ඇල්ඩිහයිඩ
(Aldehydes). ප්‍රාථමික ඇල්කොහොලයන් ඔක්සිකරණයට භාජන කිරීමේ දී ප්‍රථම ඵලය වශයෙන් ලැබෙන්නා වූ, ඉතා තදින් ප්‍රතික්‍රියා කරනසුලු කාබනික සංයෝග සමූහයකි. ඒවායේ ස්වාභාවික ලක්ෂණයක් නම්
88888888888888888888888888
ඇති වීමයි. මේ කාණ්ඩයේ කාබන් පරමාණුවට ඉතිරිව තිබෙන්නේ එක් ප්‍රයෝජ්‍ය (available) සංයුජතාවක් පමණක් බැවින් මේ කාණ්ඩය සැම විට ම තිබෙන්නේ දාමයක කෙළවරෙහි පමණි. පෝමැල්ඩිහයිඩ් (මෙතනැල්) H.CHO, ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් (එතනැල්) CH.CHO සහ බෙන්සැල්ඩිහයිඩ් 888888888888888888888 ඇල්ඩිහයිඩ්වලට ප්‍රධාන නිදර්ශන තුනකි.
ක්‍රම කිහිපයකින් ඇල්ඩිහයිඩ පිළියෙල කර ගත හැකිය. මේවායින් එක් ක්‍රමයක් නම් ප්‍රාථමික ඇල්කොහොලයක ඔක්සිකරණයයි. මෙසේ මෙතිල් ඇල්කොහොල් ඔක්සිකරණය කිරීමෙන් පෝමැල්ඩිහයිඩ් ද එතිල් ඇල්කොහොල් ඔක්සිකරණය කිරීමෙන් ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් ද ලැබේ.
88888888888888888888888888888888
අම්ලමය ඩයික්‍රොමේට් යෙදීමෙන් හෝ වාතය සමඟ මිශ්‍ර කරන ලද ඇල්කොහොල් වාෂ්ප රත් කරන ලද රිදී උඩින් යැවීමෙන් හෝ ඇල්කොහොලයක ඔක්සිකරණය සිදු කළ හැකිය. ඒ සඳහා උත්ප්‍රේරකයක් (catalyst) ලෙස රිදී ක්‍රියා කරයි. පෝර්මික් අම්ලයේ කැල්සියම් ලවණයක හා එම අම්ලයේ ඕනෑ ම සමප්‍රභවයක කැල්සියම් ලවණයක මිශ්‍රණයක් රත් කිරිමෙන් ද ඇල්ඩිහයිඩ පිළියෙල කරගත හැකිය.
8888888888888888888888888888
විවිධ රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවල යෙදෙන්නට හැකිවීම ඇල්ඩිහයිඩවල ස්වාභාවික ලක්ෂණයකි. ඇසිටැල්ඩිහයිඩ්වල හා බෙන්සැල්ඩිහයිඩ්වල ප්‍රතික්‍රියා විස්තර කරලීමෙන් ඇල්ඩිහයිඩවල නොයෙක් ලක්ෂණ පැහැදිලි කළ හැකිය. ඇල්ඩිහයිඩ ඔක්සිකරණය කළ විට ඒවාට අනුරූප වන කාබොක්සිලික් අම්ල සෑදේ. ඇල්ඩිහයිඩ ඔක්සිහරණය කළ විට ඒවාට අනුරූප වන ඇල්කොහොල සෑදේ. මෙසේ ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් ඔක්සිකරණය කළ විට ඇසිටික් ඇසිඩ් 888888888888888888888888 ද ඔක්සිහරණය කළ විට එතිල් ඇල්කොහොල් ද ලැබේ. බෙන්සල්ඩිහයිඩ් ඔක්සිකරණය කළ විට බෙන්සොයික් අම්ලය 88888888888888888888 ද ඔක්සිහරණය කළ විට බෙන්සයිල් ඇල්කොහොල් 88888888888888888888888888 ද ලැබේ. ඇල්ඩිහයිඩයන් පහසුවෙන් ඔක්සිකරණය කළ හැකි