උදයගිරි (1)
ඉන්දියාවේ පූරි දිස්ත්රික්කයේ ඇසියා කඳුපන්තියට අයත්, සිද්ධස්ථාන නටබුන්වලින් පිරි පර්වත කූටයකි. මෙය භුවනේශ්වර නගරයට සැතපුම් පහක් පමණ වයඹ දිගින් පිහිටියේය. ඇසියා කඳුපන්තියට ම අයත් ඛණ්ඩගිරි කන්දට යාබදව පිහිටි මෙම කූටය පූරි දිස්ත්රික්කයේ ඉතා ම නැගෙනහිරින් පිහිටි නිසා “හිරු උදාවන පර්වතය” යන අරුතින් උදයගිරි නම් විය. පුරාණයේ දී මෙය කුමාරිපර්වත නමින් හැඳින්වූ බැව් ඛාරවේල රජුගේ හාථිගුම්ඵා ශිලාලේඛනයෙන් පෙනේ.
උදයගිරිය ඉපැරණි බෞද්ධ ගොඩනැගිලි, ප්රතිමා, කැටයම් පුවරු, ජලාශ ආදි පුරාවස්තුවලින් ගහන වූ බැව් වාර්තාගතය. එහෙත් පුරාවිද්යාව අතින් වැදගත් වන්නේ පර්වතය හාරා නිමවන ලද එක් මහල් හා දෙමහල් ලෙන් විහාරය. ගුම්ඵා (ගුහාව) යන ප්රාදේශික නාමයෙන් හැඳින්වෙන මෙම ලෙන් බෞද්ධ හෝ ජෛන ශ්රමණයන්ගේ ලැගුම්හල්, රැස්වීම් ශාලා ආදිය වශයෙන් සැලකේ.
මෙම ලෙන් අතුරෙහි රානිගුම්ඵා (බ.), ගණේශ ගුම්ඵා (බ.), හාථිගුම්ඵා (බ.), ව්යාඝ්රගුම්ඵා, ජයවිජයගුම්ඵා, ස්වර්ගපූරිගුම්ඵා, මංචපූරිගුම්ඵා ආදිය උසස් නිර්මාණයෝයි. ඉහත සඳහන් ඛාරවේල රජුගේ ශිලාලිපිය නිසා හාථිගුම්ඵා ගුහාව භාරතීය ඉතිහාසයේ ඉතා වැදගත් තැනක් ගනී. මේ හැර සර්ප, හරිදාස්, ව්යාඝ්ර, ගණේශ ආදි ගුම්ඵාවල ද ශිලාලිපි දක්නා ලැබේ. එහෙත් මෙම ශිලාලේඛනයන්හි වර්ෂයක් සඳහන් නොවන බැවින් ලෙන්වල නිර්මාණ කාලය නියම වශයෙන් දත නොහැකිය. නිර්මාණ ශෛලිය අනුව මෙම ලෙන් ක්රි.පූ. පළමුවන හා ක්රි.ව. පළමුවන සියවස් අතර නිමවන ලද බැව් සැලකේ.
උදයගිරි ලෙන්වලින් ඒවායේ නිර්මාණය පිළිබඳ විවිධ අවස්ථා පිළිබිඹු කෙරේ. ඇතැම් කුඩා ලෙන් එක ම ශාලාවකින් යුක්ත වන අතර අනෙක් ලෙන්වල කුටි සහිත අන්තරාලයෝ ද වෙත්. දියුණු වූ ගල් විහාර සම්ප්රදායට අයත් දෙමහල් ලෙන් අන්තර් ශාලා, කුටි සහ කුලුනු පෙළින් සැදි ආලින්ද යන මේවායින් යුක්තය. ආලින්ද අභිමුඛය දර්ශනීය ගල් කැටයමින් හා මල්ලියකමින් ගහනය. මෙම කැටයම් අතර භර්හුත් හා සාංචි ස්තූපවල දක්නා ලැබෙන බෝධි, වෘක්ෂ, චෛත්ය, ත්රිරත්න ආදි බෞද්ධ සංකේතයෝ වෙති. රානි-කා-නූර් හා ගණේශගුම්ඵාහි මූර්ති කැටයම් විශේෂ වැදගත්කමින් යුක්තය. මේවායේ නිරූපණය වන කථාවස්තු ජාතකකථා නොවන හෙයින් පාර්ශ්වනාථ චරිතය හා සම්බන්ධ වූ සේ සලකනු ලැබේ. උදයගිරි ලෙන් බොහෝ දුරට දේශීය සම්ප්රදායක් අනුගමනය කොට ඇත.
(සංස්කරණය: 1970)
