එක ම තාප එන්ජිම රොකටය වේ. වඩ වඩා දියුණු රොකට නිපදවීමට දැන් බොහෝ ප්රයත්න දරනු ලැබේ. මේ අතින් අනාගතයේ දී ඇති විය හැකි දියුණුවට සීමාවක් නැත්තා සේ පෙනේ. | ||
12:25, 18 ජූනි 2026 වන විට නවතම සංශෝධනය
17 වැනි ශතවර්ෂයේ දී තාප එන්ජිම සොයා ගත්තාට පසු නොයෙක් එන්ජිම් වර්ග නිපදවාගෙන තිබේ. එවැනි නිපදවීම් නිසා එන්ජිම යන්නට පෙරට වඩා සීමාසහිත අර්ථයක් යොදන්නට සිදු විය. යම්කිසි ආකාරයකින් සීමා කොට නැත්නම්, එන්ජිම යන වචනයෙන් දැන් අදහස් කරනු ලබන්නේ භ්රමණය වන ඊෂාවක් (shaft) මත ව්යාවර්තය (troque) වශයෙන් බලය නිපදවීම පිණිස හුමාලයේ හෝ උෂ්ණ වායුවල හෝ තාප ශක්තිය ප්රයෝජනයට ගන්නා තාප එන්ජිම්ය.
සියලු වර්ගවල එන්ජිම් ප්රයෝජනයට ගනු ලබන්නේ ඉන්ධන, හුමාලය, වාතය හා පීඩනය යටතේ වූ ජලය යනාදියේ ශක්තිය චලිතය සම්බන්ධ වූ යාන්ත්ර ශක්තිය වශයෙන් පරිවර්තනය කිරීමටය. මෙසේ නිපදවන යාන්ත්ර ශක්තිය පොම්පයක් හෝ ස්වයං සචල යන්ත්රයක් හෝ වෙනත් යන්ත්ර ගණනාවක් හෝ එළවීමට උපයෝගී කරගනු ලැබේ.
කෙසේ වුවත් ජලය හෝ හුළං මගින් ක්රියා කරවන ප්රාථමික චාලකයන්ට (prime movers) සාමාන්යයෙන් එන්ජිම් යයි කියනු නොලැබේ. ඒවා හඳුන්වනු ලබන්නේ ජලරෝද හෝ ද්රාව ට'බයින හෝ හුළංමෝල් හෝ වශයෙනි.
ඉතිහාසය
ක්රි.පූ. 100 පමණ කාලයේ දී සැබෑ එන්ජිමක් යයි කිව හැකි උපක්රමයක් මිසර දේශයේ නිපදවන ලදි. මේ උපක්රමය වූ කලි රෝදයක් උඩ දුවන භාජන දාමයකි. ගඟකින් ජලය එස වීමට මේ උපක්රමය යොදන ලදි. ක්රිස්තුවර්ෂාරම්භ සමයේ දී මෙරට රජ කළ භාතිය රජු අබා වැවින් යන්ත්ර මාර්ගයෙන් ජලය ගෙන මහ සෑය තෙමමින් ජල පූජාවක් කැරැවූ බව කියැවේ. ක්රි.ව. 50 දී පමණ ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවේ හියරෝ (Hero) නමැති ග්රීක ගණිතඥයකු විසින් මූල ධර්මය අතින් ප්රතික්රියා වර්ගයේ නූතන හුමාල ට'බයිනයකට සමානකම් දක්වන හුමාල එන්ජිමක් විස්තර කරන ලදි. විවර්තනි (pivots) දෙකක් උඩ කරකැවීමට හැකියාවක් ඇතිවන සේ සවි කරන ලද කුහර සහිත බෝලයක් හියරෝගේ මේ කෙළිබඩු එන්ජිමේ තිබිණ. බොයිලේරුවකින් එන හුමාලය එක විවර්තනියක් තුළින් පිඹිය හැකිය. එකිනෙකට ප්රතිවිරුද්ධ වන සේ සවි කරන ලද නළ දෙකකින් බෝලයේ තිබෙන හුමාලය පිටවේ. මේ නළ දෙක නංවා තිබුණේ හුමාල පිහිර නිකුත්වන විට බෝලය විවර්තනි අතර කරකැවෙන්නට හැකි වන පරිදි වූ කෝණ අනුවය. මිනිසාට ඒසා අවශ්යව තුබුණු යාන්ත්ර බලය ලබා ගත හැකි ක්රමයක් මේ එන්ජිමෙන් හියරෝ පේන තෙක් මානයට ගෙනෙන ලදි. එහෙත් ඊළඟ ශතවර්ෂ 15 තුළ දී ම මේ පිළිබඳ වැඩිදියුණුවක් ඇති වූයේ ඉතා හෙමිනි.
