එළු සඳැස් ලකුණ
සිංහල ඡන්දස ගැන ලියන ලද දැනට විද්යමාන එක ම පැරණි ග්රන්ථය එළු සඳැස් ලකුණයි. එහෙත් I වන සේන (831-851) රජු විසින් රචිත යැයි සලකනු ලබන සියබස්ලකර නම් සිංහල අලංකාර ග්රන්ථයෙහි එන ගී දෙකක් අනුව (1 සර්ගය, 3,15 ගී) සිංහල ඡන්දස ගැන සැකෙවින් ලියන ලද පොත් මුල් කාලයෙහි සිට ම පැවති බව තීරණය කළ හැකිය. එසේ පැවතිණැයි සිතිය හැකි පොත් අතර ‘කලාගුරු සුළුපා’හි වැසි කලණමිත් (කල්යාණමිත්ර) වියතාණන්ගේ සඳැස් පොත ද එකකි. එම පොතෙහි විස්තර කරන ලද බන්ධන විශේෂ එකුන් විස්සක් සියබස්ලකරයෙහි නම් විසින් දක්වා ඇත.
එළු සඳැස් ලකුණේ ආරම්භක ගීයෙන් කතුවරයා තමන් “පොරණ ඇජරන් ගිය මගින් එළුවේ සඳැස්” පවසන බව කියයි. කලණමිත් වියතුන්ගේ ග්රන්ථයෙහි එන බන්ධන විශේෂ සියල්ලක් ම පාහේ එළු සඳැසෙහි සඳහන්ව තිබීමෙන් පෙනීයන්නේ පොත ලිවීමේ දී කලණමිත් වියතුන්ගේ පොතත් සමකාලීන වෙනත් ඡන්දස් පොතුත් ඇසුරු කොට ඇති බවයි.
“සිය බස් පද නිදොස් - පහනත සඳැස් මෙවැටුප්
විමල’ග සසුන් වැසිවූ - බදනම විසින් දුටුයේ”
එළු සඳැස් ලකුණෙහි අවසන් ගීය වූ මෙයින් මේ පොතෙහි කතුවරයා බද (භද්ර) නම් යතිවරයකු බව පැහැදිලිය. මේ හිමි කවර කලෙක විසුවේ දැයි ස්ථිර වශයෙන් කිව නොහැකි වෙතත්, තෙළෙස් වන සියවසට අයත් කෘති දෙකක් සේ සැලකෙන මුවදෙව්දාවත හා කව්සිළුමිණ යන කාව්ය දෙකින් උපුටා ගත් ගී දෙකක් එළු සඳැස් ලකුණෙහි ගජගැමි විරිතටත්, සඳහට විරිතටත් නිදසුන් වශයෙන් දක්වා ඇති නිසා මේ හිමියන් තෙළෙස් වන සියවසේ විසුවකු ලෙස සිතිය හැකිය. එහෙත් මහාචාර්ය සෙනරත් පරණවිතාන මහතා භද්ර හිමියන් දොළොස් වන සියවසේ ජීවත් වූවකු ලෙස කල්පනා කරයි.
සන් විදියෙන් සිය ග්රන්ථය අරඹන භද්ර හිමියෝ ඡන්දයෙහි ව්යවහාර වන ප්රධාන සංඥාවන් වූ මාත්රා, ලඝු, ගුරු, ගණ ආදිය හඳුන්වා දෙමින් අනතුරුව සිංහල ඡන්දසෙහි යෙදෙන බන්ධන විශේෂ පසළොසක් නිදර්ශනානුසාරයෙන් හඳුන්වා දෙති. පහත පළවන්නේ එම බන්ධන විශේෂ පසළොසයි.
1. ගී ලකුණු
2. සිවුපද ලකුණු
3. දෙපා කව් ලකුණු
4. සිතිලි ගී
5. කඩවත්
6. බැහැලි
7. සඳහැලි
8. ඇහැලි
9. සරඟහැලි
10. අඹහැලි
11. සුනිස්
12. ගලසඳ
13. වසම් සඳ
14. වසම් උනුසඳ
15. මියුරු සඳ
ගී කොටසේ දී භද්ර හිමියන් විසින් විස්තර කරන ලද්දේ තමන්ගේ විශේෂ අවධානයට ලක් වූ ගී විරිත් සොළසක් පමණි.
අනතුරුව එන සිවුපද කොටසේ දී සිවුපද ලක්ෂණ කොටින් හඳුන්වා දෙමින් මාත්රා දෙකේ පටන් විසි අට දක්වා ඇති සිවුපද විරිත් සම්බන්ධ සඳ, සිරි, මැදුම්, පිහිටි, සුපිහිටි, උකු, සෙල්, ගජ, රැඳි, රවුළු, තෙනෙත්, හිරු, මී, මදු යන තුදුස් ඡන්දස ඉදිරිපත් කොට, එම තුදුස් ඡන්දසට අයත් විවිධ වෘත්ත පනසක් නිදසුන් සහිතව විස්තර කරති.
