එළුවා
කප්රා (Capra) ගණයට අයත් ඉරට්ට සංඛ්යාවක් පා ඇඟිලිවලින් යුත් කුර සහිත ක්ෂීරපායි සතෙකි (ආටියොඩක්ටිලා බ.) එළුවා රෝමන්ථකයෙකි. ඌ බැටළුවාට කිට්ටු සබඳකම් දක්වයි. එහෙත් බැටළුවාට වඩා සිහිබුද්ධිය ඇති කඩිසර සතෙකි. පස්සට නැමී ගිය අං දෙකක් එළුවාට ඇත. මේ අං කුහර සහිතය. ඇතැම් එළු විශේෂවල අං ඉස්කුරුප්පුවක් සේ දඟර ගැසී තිබේ. එළුවාගේ වලිගය කෙටිය. පිරිමි සතාට මෙන් ම ගෑනු සතාට ද සාමාන්යයෙන් නිකටට යටින් රැවුලක් තිබේ. සාමාන්යයෙන් කඳුකර පෙදෙස්වල විසීමට උන් ප්රිය කරතත් ලෝකයේ සෑම ප්රදේශවල ම වාගේ එළුවෝ දක්නට ලැබෙත්. එළුවා දුප්පතාගේ එළදෙන වශයෙන් සැලකේ.
එළු ප්රභේද කිහිපයකි. වල් එළුවන් හා හීලෑ එළුවන් වශයෙන් ඔවුන්ගේ වර්ග දෙකකි. ඔරෙයාම්නොස් අමෙරිකානුස් (Oreamnos americanus) නම් වල් එළුවා උතුරු ඇමෙරිකාවේ කඳුකරයෙහි ජීවත් වෙයි. අයිඩහෝ සිට ඇලස්කා දක්වා බටහිර කඳුකර ප්රදේශවල ඌ දක්නට ලැබේ. ඇල්ප්ස්, මිසරය හා හිමාලය යන ප්රදේශවල ඉබෙක්ස් (අයිබෙක්ස් ) (බ.) නම් වල් එළුවා ජීවත් වේ. මාකෝර් (කප්රා ෆල්කොනේරි - Capra falconeri) නම් වල් එළුවාට හිමාලය ප්රදේශය වාසභුමි වෙයි. හීලෑ එළුවා (ක. හිර්කුස් - C. hircus) ක. අයෙගාග්රූස් (C. aegagrus) නම් බටහිර ආසියානු වල් එළුවාගේ වංශයෙන් පැවතෙන්නකු සේ සැලකිය හැකිය. ඇංගෝරා එළුවා (ක. හිර්කුස් අංගොරෙන්සිස්) හීලෑ කරනු ලබන්නේ ප්රධාන වශයෙන් උගේ ලොම් නිසාය. උගේ රීදිපාට බොකුටු ලොම් අඟල් 8ක් පමණ දිගට එල්ලී වැටේ. සාමාන්ය එළුවාට වඩා කුඩා වූ කාශ්මීර එළුවාට සේද වැනි දික් වූ සියුම් ලොම් ඇත. කිරි ලබාගැනීමට හීලෑ කරන එළු ප්රභේද කිහිපයක් ද වෙති. නුබියන්, ටොගෙන්බ’ග් (Toggenburg), ප්රංස ඇල්පයින්, ස්විට්සර්ලන්තයේ සානෙන් (Saanen) හා ඉන්දියානු ජම්නපාරි නමින් හැඳින්වෙන ප්රභේද කිරි ලබගන්නා ගණයට අයත්ය. හීලෑ එළුවෝ මිනිසාට ප්රයෝජනවත් වෙත්. උන් මිනිසාත් සමඟ ලෝකයේ සෑම ප්රදේශවල ම වාගේ ව්යාප්ත වී ඇත.
එළුවන් සෑම කොළ වර්ගයක් ම වාගේ කන නිසා උන්ට ආහාර සපයා දීම පහසු බැවින් උන් ඇති කිරීම දුෂ්කර නොවේ. ලංකාවේ කිරි එළුදෙනුන්ට වැඩි වශයෙන් ආහාරයට දෙනු ලබන්නේ කොස් කොළ හා පුන්නක්කුය. ඇමෙරිකාව වැනි ප්රදේශවල ඕට්, ඇල්ෆැල්ෆා (බ.) හා කපු ඇටවලින් සාදාගත් ආහාර ද්රව්ය දෙනු ලැබේ. එළුදෙනක් සාමාන්යයෙන් අවුරුද්දකට දෙවරක් පැටවු ගසයි.
