ඇමෝනියා

(Ammonia). මෙය ලාක්ෂණික ඉතා සැර ගඳක් ඇති, පාටක් නැති, වාතයට වඩා සැහැල්ලු, වායුවකි. එහි රසායන සූත්‍රය NH3 ය. ඇමෝනියාවල ලවණ පිළිබඳ දැනීමක් පුරාතනයන් අතර පවා තිබිණි. ප්ලිනි (ක්‍රි.ව. 23-79) සැල් ඇමෝනියැක් ගැන සඳහන් කර තිබේ. ඇමෝනියා වායුව පළමුවෙන් සොයාගන්නා ලද්දේ ප්‍රීස්ට්ලි (1774) (බ.) විසිනි. ඔහු එය ‘ක්ෂාරීය වාතය’ යයි නම් කළේය. ජීව ද්‍රව්‍ය කුණු වීම, සතුන්ගේ ශ්වසනය සහ රට අඟුරු පිලිස්සීම නිසා මෙය වායුගෝලයේ ද ඇත. මේ වායුවෙහි ගඳ විශේෂයෙන් ම කෙසකිළි සහ ගාල් අසල ඇති බව දැනේ. ඇළදොළ ආදියෙහි ඇති ජලයෙහි ද වර්ෂා ජලයෙහි ද මෙය ඉතා මඳ වශයෙන් තිබේ. ඇමෝනියම් ක්ලෝරයිඩ් හෝ අනෙක් ඇමෝනියම් ලවණයක් අළු හුනු සමග එසේ නැති නම් අනෙක් ක්ෂාරයක් සමග රත් කිරීමෙන් ඇමෝනියා ස්වල්ප වශයෙන් ලබා ගත හැකිය.

2 NH4C1+ Ca (OH)2=Ca Cl2 +2 H20 +2NH3

මෙසේ ලැබෙන තෙත ඇමෝනියා වායුව සාමාන්‍ය ශෝෂණ කාරකයන් සමග සංයෝජනය වන හෙයින් එය වියැළීම පිණිස ගත හැක්කේ පිලිස්සූ හුනු පමණය. විද්‍යාගාරයේ ඇමෝනියා නිෂ්පාදනය කරනු ලබන ක්‍රමය මෙයයි.

කාර්මික හා කෘෂිකර්ම ව්‍යාපාරවල ඇමෝනියා බෙහෙවින් යොදනු ලබන හෙයින් එය දැන් විශාල ලෙස නිෂ්පාදනය කරනු ලැබේ. ඇමෝනියා එසේ නිෂ්පාදනය කරන ක්‍රම කිහිපයකි. නයිට්රජන් හා හයිඩ්රජන් කෙළින් ම සංයෝජනය කිරීම එක ක්‍රමයකි.

M2 + 3 H2 = 2 NH3

නයිට්රජන් හා හයිඩ්රජන් සංයෝජනය කරනු ලබන්නේ තද පීඩනය යටතේ විශාල උෂ්ණත්වයන්හි දී උත්ප්‍රේරකයක් තිබෙද්දීය. හාබර් (Haber) ක්‍රමයෙහිත් ක්ලෝඩ් (Claude) ක්‍රමයෙහිත් මෙය අනුගමනය කරනු ලැබේ. කෝක් (coke) හා ගල් අඟුරු වායු නිෂ්පාදනය සඳහා ගල් අඟුරු විච්ඡේදක ආසවනය (destructive distillation) කිරීමේ දී උපඵලයක් ලෙස ඇමෝනියා විශාල ප්‍රමාණයක් ලැබේ. විච්ඡේදක ආසවනයෙන් ලැබෙන වායුව ජලයේ ද්‍රවණය කර මේ ද්‍රාවණය ආසවනය කිරීමෙන් ඇමෝනියා ලබාගත හැකිය. විශාල ලෙස ඇමෝනියා ලබා ගන්නා තවත් ක්‍රමයක් නම් සයනමයිඩ් (cyanamide) ක්‍රමයයි.

