ඍතුසංහාරය
ඛණ්ඩ කාව්ය ගණයෙහි ලා ගැණෙන ඍතුසංභාරය කාලිදාස කිවියා තරුණවියෙහි දී ස්වභාව ධර්මය හා ලෝකය දෙස බලමින් සිතට නඟාගත් ශෘංගාරාත්මක හැඟීම් වර්ණනා කෙරෙමින් රචිත ප්රථම කෘතියයි. කාලිදාසයන්ගේ සෙසු කෘතීන්ට ව්යාඛ්යාන සැපයූ මල්ලිනාථ ඍතුසංහාරයට ව්යාඛ්යානයක් නොසැපයීමත්, ආලංකාරිකයන් මෙම කෘතියේ පද්ය නිදසුන් වශයෙන් උපුටා නොදැක්වීමත්, සෙසු කෘතීන්හි දක්නා උසස් රචනා ශෛලිය මෙහි දක්නට නොලැබීමත් දියුණු සදාචාරාත්මක හැඟීම් අඩුකමත් ඍතුසංහාරය කාලිදාසයන්ගේ කෘතියක් නොවේ දෝයි සැක පහළ කිරීමට ඇතැමුන් සාධක කර ගනිතත් බෙරිඩේල් කීත් ආදි විචාරකයෝ ඒ මතයට විරෝධය පළ කරත්.
සර්ග හයකින් සමන්විත වූ මෙම කාව්යයෙහි ග්රීෂ්ම, වර්ෂා, ශරත්, හේමන්ත, ශිශිර, වසන්ත යන ඍතු සයට විශේෂ වූ ලක්ෂණ හා එක් එක් ඍතුවක දී ස්වභාව ධර්මයෙහි ඇති වන වෙනස්කම් මෙන් ම සචේතනික අචේතනික වස්තූන් කෙරෙහිත් මිනිස් සන්තානය කෙරෙහිත් ස්වභාව ධර්මය බලපානා අයුරුත් එක් එක් ඍතුවක දී මනුෂ්ය භාවයන්, විශේෂයෙන් තරුණ පෙම්වතුන්ගේ හෘද්ගත භාවයන්, ක්රියාත්මක වෙමින් ඔවුන්ගේ චර්යාධර්මයන් කෙරෙහි බලපවත්වන අයුරුත් මැනැවින් නිරූපණය කෙරේ. සෙසු කාව්යයන්හි මෙන් වසන්ත ඍතුවෙන් වර්ණනයෙන් නොඅරඹා කාමාශාව ඉතා හීනව පවත්නා ග්රීෂ්ම සමයෙන් වර්ණනය පටන් ගෙන අනුක්රමයෙන් එම ආශාව වැඩෙමින් ගොස් කුළුගැන්වෙන වසන්ත සමයෙන් නිමාවට පත් කෙරේ.
ඍතුසංහාරයෙහි එන වර්ණනයන්ගෙන් කාලිදාසයන් තුළ ස්වභාව ධර්මය පිළිබඳ කොතරම් පරිචිතියක් පැවැත්තේ ද සෑම ඍතුවක් පිළිබඳව ම කොතරම් වැටහෙන නුවණක් වී ද මිනිස් සිත ෂට් ඍතූන්හි වෙනස් වෙමින් ක්රියාකාරී වන අයුරු පිළිබඳ කොතරම් සියුම් අවබෝධයක් පැවැත්තේ දැයි වටහාගත හැකියි. සිංහල කවීන් කෙරෙහි පවා ඍතුසංහාරය බලපවත්වා ඇති අයුරු සසදාවත හා එය සසඳා බලන විට පෙනේ.
මෙම කාව්යයට වේරගම පුංචිබණ්ඩාර මහතුන් විසින් සපයන ලදුව 1887 දී ප්රකාශයට පත් පදාර්ථ භාවාර්ථ සන්නයක් ද ඩී.ඇම්. සමරසිංහ මහතුන් විසින් සම්පාදිතව 1931 දී ප්රකාශයට පමුණුවන ලද වසුන්ධරා නම් සවිස්තර වර්ණනාවක් ද වෙයි.
(සංස්කරණය: 1974)