මිනිසාට එළුකිරි පෝෂ්යදායි විශේෂ ආහාරයකි. ළදරුවන්ට හා ගිලනුන්ට එළුකිරි විශේෂයෙන් ප්රයෝජනවත් වන්නේ එහි තිබෙන මේදය පහසුවෙන් දිරැවිය හැකි හෙයිනි. ජලය හිඟ කාන්තරවල ජීවත් වන අරාබි ජාතිකයන්ට එළුකිරි අත්යවශ්යය. එළුමස් පෝෂ්යදායක ආහාරයකි.
එළුවා මමාලිය වර්ගයෙහි ආටියොඩක්ටිලා ගෝත්රයෙහි බෝවිඩේ (Bovidae) කුලයට අයත්ය.
එළුවන් ඇති කිරීම
ලඳු කැළෑ සහිත ලංකාවේ වියළි පළාත් එළුවන් ඇති කිරීම සඳහා කදිමය.
එළුවන්ට සැප පහසුකම් වැඩිපුර උවමනා නැත. එහෙත් තෙත් බිමත් සීත සුළඟත් උන්ගේ වැඩීමට අහිතකර වේ.
බෝ කිරීම
බෝ කිරීම සඳහා තබාගත යුත්තේ ඉතා ම හොඳ සතුන් පමණයි. පිරිමි සතා ශක්තිමත් පාද සහ හොඳින් වැඩුණු රැවුලක් ඇති ශක්තිමත් සතකු විය යුතුයි. මෙරට ගං එළුවන් සාමාන්යයෙන් කුඩා හෙයින් ‘ජම්නපාරි’ වැනි ඉන්දියන් හෝ වෙනත් විදේශිය වර්ගයක එළුවකු තෝරාගැනීම වඩාත් හොඳයි.
බෝ කිරීමට මෙරට එළිස්සියන් සුදුසු වුවත් ඒ සඳහා තෝරාගත යුත්තේ විශාල ශක්තිමත් එළිස්සියන් පමණයි. හොඳ එළිස්සියකගේ කටු සිහින් විය යුතු අතර ඇයගේ කිරි බුරුල්ල විශාල විය යුතුයි. වෙළඳාමට කිරි දොවාගැනීමේ අදහසක් නොමැති වුව ද කිරි බුරුල්ල විශාල විය යුත්තේ එළිස්සියට තම පැටවුන් හොඳින් පෝෂණය කිරීමට පිළිවන් විය යුතු හෙයිනි. බාල වයසේ දී එළිස්සියක් රැළේ වැටීම සාමාන්යයෙන් සිදුවන බැවින් එසේ වන්නට ඉඩ නොතැබිය යුතුය. බාල වයසේ දී ම රැළේ වැටීම සිදු වුව හොත් කුරු වූ දුර්වල පැටවු හටගනිති. එළිස්සියක් හරියාකාර රැක බලාගතහොත් උන්ට මාස 12 සිට 15 දක්වා වයස් වූ විට පට්ටියට දැමිය හැකිය.
නොසන්සුන්භාවයත්, මැස්සන් එළවීමට මෙන් වලිගය නැටවීමත් පට්ටි ලකුණු වේ. තව ද, ලිඟුව ඉදිමීමත් එයින් දියරයක් පිටවීමත් නොවරදින පට්ටි ලකුණුය. පට්ටි කාල සීමාව සාමාන්යයෙන් ඉතා ම කෙටිය. එය පැය කීපයක් හෝ දවසක් පමණ වේ. දින දෙකක් තුළ පට්ටි කාලය රඳා පවතින්නේ කලාතුරකිනි. පට්ටි වාර අතර කාලසීමාව සාමාන්යයෙන් සුමාන තුනකි. එහෙත් දින 18 සිට 21 දක්වා අතර කාලයක දී පට්ටි ලකුණු ඇති වීමට ඉඩ තිබේ.
පට්ටි වැටීම සාර්ථක වූ තැන් සිට දින 150කින් පමණ පැටවුන් බලාපොරොත්තු විය හැකිය.
සාමාන්යයෙන් එළිස්සියකට එක වරකට ලැබෙන්නේ එක් පැටවකු වුව ද පැටවුන් දෙදෙනකු එකවරකට ලැබෙන වාර ද විරල නොවේ. එහෙත් පැටවුන් තුන් දෙනකු එක වරකට ලැබෙන්නේ ඉතාමත් කාලතුරකිනි. නිවුන් පැටවුන් ලැබීම පරම්පරාගත ලක්ෂණයක් හෙයින් එසේ ලැබෙන සතුන් බෝ කිරීමේ කටයුතු සඳහා තබාගත යුතුය. පැටවුන් ලැබී සති 6ක් ගත වූවාට පසුව එළිස්සිය නැවත පට්ටියට දැමිය හැකිය.
