එන්ඩොප්රොක්ටා

(කම්ප්ටොසෝවා). ව්‍යාජ සීලෝමික (pseudocoelomate) සරල සතුන්ගෙන් සමන්විත සත්ව වංශයකි. යාම් ඊම් ආදියක් නොකළ හැකි මේ කුඩා සතුන්ට තනි තනිව හෝ ගණවාසීව (colonial) හෝ විසිය හැකිය. බාහිර ලක්ෂණ අතින් මේ සත්තු සීලෙන්ටෙරාටා වංශයෙහි හයිඩ්රොයිඩ‍ෙයා (Hydroidea) ගෝත්‍රයට අයත් සතුන් හා සමානකම් දක්වති. ඔවුන් වැඩි වශයෙන් ජීවත් වන්නේ මුහුදෙහිය. එහෙත් ඇමෙරිකාවේ දක්නට ලැබෙන උර්නටෙලා (Urnatella) ගණයට අයත් සත්තු මිරිදියෙහි ජීවත් වෙති.

මේ සතුන්ගේ ශරීරය කෝප්පයක හැඩය ගනියි. එහි ග්‍රාහික වළල්ලක් ද වෘන්තයක් ද ඇත. ආලින්දය (vestibule) නමින් හැඳින්වෙන කුහරයක් උඩින් මේ කෝප්පයේ ගැට්ට යටිකුරු කළ හැකිය. ආලින්දය ඇතුළට ග්‍රාහිකා ඇදගැනීමට පුළුවන. මුඛය හා ගුදය මේ කුහරය ඇතුළේ තිබේ. එක් විශේෂයක් වූ බුහුබාවාගේ (polyp) ශරීරය පස්සට ඇදගන්නේ ග්‍රාහිකා ආලින්දය ඇතුළට නමාගැනීමෙනි. මේ සතුන්ට සීලෝමයක් නැත. බඩවැල හා ශරීර බිත්තිය අතර ඇති ප්‍රදේශය මෘදුස්තර (parenchymatous) පටකවලින් පිරී ඇත. ජීරණ පද්ධතිය සරලය. අන්නස්‍රෝතයක් (oesophagus) ද ආමාශයක් ද ගුද මාර්ගයක් ද උන්ට ඇත. මේ සත්තු පෙරා බුදින්නෝ (filter feeders) වෙත්. බහිඃස්‍රාවිය අවයව යුගලයක් තිබේ. මේ වංශයට අයත් සමහර සත්තු ද්විලිංගික වෙත්. එහෙත් උන්ගේ වෘෂණ හා ඩිම්බකෝෂ එක්වරට ම පරිණත නොවේ. ප්‍රජනනේන්ද්‍රියවලට විශේෂ ප්‍රණාල ඇත. අනික් විශේෂ ඒකලිංගිකය. පක්ෂමධර කීටයෝ කලක් එහා මෙහා පීනමින් ජීවත් වෙති. පසුව ඔව්හු මෞඛ පෘෂ්ඨයෙන් නොයෙක් දේවලට සවි වෙත්.

ලොක්සොසෝමා (Loxosoma) ගණයට අයත් සත්තු තනි බුහුබාවෝ වෙත්. ඇතැම් විට ඔව්හු ඉස්පන්ජි සමග හෝ කකුළුවන් සමග හෝ සහභෝජියන් (commensals) වශයෙන් ජීවත් වෙත්; කුඩා පාර්ශ්වික අංකුරයන් සාදමින් අලිංගික ලෙස ප්‍රජනනය කරති. මේ අංකුර වෙන් වූ පසු ඒවායින් කුඩා බුහුබාවෝ සෑදෙති. ලොක්සොසෝමා විශේෂ ඒකලිංගිකය. පෙඩිසෙලිනා (Pedicellina) ගණයට අයත් සත්තු මුහුදු පැළෑටි උඩවෙසෙන ගණවාසීහු වෙත්. ඔව්හු ද්වීලිංගික වෙති. එහෙත් උන්ගේ වෘෂණ හා ඩිම්බ කෝෂ එකවරට ම විකසනය නොවේ. උර්නටෙලා ගණයට අයත් සතුන්ගේ ශරීරය සාමාන්‍යයෙන් එකට ඈඳී ඇති බුහුබාවන් දෙදෙනකුගෙන් සමන්විතය.

එන්ඩොප්රොක්ටා වංශය එක්ටොප්රොක්ටා වංශයත් සමග බ්‍රියොසෝවා (Bryozoa) හෙවත් පොලිසෝවා (Polyzoa) වංශයෙහි ලා වර්ග කරනු ලැබේ. එහෙත් මේ වංශ දෙක අතර බොහෝ වෙනස්කම් දක්නට ලැබේ.

(සංස්කරණය: 1974)