බැවින් ඒවා ප්‍රබල ඔක්සිහාරකයෝයි. ඇල්ඩිහයිඩ් ටොලන්ස් ප්‍රතිකාරකය (ඇමෝනීය සිල්වර් නයිට්රේට් ද්‍රාවණය) ලෝහ රිදී බවට ඔක්සිහරණය කරයි. බොහෝවිට මේ ලෝහය රිදී කැඩපතක් බඳු වේ. යම්කිසි ද්‍රව්‍යයක් ඇල්ඩිහයිඩයක් ද නැද්ද යන්න සොයා ගැනීමට ටොලන්ස් ප්‍රතිකාරකය සමඟ ඇති වන ප්‍රතික්‍රියාව සාමාන්‍යයෙන් උපයෝගි කොට ගනු ලැබේ. ඇල්ඩිහයිඩ පේලිං ද්‍රාවණය (කොපර් ටාටරේට් සංකීර්ණයක් අඩංගු ක්‍ෂාරීය ද්‍රාවණයකි) රතු කියුප්රස් ඔක්සයිඩය බවට ඔක්සිහරණය කරයි. සාන්ද්‍ර සෝඩියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් ද්‍රාවණයක් සමඟ රත් කළ විට ඇල්ඩිහයිඩ කහපාට වූ හෝ දුඹුරුපාට වූ හෝ රෙසින් ද්‍රව්‍ය සාදයි. එහෙත් පෝමැල්ඩිහයිඩ් හා බෙන්සැල්ඩිහයිඩ් මෙවැනි රෙසින් ද්‍රව්‍ය නොසාදයි. ඇල්ඩිහයිඩයෝ ෂිෆ් ප්‍රතිකාරකයට මැජෙන්ටා පාට යළිත් ගෙන දෙති. ඇල්ඩිහයිඩවලට සෝඩියම් හයිඩ්‍රජන් සල්පයිට් එක්වීම කරණකොටගෙන බයිසල්පයිට් සංයෝග සෑදේ. ඇල්ඩිහයිඩවලට HCN එක් වීමෙන් සයනොහයිඩ්රින සෑදේ. ඇල්ඩිහයිඩ සමග හයිඩ්‍රොක්සිලමින් ක්‍රියා කළ විට ඔක්සයිම (oximes) සෑදේ.
පෝමැල්ඩිහයිඩ් වූකලි කටුක, නිර්වර්ණ වායුවකි. ජලයෙහි අතිශයින් ද්‍රාව්‍යය. ජලයේ 40% ද්‍රාවණය සාමාන්‍යයෙන් ‘පෝමලින්’ නමින් හැඳින් වේ. එය දැවිල්ල ඇති කරවනසුලු කටුක වූ බෙහෙවින් විෂ බීජ නාශක හා පූතිනාශක ද්‍රව්‍යයකි. ශාක හා සත්ව කොටස් ආදිය නරක් නොවී කල්තබා ගැනීමට පෝමලින් ගනු ලැබේ. සායම් වර්ග හා ප්ලාස්ටික් ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය සඳහා ද පෝමලින් ගනු ලැබේ.
ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් වූකලි කටුක නිර්වර්ණ ද්‍රව්‍යයකි. ජලය හා එතිල් ඇල්කොහොල් සමඟ එය ඕනෑ ම සමානුපාතයකට මිශ්‍ර කළ හැකිය. තාපාංකය සෙ. 21°කි. ඇසිටික් අම්ලය, එතිල් ඇල්කොහොල් හා සංශ්ලේෂක ඖෂධ වර්ග නිෂ්පාදනය සඳහා ඇසිටැල්ඩිහයිඩ් යොදනු ලැබේ.
බෙන්සැල්ඩිහයිඩ් වූකලි ලාක්ෂණික සුවඳකින් යුත් නිර්වර්ණ ද්‍රව්‍යයකි. තාපාංකය සෙ. 179°. එය ජලයේ දිය වන්නේ ස්වල්ප වශයෙන් පමණි. එතිල් ඇල්කොහොල්වල හෝ ඊතර්වල හෝ එය පහසුවෙන් දිය වේ. තිත්ත ආමන්ඩ් ඵලවල තිබෙන ඇමිග්ඩලීන් නමැති ග්ලූකොසයිඩයෙහි බෙන්සැල්ඩිහයිඩ් තිබේ. සුවඳ ද්‍රව්‍ය හා සායම් වර්ග නිෂ්පාදනය සඳහා බෙන්සැල්ඩිහයිඩ් යොදනු ලැබේ.
(සංස්කරණය: 1967)