ඇමෝනියාවල ඝනත්වය ලීටරයට ග්රෑම් 0.7708කි; තාපාංකය සෙ. -33.4°කි; ද්‍රවාංකය සෙ. -77.7කි; අවධි උෂ්ණත්වය සෙ. 132.5°කි; අවධි පීඩනය වායුගෝල 112.3°කි. විදුලි පුපුරු නිසා හෝ අතිශයින් රත් කිරීම නිසා හෝ ඇමෝනියා මූලද්‍රව්‍ය බවට වෙන් වෙයි. දහන අපෝෂකයක් වන මෙය වාතයෙහි නොපිලිස්සුණ ද කහ දැල්ලකින් යුතුව ඔක්සිජන්හි පිලිස්සෙයි. එවිට නයිට්රජන් සහ ජලය ලැබේ. එය වාතය සමග මිශ්‍ර කොට, රත් කළ ප්ලැටිනම් ඔස්සේ යවන ලද්දේ නම් නයිට්රජන්වල ඔක්සයිඩ දෙන්නේය (නයිට්‍රික් අම්ලය බලනු). ඇමෝනියා ජලයෙහි ඉතා ද්‍රාව්‍යය. මෙයින් ලැබෙන ද්‍රාවණය, ඇමෝනියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් NH4OH නම් භස්මය ඇති හෙයින් ඉතා ක්ෂාරය. ඇමොනියාවල එක් නෛසර්ගික ලක්ෂණයක් නම් අම්ල සමඟ කෙළින් ම සංයෝජනය වී ලවණ සෑදීමයි.

NH3 + HCl → NH4 C1

ඒ කෙසේ වෙතත් ඇමෝනියා සහ හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ල වායුව සම්පූර්ණයෙන් ම වියළි නොවේ නම් ඒවා සංයෝජනය නොවේ. මෙය ඉතා වැදගත් කරුණකි. නොයෙක් ලවණ සමග ඇමෝනියා ආකලන සංයෝග (additive compounds) සාදයි. මේවා ඇම්මයින (ammines) (බ.) නමින් හැඳින්වේ. රත් කරන ලද ඇතැම් ලෝහ සමග ඇමෝනියා ක්‍රියා කරයි. මෙසේ මැග්නීසියම් සමග ක්‍රියා කර මැග්නීසියම් නයිට්රයිඩ් ( Mg3 N2) සාදයි.

ඇමෝනියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් භස්මය අම්ල උදාසීන කොට ඇමෝනියම් ක්ලෝරයිඩ්, NH4 C1, ඇමෝනියම් නයිට්රේට්, NH4 N03, ඇමෝනියම් සල්ෆේට්, (NH4)2 S04 ආදි ලවණ උපදවයි. මෙහි දී ඇමෝනියම් ඛණ්ඩකය (NH4) බවට එක් වී ඇති පරමාණු රැස ඒකසංයුජ (සෝඩියම් වැනි) ලෝහයක් සේ ක්‍රියා කරන බව පෙනේ. බොහෝ ඇමෝනියම් ලවණ, රත් කළ විට ඌර්ධ්වපතනය වන අතර ජලයෙහි ද්‍රවණය කළ විට ඇමෝනියම් අයන NH4 + ඇති කෙරේ.

එහි සැර ගඳෙන් ද රතු ලිට්මස් නිල්පාට කිරීමෙන් ද නෙස්ලර් ප්‍රතිකාරකය (Nessler’s reagent) සමග කහ අවක්ෂේපයක් ඇති කිරීමෙන් ද ඇමෝනියා හඳුනාගත හැකිය.

නයිට්රික් අම්ලය හා ඇමෝනියම් ලවණ නිෂ්පාදනය, ඖෂධ, ප්ලාස්ටික් හා සායම් වර්ග ඇතුළත් සිය ගණන් කාබනික සංයෝග සංශ්ලේෂණය කිරීම, පෝර නිෂ්පාදනය හා ශීතකරවල පාවිච්චි කිරීම ඇමෝනියාවලින් ගන්නා වැදගත් ප්‍රයෝජන වේ.

(සංස්කරණය: 1967)