එලිෆන්ටා
බොම්බාය නගරයේ සිට සැතපුම් හයක් පමණ දුරින් බොම්බාය බොක්කේ පිහිටි කොදෙව්වකි. එහි දකුණු පෙදෙසෙහි වූ රාජ්ඝාට් නමැති පැරණි තොටුපළ අසල වූ විශාල සෙල්මුවා ඇත් රූපයක් නිමිති කොටගෙන පෘතුගීසීහු මෙම දිවයින එලිෆන්ටා නමින් හැඳින්වූහ. හින්දූන් මෙය හැඳින්වූයේ ඝාරාපූරි යන නමිනි.
අටවන සියවස පමණේ දී කොදෙව්වේ නැගෙනහිර හා බටහිර යන දෙදිසාවෙහි පිහිටි ගල් පර්වත දෙකක් කැණ නිමවන ලද ශිවාගමික ලෙන් මන්දිර සයක් හේතු කොටගෙන එලිෆන්ටා දූපත මහත් ප්රසිද්ධියට පත් විය.
බටහිර දිග කඳුවැටියෙහි පොළෝ මට්ටමේ සිට අඩි 250ක් පමණ උඩින් පිහිටි ප්රධාන ලෙන අඩි130×129 අයම් විතරින් යුක්තය. මේ ලෙනෙහි සැලැස්ම මූලික වශයෙන් එල්ලෝරාවේ ධුමාර් ලෙනෙහි (ධුමාර් ලෙන බ.) සැලැස්මට සමානය. එහෙත් එලිෆන්ටා ලෙන කණින ලද ගල් පර්වතයේ හැඩය හේතුකොටගෙන එකී සැලැස්මෙහි වෙනස්කම් කිහිපයක් කිරීමට සිදු වී තිබේ. එහි ප්රතිඵලයක් වශයෙන් සැලැස්මේ කුරුසි හැඩය එලිෆන්ටා ලෙනෙහි ප්රකටව නොපෙනේ. එසේ ම, ගර්භ ගෘහය ප්රධාන දොරටුව අබියස වෙනුවට අතරවතක (aisle) පිහිටියේය. කෙසේ වුව ද, පරිමාණය, ශෛලිය හා වින්යාසය අතින් යථෝක්ත ලෙන් දෙකෙහි ම කුලුනු එක සමානය. ඒ ලෙන් දෙක්හි ගර්භගෘහ ද්වය පිහිටා ඇත්තේ ද එක ම ආකාරයටය. ප්රදක්ෂිණාපථයකින් වට වූ ගර්භ ගෘහය තුළ පිහිටි පීඨය මත ශිව දෙවියන් පිළිබඳ ප්රධාන සංකේතය වන ලිංගය වෙයි.
එලිෆන්ටා ලෙන් පන්තිය භාරතීය කලා ඉතිහාසයෙහි ඉතා වැදගත් ස්ථානයක් ගන්නේ එහි කර ඇති විශාල ගල් කැටයම් හේතුකොටගෙනය. මෙම කැටයම් ගුප්ත සම්ප්රදායේ අවසාන අවධියට අයත් උසස් ම නිර්මාණයෝ වෙති. විශේෂයෙන් ප්රධාන ලෙනෙහි පිහිටි ගල් කැටයම් සුප්රසිද්ධය. කල්යාණසුන්දර, අර්ධනාරීශ්වර, ගංගාධර, නටරාජ ආදි ශිව දෙවියන් පිළිබඳ වූ විවිධ මූර්තීන් නිරූපණය කෙරෙන කැටයම් අතර මුහුණු තුනකින් යුත් සංකීර්ණ ශිව මූර්තිය ප්රධාන වේ. ඉදිරිපසින් වූ විශාල දොරටුපාල රූප දෙකක් අතර ගැඹුරු කුලංගියක නෙළා ඇති මෙම මූර්තිය ලෙනෙහි ප්රධාන පූජ්ය වස්තුව වශයෙන් ද සලකනු ලැබේ (එලිෆන්ටා ශිවමූර්තිය බ.).
එලිෆන්ටා ලෙන් මුල් යුගයේ දී බිතුසිතුවම්වලින් ද අලංකාර විය. සම්පූර්ණ සිතුවම් දැනට ඉතිරිව නැතත්, ප්රධාන ලෙනේ සීලිමේ තන්හි තන්හි තුබූ සිතුවම් අඳින ලද බදාම ශේෂයන්ගෙන් ද පෘතුගීසීන්ගේ වාර්තාවන්ගෙන් ද මෙහි බිතුසිතුවම් තුබූ බව පැහැදිලි වේ.
එලිෆන්ටා දූපතේ පිහිටි අවශේෂ පුරාවස්තූන් අතර නැගෙනහිර කඳුවැටියෙහි වූ බෞද්ධ ස්තූපයකැයි සැලකෙන ගඩොල් ගොඩනැඟිල්ලක නටබුන් ද ජලාශ ද ගලින් නෙළූ අශ්ව රූපයක් හා සදාශිව මූර්තිය නිරූපණය කෙරෙන අගනා ප්රතිමාවක් ද වේ.
එලිෆන්ටාව ක්රිස්තු වර්ෂයේ ආරම්භයට පෙර සිට ම දේශීය හා විදේශීය ආක්රමණයන්ට ලක් වුව ද, 1534 දී පෘතුගීසීන් විසින් අල්වා ගන්නා තුරු එලිෆන්ටා ලෙන් විනාශ මුඛයට පත් නොවීය. පෘතුගීසින්ගේ යුද කඳවුරක් වීමෙන් පසු මෙම ලෙන් පන්තියට මහත් අලාභ හානි සිදු විය. 1774 දී එලිෆන්ටාව ඉංග්රීසීන්ගේ ආධිපත්යයට යටත් විය. එතැන් සිට ඉන්දියාවේ ප්රසිද්ධ වැඩ දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ද අනතුරුව ඉන්දියානු පුරාවිද්යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ද එලිෆන්ටා පුරාවස්තු සංරක්ෂණය කැරිණ.
(සංස්කරණය: 1974)
