ඒරිඩු
මෙසපොටේමියාවේ අතිපැරණි ඓතිහාසික නගරයකි. වර්තමාන දකුණු ඉරාකයේ තෙල් අබු ෂාහ්රේන් යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ මෙම ස්ථානයයි. ඌර් (බ.) නගරයට හැ.14ක් දකුණෙන් පිහිටි මෙම ස්ථානය, පැත්තක් යාර 300ක් පමණැති චතුරස්‍රාකාර ගොඩැල්ලකින් යුක්තය. සිගුරට් ප්‍රාසාදයක නටබුන් එහි එක් කොනක ඉස්මතු වී පෙනේ. දීර්ඝ කාලපරිච්ඡේදයක් තුළ ගොඩනංවන ලද ගෘහනිර්මාණාදියේ නෂ්ටාවශේෂයන්ගෙන් මෙම ගොඩැල්ල සමන්විත හෙයින් පුරාවිද්‍යාව අතින් ඉතා වැදගත් වේ.
පුරාවෘත්තයනට අනුව ඒරිඩු මෙසපොටේමියාවේ පැරණිතම නගරයන්ගෙන් එකකි. ක්‍රි.පූ. 23 වන සියවස පමණ කාලයට අයත් බැබිලෝනියානු ලෝක නිර්මාණ වෘත්තාන්තයේ ඒරිඩු නගරය නිර්මාණය කිරීම ගැන සඳහන් වෙයි. සුමේරියානු සාහිත්‍යයේ ද ඒරිඩු නගරයේ පෞරාණිකත්වය ගැන කියවේ. එහි සඳහන් අයුරු ඒරිඩු මනුෂ්‍ය ඥානයේ ප්‍රභව වන එන්කි නම් දෙවියාගේ වාසස්ථානයයි. ඒරිඩු නගරයේ පිහිටියා වූ ඒආ (Ea) නම් බූමාටු දෙවියාගේ දෙවොල රටේ දකුණු පෙදෙසේ අතිශයින් ම පූජනීය වූ සිද්ධස්ථානය විය. තුන්වන සුමේරියානු රාජවංශයේ ප්‍රබලතම රජු වූ ඌර්-නම්මු (ක්‍රි.පූ. 2200 පමණ) රජ ඌර් නගරයේ පමණක් නොව මෙහි ද සිද්ධස්ථාන ඉදි කෙළේය. ඔහුගේ පුත්‍රයා වන ඩුන්ගි ඒරිඩු නගරය මුහුදු වෙරළේ පැවති නිසා ඊට විශේෂ සැලකිලි දැක්වූ බව සඳහන්වේ. අද මෙම ස්ථානය මුහුදු වෙරළේ සිට සැතපුම් 150ක් පමණ ඈතින් පිහිටා ඇති නමුත් එදා එය මුහුදු වෙරළේ ම පැවති බව පෙනේ.
1850 දී හා 1853-54 දී මෙම ස්ථානය ප්‍රංස ජාතික ලොෆ්ටස් විසින් කණින ලදි. 1855 දී එහි කැණීම් කළ ජේ.ඊ. ටේලර්ට හමුවුණු පුරාවස්තු අනුසාරයෙන් මෙම ස්ථානය බයිබලයේ ‘ඒරිඩු’ නම් ස්ථානය හැටියට හඳුනාගැනීමට හෙන්රි රෝලින්සන් (බ.) සමත් විය. 1920 දී කැම්බල් තොම්සන් අබු ශාහ්රේන් ගොඩැල්ල තරමක් දුරට පරීක්ෂා කෙළේය. මෙම ස්ථානය විධිමත් පුරාවිද්‍යා කැණීමකට භාජන වූයේ 1946-49 කාල පරිච්ඡේදයේ දී සීටන් ලොයිඩ් ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාඥයන් පිරිසක් අතිනි. අල් උබායිද් (බ.) යුගයටත් (ක්‍රි.පූ. 4000-3500) වඩා පැරණි සංස්කෘතීන් මෙහි පැවති බව තේරුම්ගත හැකි වූයේ මෙම කැණීම් අනුසාරයෙනි.
අබු ශාහ්රේන් ගොඩැල්ලෙහි යටකී සිගුරට් ප්‍රාසාදය අසල බිම කැණීමෙන් එකිනෙක මත පිහිටියා වූ සිද්ධස්ථාන පදනම් 16ක් සොයාගන්නා ලදි. පිහිටි පොළවෙහි ප්‍රථමයෙන් ම ඉදිකරන ලද සිද්ධස්ථානය (16 වැන්න) අව්වේ වේළන ලද ගඩොලින් නිමවන ලද්දා වූ පැත්තක් අඩි 5ක් පමණ වූ සමසතරැස් ගෘහයක් විය. යථෝක්ත පදනම් අතුරෙන් හයවැන්න අල් උබායිද් යුගයට අයත් වන්නකි. එම පදනම ආශ්‍රිතව තිබී එම යුගයට අයත් සායම් කරන ලද පිඟන්මැටි භාජන හමුවී ඇත. අල් උබායිද් යුගයේ දී මෙම සිද්ධස්ථානය පූජාගෘහ, පූජාසන, ප්‍රාසාදමුඛ ආදි අංගයන්ගෙන් සමන්විත විය. පූජාසනය වටා තිබී මත්ස්‍යයන්ගේ ඇටකටු රාශියක් හමු වී ඇති බැවින් එහි පුදන ලද ප්‍රධාන පූජාවස්තු විශේෂය මත්ස්‍යයන් වූ බව සැලකිය හැකිය.
අල් උබායිද් යුගයට අයත් වූ සොහොන්ගැබ් දහසකින් පමණ සමන්විත සුසාන භූමියක් ද ඒරිඩු ආශ්‍රිතව පැවතියේය. ඒරිඩු සිද්ධස්ථානය උරුක් (බ.) යුගයේ දී (ක්‍රි.පූ. 3500-3200) පැත්තක් යාර 200ක් පමණ වූ වේදිකාවකින් වට විය. ඒ මත කුඩා ගොඩනැඟිලි ද ඉදිකරන ලද්දේ විය. ප්‍රාග්-ඓතිහාසික යුගයේ දී අලුත් සිද්ධස්ථාන පදනමක් සෑදෙන සේ එකී ගොඩනැඟිලි සුරක්ෂිත ප්‍රාකාරයකින් වටකරන ලදි. පසුව ඌර්හි තුන්වන රාජපරම්පරාවේ ෂුල්ජි රජතුමා යථෝක්ත සිගුරට් ප්‍රාසාදය ඉදි කෙළේ එම වේදිකාව මතය.
ඒරිඩුහි නිරූපණය වන සිද්ධස්ථාන පදනම් 16 මනුෂ්‍ය ශිෂ්ටාචාරයේ විවිධ අවස්ථා 16ක් පිළිබිඹු කරයි. ඒරිඩු ලොව පළමුවෙන් ම පහළ වූ නගරය විය හැකි යයි බැබිලෝනියානු ලෝක නිර්මාණ වෘත්තාන්තය හා පුරාවිද්‍යා සාධක අනුසාරයෙන් සීටන් ලොයිඩ් කල්පනා කරයි.
(සංස්කරණය: 1974)
