මවුන්ට්ස්ටුවට් එල්ෆින්ස්ටන්
(1779-1859). දහනව වන සියවස මුල දී ඉන්දියාවේ මරාඨ බලය බිඳහෙළීමට කටයුතු කළ ඉංග්රීසි රාජ්යතන්ත්රඥයෙකි. ඉන්දියාව පිළිබඳ ඉතිහාස ග්රන්ථ කීපයක කර්තෘ හැටියට ද මෙතෙම ප්රසිද්ධය.
පෙරදිග ඉන්දියා වෙළඳ සමාගම යටතේ සිවිල් සේවා තනතුරක් ලැබ 1796 දී කල්කටාවට පැමිණි මොහු 1801 දී මරාඨ රාජ්යයන්ගේ ආධිපත්යය ඉසුලූ පූනාහි බාජි රාවෝ II නම් වූ පේෂ්වාගේ රජවාසල උපරෙසිදන්ත පදවියට පත්කරනු ලැබීය. 1804 දී නාග්පූර්හි රෙසිදන්ත පදවිය ලැබූ හෙතෙම 1811 දී පූනාහි ප්රධාන රෙසිදන්ත බවට පත්විය.
නාග්පූර්හි රෙසිදන්ත පදවිය දරන කාලයේ දී ඔහු ශා ෂුජා නම් ඇෆ්ඝන් රජු හා මිත්ර ගිවිසුමක් ඇති කරගත් නමුත් එය ස්ථිර වන්නට පෙර ෂුජා බලයෙන් නෙරපනු ලැබීම නිසා එම ගිවිසුම නිෂ්ප්රභ විය. පූනාහි රෙසිදන්ත තනතුර දැරූ අවධියේ ඔහුගේ බලපෑම නිසා කෝලපූර් හා සාවන්ත්වාඩි යන ප්රදේශවල මරාඨ පාලකයෝ පේෂ්වාගේ ආධිපත්යයෙන් මිදුණාහ. 1817 දී ඔහු පූනා ගිවිසුමට අත්සන් කිරීමට බලෙන් ම පේෂ්වා කැමති කරවා ගත්තේය. මේ නිසා පේෂ්වාට මරාඨ ගණ රාජ්යයෙහි තමා දැරූ නායකත්වය නැති විය.
III වන ඉංග්රීසි-මරාඨ යුද්ධයෙන් 1818 දී ජයගත් ඉංග්රීසිහු පේෂ්වා පදවිය සම්පූර්ණයෙන් නැති කොට එවක පේෂ්වා පදවිය දැරූ බාජි රාවෝ II යටතේ වූ ප්රදේශවලින් සුළු කොටසක් ප්රතාප්සිං නම් මරාඨ කුමරකුට පවරා ඉතිරි ප්රදේශ බොම්බාය ප්රදේශයට ඈඳා ගත්හ. 1819 සිට 1827 දක්වා එල්ෆින්ස්ටන් එම මරාඨ ප්රදේශ ද ඇතුළත් බොම්බාය පළාතේ ආණ්ඩුකාර පදවිය දැරීය.
තම පාලන කටයුතුවල දී ඉංග්රීසි පාලන පද්ධතියේ එරටට නොගැළපෙන තැන් දුටු එල්ෆින්ස්ටන් මරාඨ දේශීය ආයතන හා පාලන ක්රමාදිය රැකගත්තේය. ජගීර්දාර් (ගම්ලද්දෝ) වරුන්ට ඔවුන්ගේ භූමි ප්රදේශ හා පාලන බලතල ද අධිකරණ බලතල ද බ්රාහ්මණයන්ට ඔවුන්ගේ සිද්ධස්ථාන සතු භූමි ආදිය ද ආපසු දීමෙන් මෙම බලවත් දෙකොටසේ හොඳ හිත ඔහු දිනාගත්තේය. ගැමි දෙටුවන් මගින් ගම් පාලනය කිරීමේ පැරණි ක්රමයේත් ආරාවුල් විසඳීමේ පංචායත් ක්රමයේත් ප්රශස්තභාවය දුටු ඔහු ඒවා දිගට ම පවත්වා ගෙන ගියේය.
එල්ෆින්ස්ටන් ඉන්දියාවේ රාජ්ය අධ්යාපන ක්රමයේ ආදි කර්තෘ ලෙස ද සැලකේ. ඉන්දියාවේ අග්රාණ්ඩුකාර පදවිය දෙවරක් ම ඔහු වෙත පිරිනමන ලද නමුත් ඔහු ඒ නොපිළිගත්තේය. බොම්බායේ එල්ෆින්ස්ටන් විද්යාලය ඔහුගේ නම සිහි කරනු වස් ඉදි කරනු ලැබූවකි. කාබුල් රාජධානිය සහ එහි පර්සියානු හා ඉන්දියානු යටත් ප්රදේශ පිළිබඳ විස්තරයක් ද හින්දු සහ මුස්ලිම් ඉන්දියාවේ පෙරදිග ඉතිහාසයක් ද බ්රිතාන්ය බලයේ නැඟීම ගැන පොතක් ද ඔහු විසින් ලියන ලදි.
(සංස්කරණය: 1974)
