උල්කාශ්මය
(Meteorite). ඈත අවකාශයෙන් අවුත් පෘථිවි වායුගෝලයට ඇතුළු වී සම්පූර්ණයෙන් නොපිලිස්සී වායුගෝලය මැදින් ගමන් කොට පෘථිවිය මත ඝන වස්තුවක් සේ වැටෙන්නට හැකි තරම් ලොකු වූ උල්කාවකට (උල්කාව බ.) උල්කාශ්මය යයි කියනු ලැබේ. බොහෝ විට උල්කාශ්ම පෘථිවිය මත වැටෙන්නේ විශාල ප්රදේශයක විසිරෙන කුඩා කැබෙලි වැස්සක් වශයෙනි. උල්කාශ්ම වැඩි වශයෙන් පෘථිවිය මත වැටෙන්නේ දවල් කාලයෙහි දීය.
අහසෙන් ගල් වැටෙන බව ක්රි.පූ. 600 පමණ කාලයේ සිට ම වාර්තා වී ඇත. ලෝකයේ නොයෙක් ප්රදේශවල වැඳුම් පිදුම් ලබන ශුද්ධ ගල් අහසෙන් වැටුණු ඒවා බවට සාක්ෂ්ය තිබේ. සිරියාවේ එමෙසාහි කළුගල ද මෙක්සිකෝවේ චොලුලා පිරමිඩයේ විශාල ගල ද එවැනි ගල් වේ. ක්රි.ව. 1492 දී ඇල්සාස් ප්රදේශයේ එන්සිස්හයිම් සමීපයෙහි රා. 260ක් පමණ බර ගලක් අහසෙන් වැටීම මිනිසුන්ට දක්නට ලැබිණි. ඒ ගමේ දේවස්ථානයෙහි පරිස්සම් කොට තබා ඇති එම ගලෙන් කොටසක් තවමත් දැකිය හැකිය. වැටෙනු දක්නා ලද විශාලතම උල්කාශ්මය රා. 820ක් බරය. ඇමෙරිකාවේ ආකැන්සස් ජනපදයෙහි එය වැටිණි. දන්නා විශාලතම උල්කාශ්මය දකුණු අප්රිකාවේ බටහිර හෝබා ප්රදේශයෙහි පොළොවේ යට වී තිබේ. එහි මුදුන පොළොවේ මට්ටමට තිබේ. අවුරුදු දහස් ගණනකට කලින් වැටුණු උල්කාශ්මයක් නිසා ඇමෙරිකානු එක්සත් ජනපදයේ ඇරිසෝනා කාන්තාරයෙහි හට ගැනුණු විශාල කුහරයක් දැකිය හැකිය. මේ කුහරයේ පළල සැතපුම් 3/ 4ක් ද ගැඹුර අඩි 600ක් ද පමණ වේ. එය වට කොට තිබෙන සමතලා පොළොවේ මට්ටමට වඩා එහි ගැට්ට අඩි 140ක් පමණ උසය. 20 වැනි ශතවර්ෂයේ දීත් විශාල උල්කාශ්ම වැටී ඇත. 1908 ජූනි 30 වැනි දා රුසියාවේ යෙනෙසී ගංගාව අසල පාළු ප්රදේශයෙක ටොන් දහස් ගණන් බර වූ ගල් රාශියක් වැටිණ. තදාසන්න වනාන්තරයේ විශාල කොටසක් මේ ගල් වැටීමෙන් විනාශ විය. ගල් වැටෙන විට වනාන්තරයට උඩින් ගිනි ජාලාවක් මතු විය. මේඝ ගර්ජනා කිහිපයක් ද ඇති විය. එහි ශබ්දය සැතැපුම් 600ක් පමණ දුර ප්රදේශවලට පවා ඇසිණි. මෑතක දී, 1947 පෙබරවාරි 12 වැනි දා නැගෙනහිර රුසියාවේ ඝන වනාන්තරයකට අහසින් ලොකු ගල් වැටිණි. මේ අවස්ථාවේ දී අහසේ ගමන් කළ ලොකු ගිනිබෝලයක් දක්නට ලැබිණි. වැටුණු උල්කාශ්මවලින් සෑදුණු කුහර කිහිපයක් දැන් එහි දක්නට ලැබේ. මේ ප්රදේශයෙන් නිකල්-යකඩ උල්කාශ්ම ටොන් 30ක් පමණ එකතු කරගන්නා ලදි. කැනඩාවේ අන්ගාවා ප්රදේශයෙහි චබ් කුහරය උල්කාශ්මයකින් ඇති වූ විශාලතම තනි කුහරය වේ. එහි පළල සැ. 3ක් පමණි. එය සම්පූර්ණයෙන් ම වාගේ වටකුරුය. එහි බිත්ති අංශක 45ක කෝණයක් සාදමින් ඇල වී ඇත.
