එලිෆන්ටා ශිවමූර්තිය
බොම්බායේ එලිෆන්ටා (බ.) නමැති කුඩා දිවයිනෙහි පිහිටි ප්රධාන ගුහා මන්දිරයෙහි ගලින් නෙළන ලද ප්රතිමාවකි. මෙය ක්රි.ව. අටවැනි සියවස පමණේ දී නිමවූවකැයි සැලකේ. එකිනෙකට වෙනස් ස්වරූපයන් පළ කරන මුහුණු තුනකින් යුතු වූ උඩුකය පමණක් දැක්වෙන මෙම ප්රතිමාව උසින් අඩි 18ක් පමණ වේ. මෙය ගුප්ත ප්රතිමා කලාවේ විශිෂ්ට නිර්මාණයකි.
එලිෆන්ටා ගල් කැටයම් අතර උසස් ම නිර්මාණය වන මෙය කිනම් දෙවියකුගේ මූර්තියක් දැයි නිශ්චය කිරීම සම්බන්ධයෙන් උගතුන් අතර මහත් මතභේදයක් පැවැතිණි. බොහෝ කලක් යන තුරු මෙම ප්රතිමාව හඳුන්වන ලද්දේ ‘ත්රිමූර්ති’ (බ්රහ්ම-විෂ්ණු-මහේශ්වර) යනුවෙනි. මේ මතය සදොස් බව පළමුවෙන් ම ප්රකාශ කෙළේ ගෝපිනාථ රාඕය. ඔහු ප්රකාශ කෙළේ මෙය ශිව දෙවියන්ගේ මහේශ මූර්තිය බවයි. රාඕ මතය පිළිගත් ස්ටෙලා ක්රාම්රිෂ් ‘එලිෆන්ටාවේ මහාදේව මූර්තිය’ යනුවෙන් මෙම ප්රතිමාව හඳුන්වයි. පූර්වෝක්ත මතය ද සම්පුර්ණයෙන් ම නිවැරදි යයි කිව නොහැකිය. මෙම ප්රතිමාව වූකලි ශිව දෙවියන්ගේ ‘සෞම්ය’ හා ‘ඝෝර’ මූර්තිද්වයත් ඔහුගේ ශක්තිය වන උමා දේවියත් එක්කොට නිරූපණය කරන්නකැයි යන ජිතේන්ද්රනාථ බැනර්ජි මහතාගේ මතය වඩා පිළිගත යුතු බැව් පෙනේ. ප්රතිමාවේ මැද පිහිටි උදාර, නිශ්චල ස්වභාවයක් හඟවන මුහුණින් සෞම්ය රූපී මහාදේවයාද ප්රතිමාවේ දකුණු පසෙහි වූ ජටා මුකුටයෙන් හිස් කබලක් දැරූ, බිය එළවනසුලු වතින් ඝෝර වූ රුද්ර සංඛ්යාත ශිව දෙවියා ද වම් පසෙහි කාන්තා ලක්ෂණ හෙළි කරන මුහුණින් ශිව පත්නිය වූ උමා දේවිය ද නිරූපිතය. බැනර්ජි මතය සනාථ කෙරෙන තවත් මෙබඳු ප්රතිමා දෙකක් මධ්ය භාරතයෙන් සොයාගනු ලැබ දැනට ග්වාලියෝර් කෞතුකාගාරයෙහි තැන්පත් කර ඇත. මධ්ය ආසියාවේ ඛෝතාන් ප්රදේශයෙන් හමු වූ එලිෆන්ටා මූර්තියට සමාන ප්රතිමාවක් ද වෙයි. මෙකී කුඩා ප්රතිමාවන් නිසා එලිෆන්ටා මූර්තිය හඳුනාගැනීම දැන් වඩාත් පහසු වී තිබේ. එම ප්රතිමාව නිශ්චය වශයෙන් හඳුනා ගැනීමෙහි දී බැනර්ජි මහතාට විෂ්ණු ධර්මෝත්තරපුරාණ නමැති ග්රන්ථය ද අතිශයින් ප්රයෝජනවත් වූ බැව් කියති.
(සංස්කරණය: 1974)
