ඇඹිල්ල විහාරය

පැරණි විහාර නාමාවලියෙහි සඳහන් වන මේ ස්ථානය පෞරාණික ලෙන් විහාර සංඛ්‍යාවෙහි ඇතුළත් වූවකි. පෞරාණිකත්වය ද ලෙන් විහාරයක් වීම ද සලකා බොහෝදෙන මෙය වළගම්බා රජතුමාගේ කෘතියකැයි සලකති. එහෙත් එබඳු නිගමනයකට ඉතිහාසයෙන් සාධක නොලැබේ. මාතලේ දිස්ත්‍රික්කයෙහි කොහොන්සිය පත්තුවේ හුළංගමුව නම් ග්‍රාමයෙහි කඳු ගැටයක් ඇසුරු කොට විහාරය පිහිටියේය. එය පුරාණ වුව ද ගල්ලෙන තුළ පිහිටි හෙයින් මැනැවින් ආරක්ෂා වී තිබේ. එහි වූ චෛත්‍යය ගරා වැටී නෂ්ටප්‍රායව ඇත. පරිවාර බෝධීන් සහිත පුරාණ බෝධි වෘක්ෂයක් ද විහාර මළුවෙහි වෙයි. එහි වූ දේවාලය කාලය විසින් නසන ලදුයේ මේ තාක් ප්‍රතිසංස්කරණයක් නොලැබ පවත්නේය. නෂ්ටාවශේෂයන් අතර පැරණි ගොඩනැඟිලිවල කැටයම් සහිත ගල් ආදිය දක්නට ලැබෙන බැවින් මෙය පෙර ඉතා දියුණු තත්වයක තුබූ විහාරස්ථානයක් බව පැහැදිලි වේ.

(සංස්කරණය: 1967)