"ඔක්සිජන්" හි සංශෝධන අතර වෙනස්කම්

16:08, 20 ඔක්තෝබර් 2026 තෙක් සංශෝධනය

(අම්ලකර). මෙය වූකලි ඉතා බෙහෙවින් ව්‍යාප්ත වූ ද, සුලභතම වූ ද මූලද්‍රව්‍යයයි. නිදහස්ව පවත්නා ඔක්සිජන් වායුගෝලයේ ඇත. මෙය වායුගෝලයේ බරෙන් 23.2%ක් පමණ ද පරිමාවෙන් 20.9%ක් පමණ ද වේ. බරෙන් 88.9%ක් තරම් වූ සංයෝග වී පවත්නා ඔක්සිජන් ප්‍රමාණයක් ජලයේ තිබේ. පෘථිවි කබොල්ලෙන් 50%ක් පමණ ඔක්සිජන් වේ. නොයෙක් ඛනිජ වර්ගවල ද සංයෝග වූ ඔක්සිජන් ඇත. රටහුනු, හුනුගල් හා කිරිගරුඬ වැනි ද්‍රව්‍යවල තිබෙන කැල්සියම් කාබනේට් සංයෝගය 48%ක් පමණ වූ ඔක්සිජන් ප්‍රමාණයකින් යුක්තය. ප්ලින්ට්වල හා ක්වෝට්ස්වල (තිරුවාන) අඩංගු සිලිකාවල (SiO2) 53%ක් පමණ ඔක්සිජන් තිබේ.

ජීවත්වීම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය ශ්වසනයේ දී සිදුවන ප්‍රධාන කාර්යය ඔක්සිජන් ලබාගැනීමය. ශාකයන් හා සත්වයන් ශ්වසනය කරන විට වායුගෝලයෙන් ඔක්සිජන් ලබාගෙන කාබන්ඩයොක්සයිඩ් පිට කරනු ලැබේ. ප්‍රභා සංශ්ලේෂණය (බ.) හෙවත් කාබන් ස්වීකරණය කරන විට ශාකයෝ කාබන්ඩයොක්සයිඩ් වායුගෝලයෙන් ලබාගෙන ඔක්සිජන් පිට කරති. ස්වභාව ධර්මයේ මේ කාර්යාවලි දෙක උඩ වායුගෝලයේ ඇති ඔක්සිජන් ප්‍රමාණයේ තෝලනය රඳා පවතී.

ක්‍රි.ව. 1771 හා 1773 අතරතුරේ දී කේ.ඩබ්ලිව්. ෂේල (Scheele) විසින් ද 1774 දී ජෝසෙප් ප්‍රීස්ට්ලි (Priestley) විසින් ද ඇතැම් ලෝහ ඔක්සයිඩ (නි. මර්කියුරික් ඔක්සයිඩ්) රත් කිරීමෙන් වෙන වෙන ම ඔක්සිජන් අලුතෙන් සොයාගන්නා ලදි. එහෙත් රසායනික මූල ද්‍රව්‍යයක් වශයෙන් ඔක්සිජන් පළමුවෙන් ම හඳුනාගන්නා ලද්දේ ඒ.ඇල්. ලව්වස්‍යෙර් (Lavoisier) විසිනි. අම්ල කාරක යන අර්ථය ඇති ග්‍රීක් පදය අනුව ඔක්සිජන් යන නාමය මෙම වායුවට දෙන ලද්දේ ද ඔහු විසිනි.

O යන රසායනික සංකේතයෙන් ඔක්සිජන් හඳුන්වනු ලැබේ. ඔක්සිජන්වල පරමාණුක භාරය 16කි. 16, 17, 18 යන ස්කන්ධවලින් යුතු සමස්ථානික තුනක් සේ ඔක්සිජන් පිහිටයි. මේවා පවතින සමානුපාත පිළිවෙළින් 10,000:1:8 වේ. ඉතා කෙටි ආයුෂයක් ඇති විකිරණශීල සමස්ථානික තුනක් (O14, O15 හා O19) ද හඳුනාගෙන තිබේ. රසායන විද්‍යාවෙහි දී ඔක්සිජන් පරමාණුක භාරවල පදනම (O=16) සේ ද සංයුජතා පද්ධතියේ පදනම (O=2) සේ ද සලකනු ලැබේ. ඔක්සිජන්වල පරමාණුක භාරය (16.000) රසායන පරමාණුක භාරවල අන්තර්ජාතික සම්මතය සේ ගනු ලැබේ.