එළුගාල්
සීත සුළං නොවදින, හොඳින් වාතාශ්රය ඇති, වියළි මඩුවක් එළුවන්ට සුදුසුය.
එළුවන් සඳහා ම විශේෂ මඩු සාදන්නේ නම්, මඩුවේ බිම පොළොව මට්ටමෙන් අඩි 4ක් පමණ උසින් සිටින පරිදි එය ලී කණු හෝ කුළුනු මත සෑදීම මැනවි. මඩුවේ බිම ලෑලිවලින් සෑදිය හැකිය. එහි මැද මඳ වශයෙන් උස් කළ විට එළු මූත්ර සහ බෙටි ඉවත් කිරීම පහසු වේ. මඩුවේ බිම සිට අඩි 9ක් හෝ 91/2ක් පමණ උසට බිත්තිය ලෑලිවලින් සාදා ඉන් උඩ කොටසට කම්බි දැල් ගැසීම මැනවි. මඩුවේ කොනක “ප්රසූත කාමරයක්” වෙන් කළ යුතුයි. මඩුවේ වහලට ටකරම් හෝ ඇස්බැස්ටෝස් තහඩු හෝ පොල් අතු හෝ වැනි දෙයක් යෙදිය හැකිය.
ආහාර
නිදැල්ලේ හැසිරෙමින් කොළ සහ රිකිලි කෑමට ඉඩ තිබේ නම් එළුවන්ට විශේෂ ආහාර අවශ්ය නොවේ. එළුවෝ සාමාන්යයෙන් තණකොළවලට වඩා ගස්වැල්වල කොළවලට හා රිකිලිවලට ප්රිය කරත්.
බෝ කිරීම සඳහා යොදවන එළුවන්ට (පුං-එළුවන්ට) මිශ්ර ආහාරයක් දීම හොඳයි. පොල් පුන්නක්කු සහ වී නිවුඩු යොදා සාදාගත් මිශ්ර ආහාරයකින් සතකුට දිනකට රාත්තලක් හෝ දෙකක් දීම සෑහේ. ආහාරය සමඟ දිනකට ඛනිජ මිශ්රණයකින් අවුන්සයක් ද දිය යුතුය. විස නෑසූ කටුකුඩු කොටස් 2ක් සහ ලුණු කොටසක් මිශ්ර කරගත් ඛනිජ මිශ්රණය මේ සඳහා සුදුසුය.
රෝග
ලංකාවේ දක්නට ලැබෙන එළු රෝග නම් හතරවැනි බොක්කේ සිටින පණුවන් වර්ගයක් නිසා සෑදෙන පරපෝෂිත ආමාශය ප්රදාහය, පැපොල, කුෂ්ඨ රෝගය, එළු අංසබාගය සහ පටි පණු රෝගය වේ.
පරපෝෂිත ආමාශය ප්රදාහය
තෙත් බිමිවල සතුන් හැසිරෙන විට සහ ඉඩමේ ඉඩකඩ ඇති පමණට වටා වැඩියෙන් සතුන් ඇති කරන විට නිතර වැලෙඳෙන රෝගයකි. කෙට්ටුවීම, පාචනය, ඇලිමෑලි ගතිය සහ ඇතැම් විට කර සහ උගුර ඉදිමීම රෝග ලක්ෂණ වේ. රෝගය වැඩියෙන් බලපාන්නේ කුඩා සතුන් කෙරෙහිය. එය පැතිරෙන්නේ රෝගයෙන් පෙළෙන සතුන් හැසුරුණු ඉඩම්වල නිරෝගී සතුන් හැසුරුණු විටය.
කුඩා සතුන් ප්රධාන රැළෙන් වෙන් කර ඇති කිරීමෙන් සහ එළුවන් කලින් නොසිටි ඉඩම්වලට පමණක් සීමා කර තැබීමෙන් රෝගයෙන් ඔවුන් ආරක්ෂා කරගත හැකි වේ. තෙතමන ඇති ඉඩම්වලට සතුන් නොයැවීමට ද එළුමඩු පිරිසුදුව තබාගැනීමට ද වගබලා ගත යුතුය.
