ඇම්බොයිනා
(ආම්බෝන්). ඉන්දුනීසියානු සමූහාණ්ඩුවට අයත් දිවයිනකි. බැන්ඩා මුහුදේ සේරාම් දිවයිනට නිරිත දිගින් පිහිටා තිබේ. මොලුක්කා දිවයින් පෙළේ ඉතා ම වැදගත් දිවයින වූ ඇම්බොයිනා දිගින් සැතැපුම් 30ක් පමණ ද පුළුලින් සැතැපුම් 10ක් පමණ ද වේ. එය කඳු සහිතය. ඇතැම් කඳු මුදුන් මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 5,000 තෙක් නඟී. එහි පොල් ආදි තාල වර්ගයේ ගස්, කොකෝවා, කෝපි, සාදික්කා, කරාබු, ඉරිඟු හා පලතුරු වර්ග ද හොඳින් වැවේ. ඇම්බොයිනාව දේශගුණය අතින් තරමක් සැපදායකය. වැඩි ම උෂ්ණත්වය පැ. 84°.6කි. සාමාන්ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය අඟල් 135කි. අසල පිහිටි අන් දිවයින්වලට මෙන් මේ දිවයිනට ද භූමිකම්පාවලින් නිතර අනතුරු පැමිණේ.
මෙහි අගනුවර ද ඇම්බොයිනා නමින් ම හැඳින්වේ. ඇම්බොයිනා නැව්තොට වූකලි මොලුක්කා දිවයින්වල නිෂ්පාදනය කරනු ලබන කොප්පරා, කරාබුනැටි ආදි වෙළඳ භාණ්ඩ පිටරට පටවන මධ්යස්ථානය මෙන් ම යුරෝපය, ඇමෙරිකාව ආදි රටවලින් ගෙන්වනු ලබන භාණ්ඩ අන් දිවයින්වලට බෙදා හරින මධ්යස්ථානය ද වේ. මේ නැව් තොට 1898 දී භූමිකම්පාවකින් සම්පූර්ණයෙන් ම විනාශ වී ගියේය. දැන් නවාංගවලින් යුක්ත කොට වෙන ම නැව් තොටක් ඉදි කොට ඇත.
ඇම්බොයිනා දිවයිනට පැමිණි ප්රථම යුරෝපීය ජාතිකයෝ පෘතුගීසිහුය. 1511 දී ඇම්බොයිනා කරා ඔවුන් පැමුණුණේ කරාබු සහ සාදික්කා යන කුළුබඩු සඳහාය. මේ දිවයිනට ඇම්බොයිනා යන නම තබන ලද්දේ ද ඔවුන් විසිනි. ඇම්බොයිනා දිවයිනේ බලය අල්ලාගත් ඔවුහු එහි ජනපදයක් ද පිහිටුවූහ. පෘතුගීසීන්ගේ ක්රෑර ක්රියාවන් හේතුකොටගෙන ලන්දේසි ජාතිකයන්ට ටර්නාටේ දිවයිනේ සුල්තාන්වරයා සමඟ මිත්ර ගිවිසුමකට එළඹීමට හැකි විය. මෙයින් පසුව පෘතුගීසීන් ඇම්බොයිනාවෙන් නෙරපා එහි බලය අල්ලා ගැනීමට ලන්දේසීහු සමත් වූහ. 1615 දී ඉංග්රීසීහු ඇම්බොයිනා දිවයිනේ අනික් කොටසේ ජනපදයක් පිහිටුවූහ. ලන්දේසීන්ට විරුද්ධව කුමන්ත්රණයකට සහභාගි වූහයි යන චෝදනාව පිට 1623 දී ලන්දේසීන් විසින් ඉංග්රීසි වෙළඳ මධ්යස්ථානයේ සිටි සියලු දෙන ම මරා දමන ලදහ. මෙය ‘ඇම්බොයිනා ඝාතනය’ යනුවෙන් හැඳින්වේ.
1796 සිට 1802 දක්වාත් 1810 සිට 1817 දක්වාත් තාවකාලික වශයෙන් ඇම්බොයිනා දිවයින බ්රිතාන්යයන්ට අයත්ව තිබිණි. 1942 දී එය ජපන් ජාතිකයන් විසින් යටත් කරගන්නා ලදි. 1949 දී එය ඉන්දුනීසියානු පාලනය යටතට පත් වුව ද ඊළඟ වර්ෂයේ දී ඉන්දුනීසියානු රාජ්යයෙන් වෙන් වී ගොස් කැරලි ගැසූ ඇම්බොයින්වරු දකුණු මොලුක්කා දිවයින් ඒකාබද්ධ කොට නිදහස් සමූහාණ්ඩුවක් පිහිටුවාගත්හ. එහෙත් ඉන්දුනීසියානු සමූහාණ්ඩුව ඒ කැරලි මැඩ පවත්වා ඇම්බොයිනාව නැවත ඉන්දුනීසියාවේ කොටසක් බවට පැමිණ වීය.
(සංස්කරණය: 1967)