හුමාලයෙන් දුවවනු ලබන, අශ්වයකු නොයෙදූ රථයක් සෑදිය හැකි බව හුමාල එන්ජිම නිපදවූවාට පසු බොහෝ දෙනා විශ්වාස කළහ. සාර්ථක ලෙස හුමාලයේ බලයෙන් දුවවන ලද ලොකු රථයක් 1801 දී රිචඩ් ට්රෙවිතික් (Trevithick) විසින් නිපදවන ලදි. 1803 දී හුමාලයේ බලයෙන් දුවවන ලද රථයකින් පැයට සැතපුම් 6ක පමණ වේගයෙන් ඔහු ලන්ඩනයේ එහා මෙහා ගියේය. ගමන් කරන යන්ත්ර සෑදීමට ට්රෙවිතික් පසුව තැත් කෙළේය. ට්රෙවිතික්ගේ වැඩවලින් අනුබල ලත් ජෝජ් ස්ටීවන්සන් (Stephenson) 1812 දී ලෝකයේ පළමු දුම්රිය නිපදවිය.
18 වැනි ශතවර්ෂයේ දී හුමාල එන්ජිම ඉතා ජනප්රිය වූ ද ඉතා ප්රයෝජනවත් වූ ද එන්ජිමක් විය. 19 වැනි ශතවර්ෂයේ දී මීට ඉඳුරා ම වෙනස් වූ එන්ජිමක් නිපදවන ලදි. අභ්යන්තර දහන එන්ජිම (internal combustion engine) එයයි. සාමාන්ය මිනිසාගේ ජීවිතය කෙරෙහි මේ එන්ජිම හුමාල එන්ජිමට වඩා බලපෑවේය.
20 වැනි ශතවර්ෂයේ දී නිපදවන ලද නව එන්ජිම පිහිරි හෙවත් ජෙට් එන්ජිමය. යානයක් අධික වේගයෙන් ගමන් කරවීමට යොදනු ලබන ඉන්ධනයේ ශක්තිය නැසින්නක (nozzle) හැඩය ඇති සිදුරක් තුළින් පිට කිරීමෙන් තෙරපුමකට (thrust) පරිවර්තනය කළ හැකිය. මෙය ජෙට් එන්ජිමේ මූලධර්මය වේ. දෙවැනි ලෝක මහා සංග්රාමයට කලින් ජෙට් එන්ජිම් නිපදවීමට බොහෝ අනුබල ලැබිණ. 1939 අගෝස්තු මාසයේ දී පළමු ට'බො ජෙට් එන්ජිමකින් යුත් යානාවක් අහසේ ගමන් කෙළේය. 1941 මැයි මාසයේ දී ජෙට් එන්ජිමක් සහිත අහස් යානාවක් ක්රැන්වෙල්හි විනාඩි 20ක පමණ කාලයක් අහසේ ගමන් කෙළේය. ජෙට් එන්ජිම ප්රායෝගික බල ඒකකයක් වන බවත් අනාගතයේ දී එය අහස්යානා එන්ජිම වන බවත් මින් පෙනී ගියේය. මීටත් පෙර නිපදවන ලද රොකටයත් සැබවින් ම ජෙට් එන්ජිමකි. සාමාන්ය ජෙට් එන්ජිම ඉන්ධනය දහනය කිරීම පිණිස වාතය වායුගෝලයෙන් ලබා ගනියි. එහෙත් රොකටය එය ක්රියාකාරී වීමට අවශ්ය සියලු දේ ම එහි කොපුව ඇතුළේ ගෙන යයි. මේ හේතුව නිසා පෘථිවි වායුගෝලයෙන් පිට අවකාශයේ ක්රියා කළ හැකි එක ම තාප එන්ජිම රොකටය වේ. වඩ වඩා දියුණු රොකට නිපදවීමට දැන් බොහෝ ප්රයත්න දරනු ලැබේ. මේ අතින් අනාගතයේ දී ඇති විය හැකි දියුණුවට සීමාවක් නැත්තා සේ පෙනේ.
(හුමාල එන්ජිම, ට'බයිනය, අභ්යන්තර දහන එන්ජිම, ඩීසල් එන්ජිම, ජෙට් එන්ජිම, රොකටය යන ලිපි ද බලන්න.)
(සංස්කරණය: 1974)
