ඔලිගොසීන අවධිය
භූ විද්යා කාල පරිමාණය අනුව ඔලිගොසීන අවධිය කෛනොසීක යුගයේ තෘතීයික සමයේ තුන්වැනි අවධියයි. දැනට ජීවත් වන නානා වර්ගයේ බෙල්ලන්ගෙන් සියයට දහයකටත් වඩා අඩු කොටසක් පමණක් මෙම අවධියෙහි ෆොසිල අතර තිබීම නිසා මෙම කාලපරිච්ඡේදය ඔලිගොසීන වශයෙන් නම් කරනු ලැබීය. මෙම අවධිය ඉයෝසීන අවධියෙන් පසු අවුරුදු 10,000,000 පමණ කාලයකට සීමා කරනු ලැබේ. මෙම අවධියට අයත් භූ විද්යාත්මක දෑ සර් චාල්ස් ලයල් විසින් පැරණි මයෝසීන අවධියට ඇතුළත් කරන ලද නමුත් පශ්චාත්කාලීන භූ විද්යාත්මක සොයාගැනීම් අනුව එච්.ඊ. බේරිච් විසින් මීට ඔලිගොසීන නාමය වඩාත් යෝග්ය ලෙස 1853-58 දී ව්යවහාර කරන ලදි.
මෙම අවධියේ දී ගොඩබිම විසූ සතුන් අතුරෙහි උලාකන විශාල සත්ව විශේෂ වූ බව භූ විද්යාඥයන් විසින් නිගමනය කරන ලදි. ශාක භක්ෂක විශාල බ්රොන්ටොතෙරෙස් ද, රයිනොසිරස්, ඇත් හා අශ්ව යන සතුන්ගේ මුල් සත්වයන් ද, වමාරා කන භක්ෂ සත්ව විශේෂ හා ඔටු ආදි සතුන් ද, මේ අවධියේ වාසය කරන්නට ඇතැයි සලකනු ලැබේ. මාංසභක්ෂක ෆෙලිඩේ (Felidae) හා කැනිඩේ (Canidae) වර්ගවල සතුන් ද, කෘමි හා මූෂික වර්ගවල සතුන් ද මෙකල වාසය කළහයි පිළිගැනීමට සාධක ඇත. මෙම අවධියෙහි ජලජ ජීවීන් අතුරෙහි ෆොරාමිනිෆෙරා, කොරල්, එකිනොයිඩ්, ශීර්ෂපාදක ආදීහු බහුල වූහ. ඔලිගොසීන අවධියේ නිධි මිරිදිය, කිවුල්දිය හා කරදිය ද ගොඩබිම් ද ආශ්රිතව තැන්පත් වී තිබේ. වැලි, වැලිගල්, හුනුගල්, ශල්ක ආදිය මෙන් ම යමහල් ප්රභවයෙන් යුත් පාෂාණ ද මේ අතර ඇත. මේ අවධියට අයත් නොගැඹුරු ජලාශ්රිතව තැන්පත් වූ නිධි බොහෝ නමුදු ගැඹුරු සාගරික නිධි ද නැත්තේ නොවේ. උතුරු ඇමෙරිකාවේ ඔරිගන් හා වොෂිංටන් ප්රදේශයන්හි ද, දකුණු ඇමෙරිකාවේ කොලම්බියා හා පේරු පෙදෙස්හි ද, අඩි දහස් ගණන් ගනකමට පිහිටි සාගරික නිධි තිබේ. උතුරු දිග යුරෝපයේ හා ආසියාවේ ඇරල් මුහුදු බඩ පෙදෙස්හි ද, සාගරික නිධි තැන්පත් වූ බවට සාධක ඇත. මෙම අවධියේ දී ඇති වූ භූචලනයන්ගේ හේතුවෙන් පිරනීස් හා ඇල්ප්ස් කඳු වඩාත් උස් වූ බව ද, බෙරිං සමුද්රසන්ධි ප්රදේශය උස් වී ගොඩබිමක් වශයෙන් පැවති බව ද සලකනු ලැබේ. එමෙන් ම තෙතිස් මුහුද කඩ කඩ වී ගිය බවක් ද නිගමනය කර ඇත. මෙම අවධියට අයත් යමහල් කාරක ක්රියා බොහෝදුරට රොකී කඳු ප්රදේශයට සීමා වී තිබේ.
ස්තර වශයෙන් යුරෝපයේ ටොංග්රියානු (Tongrian), රුපේලියානු (Rupelian) හා චැටිනියානු (Chattian) ස්තර මෙම අවධියට අයත් ලෙස පිළිගනු ලැබේ. බෙල්ජියම, උතුරු ජර්මනිය, පැරිස් ද්රෝණිය හා බ්රිතාන්ය දූපත් සමූහයෙහි වයිට් දූපත මෙම ස්තර මැනවින් දැක්වෙන ප්රදේශවලින් සමහරකි. තෙතිස් මුහුද ආශ්රිතව වූ ප්රදේශයන්හි ද, ඇරල් හා කැස්පියන් මුහුදු ප්රදේශයන්හි ද, මෙම කාලයට අයත් සාගරික නිධි ලැබී ඇත.
උතුරු හා දකුණු ඇමෙරිකානු ප්රදේශයෙහි අත්ලන්තික් වෙරළේ සිට මෙක්සිකෝ, බටහිර ඉන්දියා දූපත්, වෙනිසුයෙලා, කොලම්බියා, ඉක්වදෝර් ඔස්සේ පේරු දක්වා ම ඔලිගොසීන අවධියට අයත් සාගරික නිධි බහුලව ඇත. තව ද මෙම අවධියේ දී උතුරු ඇමෙරිකාවේ බටහිර ප්රදේශයෙහි විශාල කොටසක් ද මුහුදුවලින් වැසී තිබෙන්නට ඇතැයි එම පෙදෙස්හි ඇති නිධි අනුව තීරණය කර තිබේ.
ලංකාවේ භූ නිධි අතුරෙහි ඔලිගොසීන නිධි නැත.
(සංස්කරණය: 1974)