සිවුපදවලට අනතුරුව දෙපා කව් ගැන ඉතා කෙටි හැඳින්වීමක් කරන භද්ර හිමියෝ දෙව්පාණි, මුනිනඳන පෙර විලඹු, මුනිනඳන පර විලඹු සහ පිහියොඹු යන නම්වලින් ගැනෙන විශේෂ දෙපා විරිත් කෙරෙහි පමණක් අවධානය යොමු කරති.
ඊළඟට අන්ත්යඡන්දසෙහි ලක්ෂණ කොටින් හඳුන්වා දෙන කර්තෘපාදයෝ සිතිලි ගී, කඩවක් ආදිය සමවෘත්ත ගණයෙහි යෙදෙන බවත්, අඹහැලි, සුනිස් ආදිය මධුරච්ඡන්දසට අයත් බවත් පවසා ඒවා නිදසුන් මගින් පැහැදිලි කොට ග්රන්ථය අවසන් කරති.
මෙහි දැක්වෙන සැහැලි විශේෂ සුප්රකට අපභ්රංශ කවියකු වූ ධනවාල (ධනපාල) යන ජෛන කවියා විසින් රචිත ‘සුයපංචමිකහා’ යන අපර නාමයකින් ද හඳුන්වනු ලබන ‘භවිසයත්තකහා’ යන කාව්යයෙහි එන සැහැලිවලට ඉතා සමානය. භවිසයත්තකහා කාව්යය සම්පූර්ණයෙන් ම ප්රාකෘත පෛංගලයෙහි විස්තර කරන ලද ‘කඩවක’ නම් ඡන්දසට අයත් විරිත්වලින් රචිතය. භද්ර හිමියන් විසින් එළු සඳැස් ලකුණෙහි අටපදයේ සිට අටළොස් පද තෙක් වූ කඩවක් සැහැලි ගැන පමණක් සඳහන් කරන ලදි.
සංස්කෘත ඡන්දස ප්රධාන වශයෙන් මාත්රා සහ වර්ණ යන උභයඡන්දස මත පිහිටියේ වුව ද සිංහල ඡන්දස මාත්රාඡන්දස ම ප්රධාන කොට ඇත. මේ ලක්ෂණය බොහෝ සෙයින් කැපී පෙනෙන්නේ සිංහල ගීයෙහි දීය. ගීය සිවුපද විරිතෙන් වෙන් කරන ප්රධාන ම ලක්ෂණය නම්, එය විෂම මාත්රා ඇති පාදවලින් යුක්තවීමය. එළු සඳැස් ලකුණු කතුවරයා බොහෝ සෙයින් මාත්රාඡන්දස ප්රධාන කොට ඇති ප්රාකෘත ඡන්දස ස්වකීය ග්රන්ථය රචනා කිරීමේ දී ගුරුත්වයෙන් සලකා ඇති බව පැහැදිලිය.
ඡන්දෝ ග්රන්ථයක් වශයෙන් පමණක් නොව රස විඳිය හැකි සාහිත්ය කෘතියක් වශයෙන් ද එළු සඳැස් ලකුණට සිංහල සාහිත්යයෙහි උසස් තැනක් හිමි වෙයි. ඒ ඒ බන්ධන විශේෂයන් සඳහා එදා පැවති පුරාණ සාහිත්ය කෘතිවලින් උපුටා ගෙන මෙහි දක්වා ඇති නිදර්ශන පද්යයන්හි දක්නට ඇති සාහිත්යමය අගය ඉතා උසස්ය. එම නිදර්ශන පද්යයන් 10 වන සියවසින් ඔබ්බෙහි පමණ රචිත යැයි සිතිය හැකි නෂ්ටප්රාය කෘතීන් වන ධර්ම කාව්ය, ස්තෝත්ර කාව්ය, කථා කාව්ය, සන්දේශ කාව්ය සහ භාවගීත කාව්ය යන කාව්යයන්ගෙන් උපුටාගෙන ඇති බව ඉතා පැහැදිලිය.
එළු සඳැස් ලකුණ ප්රථම වරට ක්රි.ව. 1874 දී එම්.ආර්.ඩී. සිල්වා නම් මහතකු විසින් සන්නයක් ද සහිතව මුද්රණය කරවන ලදි. ඊට පසුව ගිරිදර රතනජෝති (1912), වැලිතර ඤාණාවාස (1920), වැලිපටන්විල දීපංකර (1928), කරඳන පඤ්ඤාලංකාර (1935), වැලිවිටියේ ශ්රී සෝරත (1944) යන හිමිවරුන් විසින් එය වරින්වර සංශෝධනය කොට සන්න සහ ව්යාඛ්යාන සහිතව මුද්රණය කරවන ලදි.
(කර්තෘ: ටී.බී. කාන්ගහආරච්චි)
(සංස්කරණය: 1974)
