එරාන්
ඉන්දියාවේ මධ්ය ප්රදේශයට අයත් සව්ගෝර් දිස්ත්රික්කයේ පිහිටි මේ නගරය එහි ඇති පැරණි පූජනීය ස්ථාන, ප්රතිමා, ශිලාලිපි හා පැරණි ගෘහනිර්මාණ ශිල්පයට අයත් ගොඩනැඟිලි ආදිය ගැන ප්රසිද්ධය. පස්වන ශත වර්ෂයේ දී මීට එරකෛන, එරකන්යා ආදි නම් ව්යවහාර වූ බව එහි තිබී හමු වූ ශිලාලිපියකින් හා පැරණි කාසිවලින් ද හෙළි වන බව ජනරාල් කනිංහම් මහතා කියයි. දැනට මෙහි වැසියෝ යෙරාන් හෝ එරාන් යයි ලිපි ලේඛනාදියෙහි යොදති.
මෙහි තිබී සොයා ගත් පුරාවස්තූන් අතර ගලින් නිම වූ විශාල වරාහ ප්රතිමාවක් ද භීම්ගඩ් නමින් හැඳින්වෙන ශිලාලිපි සහිත ගල් කණුවක් ද භීමසේනගේ ප්රතිමාවක් ද අඩි 13 අඟල් 2ක් උස විෂ්ණු ප්රතිමාවක් ද වරාහ, විෂ්ණු, නෘසිංහ, ලක්ෂ්මී දෙවොල් ද බුධගුප්ත, සමුද්රගුප්ත, භානුගුප්ත රාජ්ය සමයන්ට අයත් ශිලාලිපි කීපයක් ද බෝධි ද්රැමයක් සහිත ගරාදි වැටක් ද සොඬ ඔසවා ගත් ඇතකුගේ හා ධර්ම චක්රයක සටහන් ද ඇති පැරණි කාසි රාශියක් ද විය. මෙයින් එක් කාසියක අශෝකාක්ෂරයෙන් ධාමපාලස යනු ද තවත් කාසි දෙකක එරකන්යෙ, එරකන්යා යනු ද කොටා තිබුණු බව කනිංහම් මහතා කියයි.
බුඞගුප්ත සමයට අයත් භීම්ගඩ් නමින් හැඳින්වෙන එක ම ගලකින් නෙළුැ කණුවේ උස අඩි 43කි. එහි මුදුනේ අඩි පහක් උස මුහුණු දෙකකින් යුත් මිනිස් රුවකි. එක් මුහුණක් බටහිර දිග පිහිටි දෙවොල් දෙසට ද අනික නැගෙනහිර පිහිටි නගරය දෙසට ද මුහුණ ලා තිබේ. කණුවේ ඇති ශිලාලිපියක මාතෘවිෂ්ණු, ධන්යවිෂ්ණු යන සොහොයුරන් දෙදෙනා තම මව්පියන්ට පින් පැමිණවීමේ අටියෙන් ජනාර්දනයාණන් (විෂ්ණු) සිහිකිරීම් වස් ක්රිස්තු වර්ෂ 484-5 දී පමණ එය පිහිටු වූ බව සඳහන් වේ. එක් අතකින් කඩුවක් ද අනික් අතින් ගදාවක් ද පිටේ පලිහක් ද දරමින් පෙරදිගට මුහුණ ලා තිබෙන භීමසේන ප්රතිමාව ඉතා විශාලය. එය හාත්පස දක්නට ලැබෙන ගල් කණුවලින් එහි පැරණි ගොඩනැඟිල්ලක් තිබුණ බව පැහැදිලි වේ.
ක්රි.ව. 510 පමණේ දී මෙහි පිහිටුවූ ශිලාලිපියක ගෝපරාජ නමැති සාමන්ත ප්රධානියකු භානුගුප්ත රජු කැටුව යුද්ධයකට ගිය බව ද එහි දී සතුරන් අතින් මැරුම් කෑ ගෝපරාජගේ දර සෑයට පැන ඔහුගේ භාර්යාව සතී පූජාව කළ බව ද සඳහන් වේ.
මේ ප්රදේශයේ දක්නට ලැබෙන ගොඩනැඟිලිවල නෂ්ටාවශේෂ පස්වන ශතවර්ෂයේ පටන් එකොළොස් වන ශතවර්ෂය දක්වා කාලයන්ට අයත් බව පුරාවිද්යාඥයන්ගේ පරීක්ෂණවලින් හෙළි වී තිබේ.
(සංස්කරණය: 1974)