එළු පැපොල
කට වටේ, නහයේ, තොල්වල සහ සමහර විට කට ඇතුළත ද තුවාළ හටගැනීම මෙම රෝගයේ ලක්ෂණ වේ. රෝගය උග්ර වූ විට කටේ තුවාළ නිසා සතුන්ට ආහාර ගැනීමට අපහසුකම් ඇත. ඇතැම් විට කිරි බුරුල්ලේ සහ තන පුඩුවල ද තුවාල හටගනී. වහාම ප්රතිකාර නොකළහොත් සතුන් මැරීයන්නට පිළිවන. රෝගය ඉතා ඉක්මනින් පැතිර යන්නකි. වරක් රෝගය සෑදුණු සතකුට නැවත එය සෑදෙන්නේ නැත.
තුවාළ පිරිසුදුව තබා ඒවා තුළ මැස්සන්ට බිත්තර දැමීමට ඉඩ නොතැබීම අවශ්ය ප්රතිකාරයයි. කට ඇතුළේ තුවාළ හටගත් විට කොන්ඩිස් හෝ සීනක්කාරම් දියරෙන් දිනකට දෙවරක් කට සෝදා හැරිය යුතුයි.
කුෂ්ඨ රෝගය
එළුවන්ට වැලඳෙන කුෂ්ඨ රෝගයේ ආකාර තුනක් ඇත. ඒවා වෙන් කර හඳුනා ගැනීමට නම් ඇඟෙන් සූරාගත් ද්රව්ය ‘කුඩා දේ ලොකු කර පෙන්වන’ උපකරණයකින් පරීක්ෂා කළ යුතුයි. සමේ ඉදිමීමත් සමඟ හටගන්නා කුඩා බිබිලිවලින් රෝගය ආරම්භ වෙයි. එවිට සතුන් ඇඟ කසාගැනීමට තැනින් තැන ඇඟ ඉළීම සහ පාදවලින් ඇඟ කසාගැනීම දක්නට ලැබේ. කුඩා බිබිලි ටික දිනකින් වියළී කබලු සෑදේ. කන්වල හම පිපිරේ. ඇඟේ විශාල පදාස කබලුවලින් වැසී යයි. සම ඝන වී තැනින් තැන රැළි වැටෙයි. එසේ වැටුණු රැළි මැද පැළී ලේ ගැලීම සිදු වී පසුව කැලැල් සහිත වේ. රෝගී සතුන්ට ආහාර ගැනීමට අපහසුකම් ඇත. පශු වෛද්යවරයකුගේ උපදෙස් පරිදි ප්රතිකාර නොකළහොත් රෝගය සදා කල්හි ම පවතින්නට පිළිවන.
එළු අංසබාගය
මෙම රෝගය දැන් දැන් නිතර දක්නට ලැබේ. පණුවන් වර්ගයක පැටවුන් නහර ගතවීම නිසා රෝගය හටගනී. වැඩුණු පණුවන් සිටින්නේ ආමාශ කෝෂයේය. ඔවුන්ගෙන් වැඩි හානියක් නැත. ලේ උරා බොන කෘමීන් මඟින් රෝගය පැතිරේ.
ලේ උරා බොන කෘමීන් මර්දනය අපහසු බැවින් එළුවන් සහ ගවයන් එකට ඇති කිරීම සුදුසු නැත. රෝගයේ මුල් අවදියේ දී ප්රතිකාර කළ හොත් සතුන් බේරා ගැනීමට ඉඩ තිබේ.
පටි පණු රෝගය
රෝගය පැතිරෙන්නේ පටි පණු රෝගය සෑදුණු සතුන් ගැවසුණු ඉඩම් මාර්ගයෙනි. ලොකු සතුන්ට වඩා කුඩා සතුන්ට රෝගය උග්ර වේ. පෙනුමට නිරෝගී සතුන් හිටිහැටියේ ම මැරී යන්නට පුළුවන. මෙයට හේතුව බඩවැල්වල පටි පණුවන් විශාල ගණනක් සිටීමය.
මුල් අවධියේ දී ම ප්රතිකාර කළ හොත් සතුන් බේරා ගැනීමට පිළිවන. රෝගී සතුන් සිටි ඉඩම්වලට වෙනත් සතුන් නොයැවීමට වග බලාගත යුතුයි. එවැනි ඉඩම් කලකට වෙනත් කටයුතු සඳහා යෙදීම මැනවි.
(කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුවේ ප්රකාශනයක් ඇසුරෙනි.)
(සංස්කරණය: 1974)