සුපරීක්ෂ්යකාරීව කරන ලද පරීක්ෂණවලින් උල්කාශ්මවල සංයුතිය නිර්ණය කොට තිබේ. පෘථිවියේ දක්නට ලැබෙන ද්රව්ය මිස වෙනත් ද්රව්ය උල්කාශ්මවල දක්නට නොලැබේ. උල්කාශ්මවල තිබෙන නොයෙක් රසායන මූලද්රව්යයන්ගේ සාමාන්ය ප්රමාණය සූර්ය ග්රහමණ්ඩලයේ වෙනත් ප්රදේශවල තිබෙන ඒවායේ සාමාන්ය ප්රමාණය හා සමඟ සැසඳිය හැකිය. උල්කාශ්ම වර්ග තුනකි:
(1) ප්රධාන වශයෙන් සිලිකේට වන ගල්,
(2) සිලිකේට ඛනිජත් සමඟ මිශ්ර වූ යකඩ-නිකල්වලින් යුත් සවිවර ව්යූහයක් ඇති ගල් සහිත යකඩ,
(3) සෑම විට ම එක්තරා නිකල් ප්රමාණයක් ඇති යකඩ යනුවෙනි. යකඩ උල්කාශ්ම කැබෙල්ලක් හූරා ඔප දැමූ විට එහි විට්මාන්ෂ්ටෙට්න් රූප (Widmanstaetten) නම් වූ විශේෂ ස්ඵටික රූප සටහන් දැක්ක හැකිය. විශාල උල්කාශ්මවලින් බොහොමයක් යකඩය. යටකී බටහිර හෝබා ප්රදේශයෙහි තිබෙන ටොන් 60ක් පමණ බර උල්කාශ්මය යකඩයකි. ටොන් 1කට වඩා බර උල්කාශ්මවලින් ඉතා ස්වල්පයක් පමණක් ගල්ය. පෘථිවියේ තිබෙන උල්කාශ්මවලින් 66%ක් පමණ යකඩය; 26%ක් පමණ ගල්ය.
උල්කා බොහොමයක් ධූමකේතු හා සම්බන්ධයක් දක්වුවත් උල්කාශ්ම ක්ෂුද්ර ග්රහයන්ට ඉතා කිට්ටු සම්බන්ධයක් දක්වයි. උල්කාශ්ම වැටීමෙන් පෘථිවියේ වාසය කරන මිනිසුන්ට අනතුරු සිදු විය හැකිය. තත්පරයට සැතැපුම් බොහෝ ගණනක වේගයකින් ගමන් කරන ටොන් කිහිපයක් බර වස්තුවක් පෘථිවිපෘෂ්ඨයත් සමග ගැටීමෙන් ඇතිවන ප්රතිඵල ඉතා භයානක විය හැකිය. වාසනාවකට මෙන් විශාල උල්කාශ්ම වැටෙන්නේ කලාතුරකිනි. මෙතෙක් ඒවා වැටී ඇත්තේ පෘථිවියේ මනුෂ්යවාසයක් නැති ප්රදේශවලටය.
(සංස්කරණය: 1974)