වඩා අඩුවෙන් සක්‍රිය වූ ලෝහවල (නි. රසදිය, රිදී) ඔක්සයිඩ්, පෙරොක්සයිඩ් (නි. BaO2) ඇතැම් ඩයොක්සයිඩ (නි. PbO2, MnO2), ඇතැම් ඔක්සිලවණ (නි. ක්ලෝරේට, පර්ක්ලෝරේට, ක්ෂාරීය ලෝහවල නයිට්රේට) යනාදියෙහි තාප වියෝජනයෙන් විද්‍යාගාරයේ දී ඔක්සිජන් නිෂ්පාදනය කළ හැකිය. සාමාන්‍යයෙන් එය නිෂ්පාදනය කරනු ලබන්නේ පොටෑසියම් ක්ලෝරේට් (KClO3) හා මැංගනීස් ඩයොක්සයිඩ් (MnO2) මිශ්‍රණයක් (3:1) සෙ. 240°ට පමණ රත් කිරීමෙනි. KClO3වල වියෝජනය MnO2 තිබීමෙන් පහසු වේ.

8888888888888888888888888888

වායුගෝලයේ ඇති ඔක්සිජන් වෙන් කරගැනීමෙන් ද, ජලයේ විද්‍යුත් විච්ඡේදනයෙන් ද කාර්මික අවශ්‍යතා සඳහා ඔක්සිජන් නිෂ්පාදනය කරගනු ලැබේ. ඉහත දී වාතයෙන් ඔක්සිජන් නිෂ්පාදනය කරගත්තේ බ්‍රින් (Brin) ක්‍රමයෙනි. මෙම ක්‍රමයෙහි බේරියම් ඔක්සයිඩ් සෙ. 500°ට පමණ රත් කළ විට බේරියම් පෙරොක්සයිඩ් සෑදේ. සෙ. 800°ට පමණ රත් කිරීමේ දී හෝ පීඩනය අඩු කිරීමේ දී හෝ බේරියම් පෙරොක්සයිඩයෙන් ඔක්සිජන් ලැබේ.

8888888888888888888888888888

ද්‍රවවාතයේ භාගික ආසවනය ඔක්සිජන් ලබා ගැනීම සඳහා දැන් උපයෝගී කරගනු ලැබේ. කාබන් ඩයොක්සයිඩ්වලින් තොර වාතය සම්පීඩනය කොට නැසින්නක් (nozzle) තුළින් ප්‍රසාරණය වීමට ඉඩ දීමෙන් වාතය ද්‍රව කළ හැකිය. ද්‍රව ඔක්සිජන් (තාපාංකය සෙ.-182°), ද්‍රව නයිට්රජන් (තාපාංකය සෙ. -195.8) හා ද්‍රව ආගන් (තාපාංකය සෙ.-185.8°) ද්‍රව වාතයේ ප්‍රධාන සංඝටක වේ. ප්‍රතිශෝධනයෙන් (rectification) මෙම ද්‍රව්‍ය වෙන් කරගනු ලැබේ. ජලීය කෝස්ටික් සෝඩාවල විද්‍යුත් විච්ඡේදනය් දී අතුරුඵලයක් වශයෙන් ලැබෙන ඔක්සිජන් ද කාර්මික අවශ්‍යතා සඳහා යොදාගනිත්. අධි පීඩනය යටතේ වානේ සිලින්ඩරවල ඇසිරීමෙන් වායු ඔක්සිජන් ද විශේෂයෙන් තනා ඇති භාජන තුළ බහා ද්‍රව ඔක්සිජන් ද ප්‍රවාහණය කළ හැකිය.

සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වයේ දී ඔක්සිජන් පාටක්, ගඳක් හෝ රසයක් නොමැති වායුවකි. එය වාතයට වඩා ස්වල්පයක් බරය. ඔක්සිජන් ස්වල්ප වශයෙන් ජලයේ දිය වේ. ශ්වසනය සඳහා මත්ස්‍යයන් හා ජලයේ ජීවත් වන අනික් සතුන් ද ඔක්සිජන් ලබාගන්නේ ජලයේ දිය වූ මේ ඔක්සිජන්වලිනි. ද්‍රව ඔක්සිජන් ළා නිල්පැහැයක් ගනී. ද්‍රව ඔක්සිජන්වල වි.ගු. 1.13කි. ඝන ඔක්සිජන්වල වි.ගු. 1.43කි. භෞතික අවස්ථා සියල්ලෙහි ම ඔක්සිජන් අනුක්ෂේත්‍ර චුම්බකය (paramagnetic).

පුළිඟු කීරක් (glowing splinter) ඔක්සිජන්වල ගිල් වූ විට එය ඉක්මනින් දැල් වේ. ඔක්සිජන්වල අධික රසායනික සක්‍රියතාව එයින් දැක්වේ. මූලද්‍රව්‍ය බොහොමයක් සමඟ ඔක්සිජන් කෙළින් ම සංයෝජනය වීමෙන් ඔක්සයිඩ (බ.) සෑදේ. විශේෂයෙන් ම සංයෝජනය සිදු වන්නේ ඉහළ උෂ්ණත්වයන්හි දීය. බ්රෝමීන්, අයඩීන්, රත්රන්, ප්ලැටිනම් හා නිෂ්ක්‍රිය වායු ඔක්සිජන් සමග කෙළින් ම සංයෝජනය නොවේ. වෙනත් මූලද්‍රව්‍යයන් සමඟ ඔක්සිජන් සංයෝජනය වීමේ කාර්යාවලිය ඔක්සිකරණය (ඔක්සිකරණය හා ඔක්සිහරණය බ.) යනුවෙන් හැඳින්වේ. ඔක්සිකරණයත් සමඟ ම ආලෝකය හා තාපය මෝචනය වේ නම් එයට දහනය (බ.) යයි කියනු ලැබේ.

රසායනික ලෙස ඔක්සිජන් ද්විසංයුජ මූලද්‍රව්‍යයක් සේ ක්‍රියා කරයි. අලෝහ මූල ද්‍රව්‍ය කිහිපයක ඔක්සයිඩවල (නි. H2O, CO2, SO2, SO3) තිබෙන ඔක්සිජන් අනික් මූල ද්‍රව්‍යයත් සමඟ සහසංයුජ (covalent) බන්ධන මගින් සම්බන්ධ වී ඇත. සින්ක් ඔක්සයිඩ් (ZnO) වැනි බොහෝ විද්‍යුත්-සංයුජ (electrovalent) හෙවත් අයනික (ionic) ඝන ඔක්සයිඩවල තිබෙන ඔක්සිජන් O2- අයනය වශයෙන් පවතියි. අලෝහ සුපර් ඔක්සයිඩ හා පෙරොක්සයිඩ O22- අයනයෙන් (BaO2වල මෙන්) සමන්විතය.

හයිඩ්රජන් සමග සංයෝජනය වෙමින් ඔක්සිජන් වැදගත් සංයෝග දෙකක් සාදයි. ඒවා නම් ජලය (බ.) හා හයිඩ්රජන් පෙරොක්සයිඩ්ය. විද්‍යුතයේ නිහඬ විසර්ජනයකට (silent discharge) ඔක්සිජන් භාජන කළ විට ඕසෝන් (බ.) ලැබේ. ඕසෝන් වූකලි ඔක්සිජන්වල බහුරූපික විකරණයකි (allotropic modification).

