ඇමසන් (1)

දකුණු ඇමෙරිකාවේ ප්‍රධාන ගංගාවයි. එහි දිග සැතැපුම් 3,900කි. දිග අනුව එය ලෝකයේ තෙවැනි ගඟයි. ඇමසන් ගඟ පමණ විශාල ජලස්කන්ධයක් මුහුදට ගෙන යන වෙන එක ද ගංගාවක් නැති හෙයින් මෙය ලෝකයේ විශාලතම ගංගාව සේ ගැනේ. (නයිල්, යැංසි සහ මිසිසිපි යන ගංගා තුනෙන් පිට වන ජලය එක් රැස් කොටගත් කල්හි ද මේ ප්‍රමාණයට අඩු බව කියති.) පෙරූ ඇන්ඩීස් කඳුවල දී මාරාඤ්ඤොන් (Marafion) සහ ඌකායාලි (Ucayali) ගංගාවලින් ආරම්භ වන ඇමසන් ගඟ පටු නිම්න ඔස්සේ උතුරට ගලා බ්රසීලයේ දී අත්ලන්තික් වෙරළ දක්වා නැගෙනහිරට ගලයි. ඇමසන් ගඟට අතුගංගා 200කට වඩා එක් වෙයි. මෙයින් 21ක් සැතැපුම් 700කට වඩා දිගය. නීග්‍රෝ, ෂිංගු (Xingu), ටාපාජෝස් සහ ෂාපුරා (Japura) ආදි අතුගංගා 11ක් සැතැපුම් 1,000කට වඩා දිගය. ෂුරුවා, මාඩීරා සහ පුරූස් යන ගංගා දිගින් සැතැපුම් 2,000කට අධිකය. දකුණු ඇමෙරිකාවෙන් 4/10ක්, එනම් වර්ග සැතපුම් 2,722,000ක්, පෝෂණ ප්‍රදේශය කොට ඇති ඇමසන් ගංගාධාරය උත්තරාක්ෂාංශ 5° සිට දක්ෂිණාක්ෂාංශ 20° දක්වා පුළුල්ය. ඇන්ඩීස් කඳු පාමුල සිට අත්ලන්තික් වෙරළ දක්වා මහා තැනිතලාවන් ඔස්සේ ඉතා සෙමෙන් ගලන ඇමසන් ගඟ බොහෝ තැන්වල දී විශාල භූමි ප්‍රමාණයක් වසා විශාල ජලාශයක් වශයෙන් පැතිරේ. පෙරූ-බ්‍රසීල් දේශ සීමාවෙහි දී මේ ගඟ ගලාබස්නේ මුහුදු මට්ටමෙන් අඩි 300ක් උසිනි. එහි අවසන් සැතැපුම් 400 තුළ පවතින ගඟේ බැස්ම අඩි 4, 1/6ක් වන නිසා ඒ කොටසෙහි සාමාන්‍ය නැග්ම 1:506,880ක් පමණි. ඇමසන් ගඟේ සාමාන්‍ය ගැඹුර අඩි 100කි. එහෙත් සැතැපුම් 150ක් පමණ පළල් වූ මුවදොර අඩි 200කට වඩා ගැඹුරුය.

සම්පුර්ණයෙන් ම ඝර්ම කලාපයට අයත් වන මේ නිම්නයේ සැම තැනට ම අඟල් 60ක වාර්ෂික වර්ෂාපතනයක් ලැබේ. වැහි බහුල නොවැම්බර්-මැයි අතරතුර දෙඉවුරෙහි පිහිටි පහත් වනාන්තර ප්‍රදේශයෙහි සැතැපුම් සිය ගණන් වසා ගංවතුර පැතිරී යයි. ඇමසන් ගඟේ සාමාන්‍ය වේගය පැයට සැතැපුම් තුනකි. එහෙත් වර්ෂාධික කාලවල දී පැයට සැතැපුම් පහක වේගයෙන් ද ගලයි. ඉතා සැඩ වඩදිය බාදිය ඇති වන මේ මෝයෙහි උදම සමහර විට අඩි 16ක් පමණ උසට නහී. ඇමසන් ජලස්කන්ධය කෙතරම් විශාල දැයි කිවහොත් අත්ලන්තික් සාගරයේ සැතැපුම් 200ක් ඔබ්බෙහි වුව ද මේ ජලය වෙන් කොට හඳුනාගත හැකියි. ගං මෝයෙහි සැඩ උදමට ඇති බිය නිසා, සාගරයේ සිට ගඟට ඇතුළු වන යාත්‍රා පාරා ගඟ නම් වූ ආරක්ෂා සහිත ජල මාර්ගයක් ඔස්සේ යයි. මෙහි සිට සැතපුම් 1,000ක් ඉහළ පිහිටි මානවුස් දක්වා විශාල නැව්වලට වුව ද යාත්‍රා කළ හැකියි. කුඩා යාත්‍රාවලට තවත් සැතැපුම් 1,000කට වඩා ඈතින් පෙරූ රටේ පිහිටි ඉකීටොස් දක්වා ම යාත්‍රා කළ හැකියි.

මේ ගඟේ කිඹුල්ලු ද විශාල කැස්බෝ ද ඉතා බහුල වෙති. ලොවෙහි විශාලතම මිරිදිය මත්ස්‍යයා වන ‘ගං තල්මසා’ ද ඇමසන් ගඟේ වසන 750කටත් අධික මත්ස්‍ය වර්ගයන්ගෙන් එකෙකි.

(සංස්කරණය: 1967)