එෆීසස්
(Ephesus). වත්මන්හි තුර්කියේ ස්මර්නාවට දකුණින් කයිස්ටර් (Cayster) ගං මෝය අසල පිහිටි පැරණි ග්රීක නගරයකි. ක්රි.පූ. 1000ට පෙර සිට ම අයෝනියානු ග්රීකයන්ගේ ප්රධාන පූජනීය නගරයක් වූ මෙය සුප්රසිද්ධ වෙළඳ මධ්යස්ථානයක් ද විය. නගරය පිහිටියේ පුරාණයෙහි ආටෙමිස් නම් වූ සෞභාග්යයයේ දෙව්දුව ඇදහීම මුල් කොට ගත් ප්රදේශයකය. ඇය වෙනුවෙන් තනවන ලද මහා දේවමන්දිරයක් ද මෙහි විය. පසු කාලවල දී ලිඩියන්වරුන් හා පර්සියන්වරු ද මහා ඇලෙක්සැන්ඩර් රජ ද සෙලූකිඩ්වරුන් හා රෝමවරු ද එෆීසස් නගරය සිය රාජ්යවලට යටත් කොට ගත්හ. ක්රි.ව. 262 පමණේ දී ගොත්වරුන් විසින් මේ නගරය කොල්ලකන ලදි. එම අරගලයේ දී ආටෙමිස් දෙව්මැදුර ඇතුළු මුළු නගරය විනාශයට පත්විය. ක්රි.ව. 431 දී ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවේ ශාන්ත සිරිල් හා කොන්ස්තන්තිනෝපල්හි නෙස්ටෝරියස් යන පූජකවරුන්ගේ ප්රධානත්වයෙන් ක්රිස්තු ධර්මය පිළිබඳව මහා වාදයක් පැවැත්තේ එෆීසස් නගරයෙහිය.
ක්රමයෙන් පරිහාණියට පත් වූ එෆීසස් නගරයේ පුරාවිද්යා පර්යේෂණ කටයුතු ආරම්භ කරන ලද්දේ ක්රි.ව. 1863 දී බ්රිතාන්ය කෞතුකාගාරය මගිනි. මේ කැණීම්වල දී සොයා ගනු ලැබූ නෂ්ටාවශේෂ අතර දෙව්මැදුරු, රංගභූමි, සංගීතශාලා, ග්රීක, රෝම හා බයිසන්ටයින් ගුහා සහ සොහොන් ද වේ. මෙයින් ප්රධාන වන්නේ ආටෙමිස් දෙව්මැදුරයි. අද්විතීය නිර්මාණයක් වූ පැරණි ලෝකයේ පුදුම හතෙන් එකක් සේ සැලකෙන මෙම දෙව්මැදුරෙහි අල්තාරය ප්රැක්සිටිලීස්ගේ (බ.) මූර්ති කැටයම්වලින් අලංකාර විය. පොලික්ලයිටස්ගේ (බ.) කෘතියක් වූ මහා ඇලෙක්සැන්ඩර් රජුගේ පිළිරුවක් ද මෙහි දී සොයාගනු ලැබීය. දැනට මෙහි ශේෂව ඇත්තේ ගොඩනැඟිලි නටබුන් ස්වල්පයක් පමණි. මෙහි නෂ්ටාවශේෂ කැබලි බ්රිතාන්ය කෞතුකාගාරයෙහි ප්රදර්ශනය සඳහා තැන්පත් කොට ඇත.
(සංස්කරණය: 1974)