ආවර්තිතා චක්‍රයේ (ආවර්තිතා චක්‍රය බ.) VIB කාණ්ඩයෙහි සල්පර්, සෙලීනියම්, ටෙලියුරියම් හා පොලෝනියම් සමඟ ඔක්සිජන් වර්ග කරනු ලැබේ. භෞතික ලක්ෂණ අතින් මෙන් ම රසායනික ලක්ෂණ අතින් ද ඒ කාණ්ඩයේ තිබෙන අනික් මූල ද්‍රව්‍යයන් සමඟ ඔක්සිජන් බොහෝ දුරට නොසැසඳේ. ඊට වඩා ඔක්සිජන් සමාන වන්නේ හැලොජනයන්ටය.

ක්ෂාරීය පයිරොගැලොල් ද්‍රාවණයක් මගින් අවශෝෂණය කිරීමෙන් ඔක්සිජන් ප්‍රමාණය නිර්ණය කිරීමට හැකිය. කියුප්‍රස් ලවණවල ඇමෝනික ද්‍රාවණයක් හෝ සෝඩියම් හයිඩ්‍රොසල්පයිට්වල ක්ෂාරීය ද්‍රාවණයක් හෝ කහ පොස්පරස් මගින් අවශෝෂණය කිරීමට සැලැස්වීමෙන් ද ඔක්සිජන් පරිමාමිතික ලෙස නිර්ණය කිරීමට පිළිවන.

කාර්මික අගය

ලෝහ වර්ග වෙල්ඩිං කිරීම සඳහා ද ලෝහ කැපීම සඳහා ද ඔක්සිජන් යොදා ගැනීමට ඇති හැකියාව මත ඔක්සිජන්වල ප්‍රධාන කාර්මික ප්‍රයෝජන රඳා පවතී. වෙල්ඩිං කිරීම සඳහා අවශ්‍ය අධික උෂ්ණත්වය ලබාගැනීමට වෙනත් දාහ්‍ය වායූන් (නි. හයිඩ්රජන්, ඇසිටිලීන්.) සමඟ ඔක්සිජන් මිශ්‍ර කොට විශේෂ ධමනී නළවල දහනය කරනු ලැබේ. ඔක්සි ඇසිටිලීන් දැල්ලේ උෂ්ණත්වය සෙ. 4,000ක් පමණ වේ. ලෝහ කැපීමේ දී පළමුව ලෝහ මතුපිට ඔක්සි ඇසිටිලීන් දැල්ලක් මගින් ගිනියම් කොට පසුව ඒ මත සහායක ධමනි නළයක් මගින් පාලනය කරන ලද ඔක්සිජන් ප්‍රමාණයක් යොදනු ලැබේ. ඔක්සිජන් අවශ්‍ය කාර්යයන් සඳහා බොහෝවිට කෙළින් ම සාමාන්‍ය වාතය යොදාගනු ලැබේ. සවිවර අඟුරු මගින් ද්‍රව ඔක්සිජන් උරාගැනීමට සලස්වා දැල්වීමෙන් ඔක්සිජන් ස්ඵෝටනය වේ. එම නිසා බෝර වෙඩි බෙහෙත් වශයෙන් මෙම මිශ්‍රණය යොදා ගනු ලැබේ. ගිනි නොදැල්ලුවහොත් නිතැතින් ම වාෂ්ප වී යෑමත්, පිපිරීමෙන් විෂවායු ඇති නොවීමත් මෙහි ඇති වාසි වේ. ද්‍රව ඉන්ධන මගින් ක්‍රියා කරවන රොකට්වල ඔක්සිකාරක ද්‍රව්‍යය වශයෙන් ද ඔක්සිජන් යොදාගනු ලැබේ. නියුමෝනියාවෙන් හෝ වෙනත් පෙණහැලි රෝගවලින් පෙළෙන අයට ආශ්වාස කිරීම සඳහා ඔක්සිජන්වලින් සාරවත් වාතය හෝ ශුද්ධ ඔක්සිජන් හෝ දෙනු ලැබේ.

(සංස්කරණය: 1974)